Кіріспе
Якоб де Ворагиннің ортағасырлық агиографиялық жинағы – «Алтын аңыз» (Legenda aurea немесе Legenda sanctorum) – Якоб де Ворагиннің 153 агиографиялық жинағы. Ол Еуропаның соңғы орта ғасырлар кезеңінде кеңінен таралды. Мәтіннің мыңнан астам қолжазбасы сақталған. Ол шамамен 1259–1266 жылдар аралығында құрастырылған, бірақ ғасырлар бойы мәтінге қосымшалар енгізілген. Алғашында «Legenda sanctorum» (Қасиеттілердің оқулары) деп аталған, ол ең танымал болған атауымен үлкен даңққа ие болды. Бұл жинақ бұрынғы қысқартылған легендарий жинақтарын – Доминикан тарихшысы Жан де Майлиге жатқызылатын «Abbreviatio in gestis et miraculis sanctorum» және Доминикан уағызшысы Бартоломей Тренттікке жатқызылатын «Epilogus in gestis sanctorum» – басып өтті және олардан асып түсті. 1450 жылдары баспа өнерінің пайда болуымен бірге, латын тілінде ғана емес, сонымен қатар Еуропаның барлық маңызды тілдерінде басылымдар тез жарияланды. 1501 жылға дейін басылған инкунабулалардың арасында «Legenda aurea» Киелі кітаптан да көп басылымға ие болды және орта ғасырлардың ең көп таралған кітаптарының біріне айналды. Өзінің танымалдылығының шарықталу кезеңінде кітап соншалықты танымал болды, «Алтын аңыз» термині кейде әулиелер туралы әңгімелердің кез келген жинағын білдіру үшін қолданылды. Бұл Уильям Кэкстонның ағылшын тілінде басылған алғашқы кітаптарының бірі болды; Кэкстонның нұсқасы 1483 жылы жарық көрді, ал оның аудармасы қайта басылып, 1527 жылы тоғызыншы басылымына жетті. Оңай оқылатын латын тілінде жазылған бұл кітап өз заманында оқиғалары үшін оқылды. Әр тарау әртүрлі әулиелер немесе христиандық мерекелер туралы. Кітап қазіргі кезде сақталған ортағасырлық қасиеттілер туралы энциклопедияға ең жақын нұсқа деп есептеледі; осы себепті ол өнер тарихшылары мен ортағасырлық зерттеушілер үшін құнды дерек көзі болып табылады, өйткені олар өнерде бейнеленген әулиелерді олардың істері мен атрибуттары арқылы анықтауға тырысады. Оның қайталанатын сипаты Якобтың уағыздар мен уағыздау үшін қасиеттілер туралы білімді жинақтауды мақсат еткенін көрсетеді, бұл көңіл көтеруге арналған туынды емес.
The Golden Legend (Legenda aurea or Legenda sanctorum) is a collection of 153 hagiographies by Jacobus de Voragine that was widely read in Europe during the Late Middle Ages. More than a thousand manuscripts of the text have survived. It was likely compiled around 1259–1266, although the text was added to over the centuries. Initially entitled Legenda sanctorum (Readings of the Saints), it gained its popularity under the title by which it is best known. It overtook and eclipsed earlier compilations of abridged legendaria, the Abbreviatio in gestis et miraculis sanctorum attributed to the Dominican chronicler Jean de Mailly and the Epilogus in gestis sanctorum of the Dominican preacher Bartholomew of Trent. When printing was invented in the 1450s, editions appeared quickly, not only in Latin, but also in almost every major European language. Among incunabula, printed before 1501, Legenda aurea was printed in more editions than the Bible and was one of the most widely published books of the Middle Ages. During the height of its popularity the book was so well known that the term "Golden Legend" was sometimes used generally to refer to any collection of stories about the saints. It was one of the first books William Caxton printed in the English language; Caxton's version appeared in 1483 and his translation was reprinted, reaching a ninth edition in 1527. Written in simple, readable Latin, the book was read in its day for its stories. Each chapter is about a different saint or Christian festival. The book is considered the closest thing to an encyclopaedia of medieval saint lore that survives today; as such, it is invaluable to art historians and medievalists who seek to identify saints depicted in art by their deeds and attributes. Its repetitious nature is explained if Jacobus meant to write a compendium of saintly lore for sermons and preaching, not a work of popular entertainment.
