Кіріспе

Габсбург Нидерландысының губернаторы

Австрияның Маргарет архидукессасы (Маргарет; Маргарета; 10 қаңтар 1480 – 1 желтоқсан 1530) 1507 жылдан 1515 жылға дейін және қайта 1519 жылдан 1530 жылға дейін Габсбург Нидерландысының губернаторы болды. Ол Нидерландыдағы көптеген әйел регенттердің біріншісі болды.

Балалық шағы мен Францияда өмір сүруі

Маргарет 1480 жылдың 10 қаңтарында дүниеге келді және оның аты өгей әжесі Йорк Маргаретінің құрметіне берілді. Ол Австрияның Максимилианының (болашақ Киелі Рим императоры) және Бургундияның Мариясының екінші баласы және жалғыз қызы болды, олар Төменгі елдердің бірлескен билеушілері еді. 1482 жылы анасы қайтыс болды, ал оның төрт жасар інісі Филипп Көрікті оның орнына Төменгі елдердің билеушісі болды, әкесі регенттік қызметін атқарды. Анасы қайтыс болған жылы Франция королі Людовик XI Аррас шартын жасады, оған сәйкес әкесі Людовиктің ұлы, дофин Карлға қызын беруге уәде берді. Бұл келісім 1483 жылы жасалды. Франш-Конте және Артуа аймақтары Маргарет үшін қалыңдық ретінде берілді, ол Людовик XI-нің қамқорлығына өтті, ол көп ұзамай қайтыс болды. Маргарет Францияның қызы ретінде тәрбиеленіп, Франция патшайымы болуға дайындалды. Гувернантасы Мадам де Сегре және Карлдың қарындасы, Франция регенті Анна де Божоның қадағалауымен Маргарет бірнеше ақсүйек балаларымен бірге жақсы білім алды, олардың арасында Савойялық Луиза да болды. Олардың одағы саяси болғанымен, жас Маргарет Карлға шын ниетпен қызығушылық танытты. Алайда, ол 1491 жылдың күзінде келісімнен бас тартып, саяси себептермен Маргареттің бұрынғы өгей анасы, Бретань герцогинясы Аннаға күштеп үйлендірді. Француз сарайы Маргаретті болашақ патшайым деп қарауын тоқтатты, бірақ ол 1493 жылдың мамырында Сенли шартына қол қойылғаннан кейін, маусым айына дейін бұрынғы өгей анасының (Бретань Аннасының) сарайына орала алмады. Ол Карлдың әрекеттерінен ренжіді және Валуа үйіне деген өшпеншілік сезімімен қалды.

Савой герцогы

1501 жылы Маргарет Савой герцогы Филип II (1480–1504) -ге тұрмысқа шықты. Оның мемлекеті Батыс Альп тауларындағы стратегиялық орнының арқасында Италиядағы Франция мен Габсбургтар арасындағы бәсекелестікте шешуші роль атқарды. Олардың арақатынасы осы үш жылдың ішінде өте тұрақты болды. Маргарет Савойяға келген кезде үкімет Филипберттің бастамасы жоқ ағасы Рененің қолында болды. Маргарет оның билігі мен мүлкін жою үшін күшпен күресті, тіпті Максимилианды (Киелі Рим императоры ретінде Савойяның жоғары билеушісі) Ренеге заңдылық берген құжаттарды жоюға тартты. Рене сатқын деп жарияланып, Францияға қашып, Франциск I-нің анасы, Савойялық Луиза оны қабылдады. Ол үкіметті өз қолына алды, ал күйеуі аң аулау сияқты жеке қызығушылықтарына ден қойды (ол онымен бөлісті). Ол кеңестер шақырып, лауазымдарға адамдарды тағайындады, ал ағасы Филипп келгенде Франциямен қарым-қатынасты жақсарту жоспары туралы пікір алмасып, мақұлдады. Бірақ 1504 жылы Филипп плевриттен қайтыс болды. Көңілі қатты ауырған Маргарет терезеден секірді, бірақ аман қалды. Күйеуін жерлеуге көндіргеннен кейін, оның жүрегін бальзамдап, мәңгілікке өзімен бірге сақтады. Оның сарай тарихшысы және ақыны Жан Лемар де Бельж оған "Қайғылы ханым" (Dame de deuil) деген лақап ат қойды.

