Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Саид Халид бин Барғаш әл-Бүсаид (خالد بن برغش البوسعيد; 1874–1927) – Занзибардың алтыншы сұлтаны болған.
Sayyid Khalid bin Barghash Al Busa'id (خالد بن برغش البوسعيد; 1874–1927) was the sixth Sultan of Zanzibar.
Өмірбаян
Саид Халид бин Барғаш әл-Бүсаид 1874 жылы Занзибарда, Барғаш бин Саидтың (برغش بن سعيد البوسعيد) – Занзибардың екінші сұлтанының – екінші ұлы ретінде дүниеге келді.
Sayyid Khalid bin Barghash Al Busa'id was born on 1874 in Zanzibar, the second son of Barghash bin Said (برغش بن سعيد البوسعيد), the second Sultan of Zanzibar.
Занзибар сұлтанының бірінші даулы елге кіруі
Ол 16 жаста болған кезде, 1890 жылдың 13 ақпанында Барғаш бин Саидтың мұрагері, билік құрған Сұлтан Саид Халифа бин Саид Аль Бусаид (خليفة بن سعيد البوسعيد) 2 жылдық биліктен кейін қайтыс болды. Оның орнын Саид Әли бин Саид әл-Бүсаид (علي بن سعيد البوسعيد) басты. Көп ұзамай, 1890 жылдың шілдесінде Германия империясы мен Ұлыбритания арасындағы Хелиголанд-Занзибар шарты (Helgoland Sansibar Vertrag) арқылы Германия «Занзибар және Пемба аралдарындағы британдық протекторатты мойындауға» келісті және Сұлтан аралдағы жаңа билікке бағынуға мәжбүр болды. Оның билігі кезінде оның кірісін азайтатын мемлекеттік тізім жасалды, сондай-ақ полиция күштерін қоса алғанда, түрлі ведомстволар сол кездегі британдық консулы Джеральд Порталмен құрылды, әр ведомствоның басшысы еуропалық болды. Халид бин Баргаш 19 жасқа келгенде, Реннелл Родд 1893 жылдың басында Джеральд Порталдың орнына Занзибарға келді. Дереу ауру Сұлтанның мұрагерлігі талқыланып, үш үміткер пайда болды. «Барғаштың ұлы Халед, он сегіз жастағы өте қатал жас жігіт; Барғаштың інісі Хамед бин Твайн, қырық жасқа жуық, жоғары мінезді және араб әдебиетін зерттеуші адам; соңында биліктегі Сұлтанның інісі Махмуд болды». Халид бин Баргаш, Реннелл Роддтың пікірінше, Баргаштың ұлы ретінде таққа талапкер ретінде өте күшті дәлелдеріне қарамастан, «бірақ басқа себептерге байланысты қолайсыз болды». Реннелл Роддтың Сұлтанға соңғы сапары кезінде, ол 1893 жылдың наурыз айында Сесил Родсты өз сарайына қабылдағанда, Сұлтанның көп жасамайтыны анық болды. Сондықтан ол HMS Philomel және HMS Blanche кемелерімен күндізгі және түнгі сигналдар алмасуға дайындық жасады, онда теңізшілер пулеметтерімен дайын тұру керек еді. 1893 жылдың 5 наурызында Сейид Әли бин Саид әл-Бүсаид күтілгендей қайтыс болды. Халид Сұлтанның әпкесі, Би Земзем бинти Саид бин Сұлтанның рұқсатымен сарайға кірді, ол Халидті жақсы көретін. Бірақ Реннелл Родд дереу 200 теңізшінің автоматтармен қаруланған күшін құлдырды, ал лейтенант Хатч басқаратын полиция күштері сарай мен қаланың төңірегіне орналастырылды. Сарайға кіруге рұқсат берілмеген жағдайда, 5 минут ішінде сарай есігі жарылып ашылатыны туралы ультиматум берілді. Сарайға күшпен кіргеннен кейін Халид сөкпекке ұшырап, тұтқынға алынып үйіне қайтарылды, ал Сейид Хамад бин Тувайн Аль Бусаид (حمد بن ثويني البوسعيد) Реннелл Роддтың бұрыннан дайындап қойған «күтілген шарттарын» қабылдағаннан кейін жаңа Сұлтан болып тағайындалды.