Қасиеттілердің өмірі
Бұл кітап сол кезде құрметтелген қасиеттілер туралы дәстүрлі әңгімелерді жинақтап, оларды мереке күндеріне сәйкес реттеуге тырысты. Якоб де Ворагин көбінесе әр тарау үшін бір үлгіні сақтайды: қасиеттінің есімінің этимологиясы, оның өмірі туралы баяндама, жасалған кереметтердің тізімі және ақпарат алынған цитаталардың тізімі. Әр тарау әдетте қасиеттінің есімінің этимологиясымен басталады, бұл "көбінесе толығымен қиялға берілген". Оның әдісін (Какстон аудармасында) мысал арқылы көруге болады: Латын авторы ретінде Якоб де Ворагин, Сильвестр деген латын есімінің қарапайым түрде "орманнан" дегенді білдіретінін білген болуы керек. Тексте дұрыс шығу тегі туралы қысқаша айтылған, бірақ лексикографтардың пікірінше, тым алыс кеткен қиялға толы түсіндірмелермен қатар келтірілген. Тіпті "дұрыс" түсіндірмелер (сильвалар, "орман" және жасыл бұтақтар туралы еске салғандар) аллегориялық түсіндірулердің негізі ретінде қолданылады. Якоб де Ворагиннің этимологиясы қазіргі заманғы этимологиядан өзгеше мақсаттарға қызмет еткен, сондықтан оларды бірдей өлшемдермен бағалауға болмайды. Якобтың этимологиясы Севильский Исидордың "Этимологияларында" кездесетін нәрсемен паралельді, онда тілдік тұрғыдан дұрыс шығарулар аллегориялық және образды түсіндірмелермен бірге келтірілген. Содан кейін Якоб де Ворагин қасиеттінің өміріне көшеді, ол Рим-католик шіркеуінің литургиясынан алынған оқылымдарға сілтеме жасап жинақталған; содан кейін қасиеттінің өмірімен байланысты табиғаттан тыс оқиғалар туралы әңгімелермен оны толықтырады.
As a Latin author, Jacobus de Voragine must have known that Silvester, a relatively common Latin name, simply meant "from the forest". The correct derivation is alluded to in the text, but set out in parallel to fanciful ones that lexicographers would consider quite wide of the mark. Even the "correct" explanations (silvas, "forest", and the mention of green boughs) are used as the basis for an allegorical interpretation. Jacobus de Voragine's etymologies had different goals from modern etymologies, and cannot be judged by the same standards. Jacobus' etymologies have parallels in Isidore of Seville's Etymologiae, in which linguistically accurate derivations are set out beside allegorical and figurative explanations. Jacobus de Voragine then moves on to the saint's life, compiled with reference to the readings from the Roman Catholic Church's liturgy commemorating that saint; then embellishes the biography with supernatural tales of incidents involving the saint's life.
Мұхаммедтің ортағасырлық көзқарасы
"Пелагий, папа және ломбардтар тарихы" атты тарау Пелагийдің өмірімен басталады, содан кейін Еуропадағы ломбардтардың пайда болуы мен тарихына қатысты оқиғаларды қамтиды, бұл оқиғалар Мұхаммедтің өмірі басталар алдындағы 7 ғасырға дейін жетеді. Содан кейін "Мағұмет (Махамет, Мұхаммед)" туралы әңгіме оны "жалған пайғамбар және колдовщик" деп сипаттайды, оның ерте өмірін, жесір Хадижаға үйлену арқылы саудагерлік сапарларын, ал оның "көріністері" эпилепсиялық ұстамалар мен Сергий есімді діннен бас тартқан несториандық монахтың араласуы салдарынан болғанын айтады. Бұл тарау сарацендер мен басқа мұсылмандардың сенімдері туралы орта ғасырлық христиандық түсінікті береді. Осы ұзақ тарихтың нәтижесінде осы еңбектің ерте көшірмелері кейде Historia Lombardica деп аталған.
Керемет оқиғалар
Көптеген әңгімелер сонымен қатар керемет оқиғалармен және осы қасиеттіге көмек сұрағандардың немесе қасиеттінің қасиеттерімен қолданғандардың баяндамаларынан алынған ұқсас керемет әңгімелермен аяқталады. Мұндай оқиға әулие Агата туралы айтылады; Якоб да Варагин Катаниядағы бұзықтардың әулие Агатаның қасиеттеріне Этна тауының атқылауын үстімізден тыйып қою үшін асыққандарын баяндайды:
Ол елдің құтқарылуы үшін дұға еткенін көрсету үшін, шейіт болғаннан кейінгі жылы ақпан айының басында үлкен өрт пайда болып, таудан Катания қаласына қарай келді және жер мен тастарды өртеді, ол қатты ыстық болды. Содан кейін бұзықтар әулие Агатаның қабіріне жүгіріп барып, оның қабірінің үстіне жатқан матаны алып, оны отқа қарсы ұстады. Ал тоғызыншы күні, яғни оның мерекесі күні, олар әкелген матаға жеткенде өрт тоқтады, осылайша Құдай әулие Агатаның арқасында қаланы аталған өрттен сақтады.