Габсбургтер Нидерландының губернаторы

1504 жылдың соңында королева Изабелла қайтыс болды, ал Филипп пен Хуана таққа ие болу үшін Кастилияға барды. Филипп қайтыс болғаннан кейін Карл Төменгі елдердің жаңа патшасы болды, бірақ ол жас және жалғыз еді. Хуана регенттік қызметін атқара алмады, өйткені оның тұрақсыз психикалық халi және Кастилиялық азаматтары оның патшалықты тастауына рұқсат бермеді. Германиялық мәселелерге алаңдаған әкесі, император Максимилиан I, 1507 жылы Маргаретті Төменгі елдердің губернаторы және Карлдың қамқоршысы етіп тағайындады. Ол Франш-Конте өкілдік жиналысымен билеуші болып сайланған жалғыз әйел болды, оның лауазымы 1509 жылы бекітілді. Кейбіреулер Маргаретті француз сарайындағы балалық шағынан бастап шетелдік деп есептеген. Алайда, Блокманс және басқалардың пікірінше, Маргарет, Филипп және Карл V жергілікті болып саналды; тек Максимилиан ғана әрқашан шетелдік болды. Губернаторша Мехелендегі жаңа салынған сарайынан Нидерландыдағы әкесі мен немере інісінің поддандылары арасында делдалдық қызмет атқарды. Өте табысты мансабында ол әйел билеушілерге жаңа мүмкіндіктер ашты. 1520 жылы Карл Маргаретті қызметтері үшін ризашылықпен генерал-губернатор етіп тағайындады. Ол 1519 жылдан 1530 жылдың 1 желтоқсанындағы қайтысына дейін белгісіз мерзімге қайта тағайындалған жалғыз регент болды. Tupu Ylä Anttila Маргареттің саяси мағынада де-факто патшайым рөлін атқарғанын, алдымен әкесіне, содан кейін Карл V-ке, «қатыспаған билеушілерге» қажет болған династиялық өкілдікке ие болғанын айтады, бұл олардың ерекшеліктерін толықтырды. Оның патшайымдық қасиеттері оған дипломат және бейбітшілік жасаушы, сондай-ақ болашақ билеушілердің қамқоршысы және тәрбиешісі болуға көмектесті, оларды Максимилиан Маргаретқа жазған хаттарында «біздің балаларымыз» немесе «біздің ортақ балаларымыз» деп атады. Бұл Габсбургтердің біріккен монархиясын құрудың бір бөлігі ретінде қалыптасқан және кейінгі ұрпақтарға қызмет етуді жалғастырған модель болды. Ол өзінің ағасы және бұрынғы қамқоршысы ретінде Карлмен әкесі Максимилианнан гөрі көбірек билікке ие болды, ол оған жылы қабылдады, бірақ кейде қауқетті түрде әрекет етті. «Уәде етілген жерлер: Бургундия билігі астындағы Төменгі елдер, 1369–1530» кітабының авторлары Маргаретті провинцияларды біріктіргені үшін және Нидерландтық Генералдық штаттарынан бейбітшілік талаптарын орындағаны үшін мақтады. Людовик XII-нің белгілі бір аумақтарды қайта бақылауға алуға және Гелдерн, Фризеланд және Льеж ішкі істеріне араласуға жасаған әрекеттеріне қарамастан, регент, Жеке кеңес және Генералдық штаттар арасындағы ынтымақтастық Бургундия мұрасының тұтастығын сақтады.

Сыртқы саясат

Маргарет көп ұзамай Франциямен соғысқа түсті. Бұл Шарльдің Фландрия графтығы үшін француз патшасына құрмет көрсету талабына қатысты мәселе болды (графтық империядан тыс еді, бірақ заңды түрде Францияға қарасты, ал Бургундия титулдары мен провинцияларының көптен бері мұрагерлік бөлігі болатын). Оған жауап ретінде ол император Максимилианды Людовик XII патшамен соғысты тоқтатуға көндірді. 1508 жылдың қарашасында ол Камбрей лигасының құрылысына көмектесу үшін Камбрейге сапар шекті, бұл (бір уақытқа) Төменгі елдерге француз шапқыншылығының мүмкіндігін тоқтатты және француз назарын Солтүстік Италияға аударды. Елді мекендер Франциямен және Гелдермен бейбіт қарым-қатынас орнатуды жөн көрді. Бірақ Гелдердің де-факто билеушісі Карл Эгмонт қиындықтар туғызуды жалғастырды. 1511 жылы ол Англиямен одақтасып, Венлоны қоршауға алды, бірақ Карл Эгмонт Голландияға шабуыл жасады, сондықтан қоршауды көтеруге тура келді. Ол әкесінен (Филиптің кезінде Нидерландтың көмегінсіз Гелдермен соғысқан және кейін Филипке 1505 жылы Гелдерге қарсы жеңіске жетуге көмектескен) көмек сұрағанда, ол Нидерландтағы есемдіктердің өзін-өзі қорғауы керек екенін ұсынды. 1514 жылы ол Арнемге аттанды – бұл келісімнің айқын бұзуы. Габсбург Нидерланды Гелдер мен Цутфенді тек Карл V басқаруымен ғана біріктіре алатын еді. Джеймс Д. Трейсидің айтуынша, Максимилиан мен Маргарет Гелдерге қарсы қатаң шаралар қабылдауды талап етуде дұрыс болды, бірақ олардың сыншылары Генералдық штаттарда (Гелдерге қарсы соғыстарға қаражат беруге үнемі дауыс берген) және ақсүйектер арасында Карл Эгмонтты Франция королімен бейбіт қарым-қатынасты сақтап, бақылауға алуға болатынын ойлады. Карлдің қысқаша жеке билігінен (1514–1517) кейін Маргарет Гелдердің онжылдықтардағы ең керемет әскери табысына куә болды, сонымен бірге олардың «Қара тобы» жалдамалы әскерлері Фризеланд пен Голландияда қалдырған қорқынышты жойылу іздерімен бірге. Карл V-нің Нидерландта тұратын көптеген азаматтары, соның ішінде Эразм мен Адриан Барланд сияқты жетекші гуманистер өз үкіметтеріне негізсіз сенімсіздікпен қарады, ханзадалардың (әсіресе Максимилианның) Габсбургтер билігін кеңейту және ақша алу үшін ақылды жоспарлар жасап жатыр деп күдіктенді (әрине, Максимилиан Төменгі елдердің байлығын басқа жобаларын қаржыландыруға жұмсауға үміттенді, бірақ ол сәл ғана сәтті болды). Басты оқиға – тәжірибелі қолбасшы Рудольф фон Анхальттың Брабанттағы Тьенен қаласын тонау кезінде әрекетсіздігі Барландусты зұлым ниетке күдіктендірді (әдетте, фон Анхальтқа Маргарет одан көп әскерге ие болғанша тікелей ұрыстан аулақ болуға бұйрық берді). 1512 жылы ол әкесіне Нидерланды бейбітшілік пен саудаға негізделгенін, сондықтан ол бейтараптығын жариялайтынын және соғыс жүргізу үшін шетел әскерлері мен қаржыларын пайдаланатынын айтты. Ол Киелі Лигаға қатысушыларды біріктіруде басты рөл атқарды: папа, швейцариялықтар, Генрих VIII, Арагонның Фердинанд II және оның әкесі Максимилиан (ол Лигаға тек император ретінде қосылды, өйткені немересі Карлдың қамқоршысы емес, сондықтан Төменгі елдердің бейтараптылығы сақталды). Лига Францияны нысанаға алды. Келісім сонымен қатар батыл голланд иелеріне Максимилиан мен Генрихтің француздарға шабуыл жасағанда оларға қызмет етуіне кедергі келтірмеді. 1519 жылы Максимилиан I қайтыс болғаннан кейін Маргарет пен жас Карл (сонда 18 жаста) папалық пен Францияның қарсылығына қарамастан, соңғысының Киелі Рим императоры болып сайлануын келіссөздер арқылы іске асыруға тырысты. Губернатор өзінің жас немере інісі эрцгерцог Фердинандты қолдады. Алайда Карл кері қайтудан бас тартты. Дипломатия мен пара алудың комбинациясын қолдана отырып, Маргарет 1519 жылы Карлді Киелі Рим империясының императоры етіп сайлауда маңызды рөл атқарды, ол осы күннен бастап Еуропадағы басымдық үшін күресте Карлдің үлкен бәсекелесі болған Франция королі Франциск I кандидатурасын жеңді. Император ретінде Карл V Милан герцогтігі мен Неаполь патшалығын иелену үшін Франция патшаларымен ұзақ уақыт бойы соғыс жүргізді. Шарль өзінің көптеген иеліктеріне қарағанда Нидерландыны артық көргенмен, оның көптеген патшалықтары (және көптеген соғыстары) оны бүкіл Еуропаны аралап шығуды талап етті. 1525 жылы Павияда Франциск I-ге қарсы үлкен жеңісі, ол француз патшасын тұтқынға алып, кейін оны өз ұлдары үшін кепілдікке босатты, бұл тағы бір рет Төменгі елдерге француз шапқыншылығына әкелді. Франциск Артуа, Фландрия және Франш-Комте иелігінен бас тарту туралы уәделерін бұзды, тіпті Дижонда орналасқан Бургундияның өзіне жататын жерді қайтару туралы да айтпады. Тағы да Маргарет Нидерландының керемет қабілетті басшысы болып көрінді, ол Коньяк лигасының күштерін тоқтатты – яғни, француздарды (1526–29) және кейін «Дәмдік бейбітшілік» туралы келіссөздер жүргізді. Камбрейге тағы да сапар шеккен Маргарет Франция королі Франциск I-нің қарындасы Луиза Савойямен кездесті. Олар Францияның енді көтере алмайтын соғысты аяқтау туралы келіссөздер жүргізді. Габсбургтер Бургундияны мәңгілікке жоғалтты, бірақ Франция Фландрия, Артуа және «Еркін графтық» (Франш-Комте) билігіне заңды талаптарынан бас тартты.