Түсінік пен мұра
Бұл кітап өз заманында өте сәтті болды, қасиеттілер туралы аңыз жинаған көптеген басқа ұқсас кітаптарға қарамастан. Оның басқа қасиеттілер жинақтарынан ерекшелену себебі, оның қарапайым оқырманға ақпараттың керемет тепе-теңдігін ұсынғаны болса керек. Мысалы, "Алтын аңыз" көбінесе негіз алған Жан де Майлидің "Қасиеттілердің істері мен кереметтерінің тұжырымына" қарағанда, Якоб маңызды мереке күндері туралы тарауларды қосып, кейбір қасиеттілердің тарауларын алып тастады, бұл ортағасырлық оқырман үшін пайдалырақ болуы мүмкін еді. Мәтіннің көптеген нұсқалары бар, оның себебі көбінесе көшірушілер мен баспагерлер оған қосымша мазмұн қосуында. Әр жаңа көшірме жасалғанда, сол мекеме өздерінің жергілікті қасиеттілері туралы бір-екі тарау қосуы әдеттегідей болды. Бүгінгі күні 1000-нан астам түпнұсқа қолжазбалар табылған.
Қазіргі заманғы әсерлер мен аудармалар
"Алтын аңыз" орта ғасырлардағы ғылым мен әдебиетке зор әсер етті. Манфред Гёрлахтың зерттеулеріне сәйкес, ол Якобтың мәтіні жарық көрген кезде әлі де жазылып жатқан Оңтүстік ағылшын жырларына ықпал еткен. Сондай-ақ, Джон Мирктің "Фестивал", Осберн Бокенамның "Қасиетті әйелдер туралы жырлар" және "Шотландия жырлары" үшін маңызды көз болды. Орта ғасырдың соңына қарай "Алтын аңыз" Еуропаның ірі тілдерінің барлығына аударылды. Сақталған ең ерте ағылшын тіліндегі аударма 1438 жылға жатады, және ол "a synfulle wrecche" деген есіммен құпия түрде қол қойылған. 1483 жылы Уильям Кэкстон бұл туындыны "Алтын аңыз" деген атпен қайта аударып, басып шығарды, және сұранысқа байланысты көп рет қайта басылды.
XVI ғасырдағы бас тарту және XX ғасырдағы қайта жаңғыру
XVI ғасырда "Алтын аңызға" (Legenda aurea) қарсы сынды ғалымдар жетектеді, олар қасиеттілер туралы дереккөздерді бағалау критерийлерін қайта қарап, "Алтын аңыздың" кемшіліктерін анықтады. Гуманистердің арасында Эразмның екі шәкірті – Георг Витцель, өзінің "Hagiologium" кітабының алғы сөзінде, және Хуан Луис Вивес, "De disciplinis" еңбегінде, ерекше көзге түсті. Якобтың мәтініне сын айту Доминикан ордені ішінде оған доминикан және архиепископ ретінде көрсетілген құрметтің артуына байланысты баяулады, бұл 1815 жылы оның қасиеттілікке ие болуымен аяқталды. XX ғасырда "Алтын аңыздың" жаңадан бағалануы, қазір XIII ғасырдың шынайы діни сезімдерінің көрінісі ретінде қарастырылады, және бұл Теодор де Вайзеваның еңбегімен байланысты, оның 1901 жылы француз тіліне қайта аудармасы және оның алғы сөзі көп рет қайта басылды.
Басылымдар мен аудармалар
Латын мәтінінің сындық басылымын Джованни Паоло Маджони (Флоренция: SISMEL 1998) өңдеді. 1900 жылы Кэкстон нұсқасын Фредерик Стартридж Эллис көбірек қазіргі ағылшын тіліне аударды және жеті томдық түрінде жариялады. Жакоб де Ворагиннің түпнұсқасы сол кезде шамамен Теодор де Вайзевамен француз тіліне аударылды. Уильям Гренджер Райан "Алтын аңыздың" қазіргі ағылшын тіліндегі аудармасын жариялады (2 томдық). "Алтын аңыздың" қазіргі заманғы аудармасы Фордем университетінің Ортағасырлық дереккөзінен қолжетімді.