Экономика

Маргарет бизнеске бейімділігімен көзге түсті және Нидерландтың гүлденуін сақтап қалды. Ол Англиямен "Интеркурс Магнус" келісімін қайта жаңартуды келісіп бітті, бұл фламанд тоқыма өнеркәсібіне тиімді болды және үлкен табыс әкелді. Оның басқаруындағы аймақтар мен қалалардың саудасы, өнеркәсібі және байлығының арқасында Төмен елдер Императорлық қазынаның маңызды кіріс көзіне айналды. 1524 жылы ол Данияның Фредерик I-мен сауда келісіміне қол қойды (келісім шарты бойынша Голландия Кристиан II-ге қолдау көрсетпеуі керек еді), бұл Нидерландқа астықпен үздіксіз жабдықтауды қамтамасыз етті. Кейін Кристиан өзінің хатшысы Корнелис де Шеппердің күш-жігері арқасында Карл V-тен қолдау алды, бірақ Маргарет тіпті Карлдың бұйрығына бағынбады және Нидерландтың экономикалық мүдделерін династиялық мүдделерден жоғары қойды (Кристиан Австрияның Изабелласының күйеуі болғандықтан, Карлдың қарындасының күйеуі және Маргареттің туысы болды). Маргарет өзінің туысының әскерін, әсіресе Франция королі Франциск I және неміс протестанттарына қарсы соғыс үшін қаржымен және қару-жарақпен қамтамасыз етті. Келесі жылдары Габсбург әскерлері Турне, Фризеланд, Утрехт және Оверэйссел аймақтарындағы билігін нығайтып, оларды Нидерланд құрамына қосты.

Ішкі қақтығыс

Бұрын Нидерланд елдері біріктірілмегенімен, Маргареттің билеу кезеңі Нидерланд үшін салыстырмалы түрде бейбіт уақыт болды. Ерекшелігі – протестанттық реформацияның басталуы, әсіресе солтүстік аймақтарда. Алғашқы шейіттер 1523 жылы тірідей өртеліп өлтірілді.

Өнердің қамқорлығы

Голландияның губернаторы болып жарияланғаннан кейін Маргарет Мехелендегі Корте Магденстраатта (Қысқа Виргиндер көшесі) орналасқан Хоф ван Савойеді сатып алды. Ол резиденцияны тым кішкентай деп тапты және 1507 жылы кеңейту науқанын бастады. 1517 жылдан 1530 жылға дейін сәулетші Ромбоут II Келдерманс жобаны Кейзерштрат (Император көшесі) бойында одан әрі дамытты және Йорктің Маргарет сарайына қараған артқы қанатты өзгертіп жаңартты. Губернатор өзінің сарайында бірнеше суретшілерді ұстады, соның ішінде Магдалена туралы аңыздың авторы және Питер ван Конинкслоу. Маргарет бай кітапханаға ие болды, оның ішінде негізінен миссалдар, поэзия, тарихи және этикалық трактаттар болды, соның ішінде Кристин де Пизанның еңбектері мен әйгілі жарықтандырылған Très Riches Heures du duc de Berry кітабы. Ол өзінің сүйікті композиторы болған Жоскен де Пре, Йоханнес Оккегем, Якоб Обрехт және Пьер де ла Ру шығармаларын қамтыған бірнеше шансонье жинақтарына ие болды. 1517–1518 жылдардағы саяхат күнделігінде итальяндық каноник Антонио де Беатис Маргареттің әйелдерге арналған сәнді кітапханасын сипаттады. Кітаптардың барлығы француз тілінде жазылған және күміс жалатылған қысқыштармен барқытпен байланған. Маргарет өзінің жүрегі жақын туыстары мен туған қыздарын сарайында тәрбиеледі. Оның сарайына өз заманының ұлы гуманистері, соның ішінде Эразм, Утрехттік Адриан (кейін Папа Адриан VI) және Генрих Корнелий Агриппа келді. Агриппа өзінің феминистік бағытталған «Әйелдердің мәртебесі мен құндылығы туралы сөз» атты еңбегін оған арнады. Губернатор Томас Болейннің тартымдылығына қатты әсер еткендіктен, оның қызы Анне Болейнге (болашақтағы Англия королевасы) өз үйінде уақытша орын ұсынды. Ол ағылшын дворянына кішкентай қыздың «жас екеніне қарамастан, өте әдемі және сүйкімді екендігін, сондықтан оны маған жібергеніңіз үшін сізге алғыс айтамын, мен сізге емес» деп мәлімдеді. Маргарет Пьер Аламирден туыстары мен саяси байланыстарына сыйлық ретінде жіберу үшін бірнеше тамаша музыка қолжазбаларын тапсырыс берді. Оның қолында Жаңа дүниеден алынған ең алғашқы заттардың бірі болды. Эрнан Кортес 1519 жылы Карл V-ке ацтектердің патшасы Моктезумадан алған қазынаны сыйлаған. 1523 жылы оның жүрегі жақын туысы осы қазыналардың бірнешеуін Мехеленге сыйға тартты.

Өлім және жерлеу

15 қарашада 1530 жылы Маргарет сынған шыныға басып қалды. Бастапқыда ол жарақатының жеңіл екенін ойлады, бірақ кейін гангрена пайда болды және аяғын кесуге тура келді. Ол бәрін ретке келтіріп, Карл V-ді жалғыз мұрагері етіп тағайындады және оған Франция мен Англиямен бейбіт қарым-қатынасты сақтауды сұраған хат жазды. 30 қараша күні түні дәрігерлер операция жасауға келді. Олар оған ауырсынуын басу үшін опиум берді, бірақ ол соншалықты күшті болды деседі, ол ес білмей қалды. Ол түнгі сағат он екі мен бірдің арасында қайтыс болды. Ол екінші күйеуімен бірге Буг-ан-Бресседегі Корольдік Бру монастырының мавзолейіне жерленді, оны ол бұрын тапсырыс берген еді. Бельгияның Мехелен қаласындағы Санкт-Румбольд соборының қасында Гувернансаның мүсіні орнатылған.

БАҚ-тағы бейнелеу

Маргарет Австрияны испан актрисасы Урсула Корберо "Изабел" телешоуында сомдайды. Маргареттің көркемделіп суреттелген нұсқасын Катарина Троттердің "Бақытсыз тәуекелші" пьесасында кездестіруге болады, онда ол "Маргарита" кейіпкері ретінде бейнеленеді. Пьесада Маргарита Лотарингия герцогы Рене II-ге ғашық, алайда бұл тарихи дәлдікке сай келмеуі мүмкін, себебі бүгінгі күнге дейін олардың кездескенін көрсететін ешқандай мәлімет жоқ. Сонымен қатар, Бретань герцогы Маргаритаға ғашық, бірақ бұл да тарихи қателік болуы мүмкін, өйткені ол 1488 жылы қайтыс болды, Анна Францияға Карл VIII-ге үйлену үшін келгенге үш жыл бұрын; оның әкесінің өлімі Аннаның әртүрлі некеге тұру ниеттерін тудырды. "Ақ ханшайым" сериалында оның рөлін Зэзи Хейхерст ойнайды.