He was 16 years old when, on 13 February 1890 the reigning Sultan Sayyid Khalifa bin Said Al Busa'id (خليفة بن سعيد البوسعيد), the successor to Bargash bin Said, died after a short reign of 2 years. He was succeeded by Sayyid Ali bin Said Al Busa'id (علي بن سعيد البوسعيد). Soon after, in July 1890, with the Heligoland–Zanzibar Treaty (Helgoland Sansibar Vertrag) between the German Empire and the United Kingdom, Germany agreed to "recognize the British protectorate over the islands of Zanzibar and Pemba" and the Sultan was forced to accede to the new power on the island. During his reign, a civil list had been drawn up reducing his income, and various departments, including the police force, had been created by the then British Consul Gerald Portal, each department under a European. When Khalid bin Barghash was 19 years old, Rennell Rodd arrived in Zanzibar, in the New Year of 1893, to replace Gerald Portal. Immediately, the succession of the ailing Sultan was discussed and three candidates emerged. "There was Khaled, son of Barghash, a rather truculent youth of eighteen: there was Hamed Bin Thwain, the son of a brother of Barghash now dead, a man of about forty, of reputed high character and a student of Arab literature : and finally there was Mahmoud, an elder cousin of the reigning Sultan." Khalid bin Barghash, despite his very strong claims to the throne as the son of Bargash, in Rennell Rodds, view "was, however, for other reasons undesirable." During Rennell Rodd's last visit to the Sultan, when he presented Cecil Rhodes at his court in March 1893, it was obvious to him that the Sultan had not long to live. Accordingly, he made preparations for daily and nightly signals to be exchanged with HMS Philomel and HMS Blanche where marines were to be at the ready with machine guns. On the night of March 5th 1893, Sayyid Ali bin Said Al Busa'id died as anticipated. Khalid entered the palace let in by his aunt, the Sultan's sister, Bi. Zemzem binti Sa'id bin Sultan, who was fond of Khalid. However, Rennell Rodd immediately ordered the landings of 200 marines armed with machine guns, while the police force under Lietenant Hatch was stationed around the palace and town. Refused permission to enter the palace, an ultimatum was issued with the threat that the doors of the palace would be blown open within 5 minutes if entry was barred. After forcing entry into the palace, Khalid was rebuked and marched off to his house under arrest, and the Sayyid Hamad bin Thuwaini Al Busa'id (حمد بن ثويني البوسعيد) was installed as the new Sultan, after he had accepted the conditions "which had been carefully thought out and prepared in advance" by Rennell Rodd.
Занзибар сұлтанының екінші рет кіруі
1893 жылғы оқиғалар 1896 жылы белгілі бір дәрежеде қайталанды, бірақ әлдеқайда үлкен масштабта. Халид Занзибарды қысқа мерзімге биледі (1896 жылдың 25-27 тамызы), оның туысы Хамад бин Туваинидің күрт қайтыс болуынан кейін билікті тартып алды, көптеген адамдар Халидті улаған деп күдіктенді. Ұлыбритания оның таққа талап етуін мойындаудан бас тартты, 1866 жылғы шартқа сілтеме жасап, жаңа сұлтан британдықтардың келісімінсіз таққа отыра алмайды деді, нәтижесінде Англо-Занзибар соғысы болды – тарихтағы ең қысқа соғыс. «Соғыс» барысында Корольдік теңіз күштерінің кемелері Халидтің сарайын 38 минут бойы атқылады, содан кейін капитуляция туралы хабарлама келіп түсті. Халид сарайдан артқы есік арқылы қашып, неміс консулдығында пана тапты. Британ консулы Базиль Кев, үш жыл бұрын Реннелл Родд Халидті мұрагерлікке ие болмайынша кетірген кезде вице-консул болған, қыркүйек айында Сыртқы істер министрі Солсбери маркизіне хабарлап, ол «барлық есіктері іштен он шақты қарулы теңізшілермен немесе морпелермен күзетілетін үйде қалып отыр. Консулдықты сэр Ллойд Мэтьюстің қызметкерлері мұқият және үздіксіз бақылап отырады» деді.
The events of 1893 were in some measure repeated in 1896 but on a much larger scale. Khalid briefly ruled Zanzibar (25–27 August 1896), seizing power after the sudden death of his cousin Hamad bin Thuwaini, who many suspect was poisoned by Khalid. Great Britain refused to recognise his claim to the throne, citing a treaty from 1866 which stated that a new sultan could only accede to the throne with British assent, resulting in the Anglo Zanzibar War, the briefest war in history. During the "war", Royal Navy vessels shelled Khalid's palace for 38 minutes before a surrender was received. Khalid fled his palace through a back door to take refuge in the German consulate. Basil Cave, the British Consul, who had been Vice Consul when Rennell Rodd had removed Khalid from succession three years earlier, informed the Foreign Secretary, Marquess of Salisbury, in September, that he "remains in the house all the doors of which are guarded, from the inside, by about ten armed sailors or marines from a German man of war in harbour. The Consulate is being carefully and constantly watched by men in the service of Sir Lloyd Mathews".
Бірінші жер аударылу
Оқиғалар Реченбергтің болжағандай болды, және Халид Императорлық консулдықтың сыртында тұрған SMS Seeadler кемесімен Дар-эс-Саламға қауіпсіз жеткізілді, Халидтің Занзибар жеріне қадам басуына жол берілмеді. Германияның Шығыс Африкасында ол саяси пана алды. Дар-эс-Саламдағы келесі жылдары ол елден қуылған патшалық тұлғаларға дәстүрлі түрде берілетін мәртебе мен жеңілдіктерге ие болды және үкімет үшін маңызды көптеген шараларға қатысты, мысалы, жаңа тағайындалған неміс отаршылдық хатшысы Бернард Дернбергтің мемлекеттік сапары. Бір дереккөз бойынша, "Дар-эс-Саламда Сайид Халидке сәнді үй берілді және сонымен бірге Занзибар сұлтанының қызыл туын көтеруге рұқсат етілді".
Events transpired as Rechenberg had outlined, and Khalid was conveyed by SMS Seeadler, a ship anchored outside the Imperial Consulate, safely to Dar es Salaam without Khalid stepping on Zanzibari soil. In German East Africa, he received political asylum. In the following years in Dar es Salaam, he enjoyed the rank and privileges customarily conferred on royal persons in exile, and was present on many occasions of importance to the government, such as the state visit of Bernard Dernberg, the newly appointed German Colonial Secretary. According to one source, "Huko Dar es Salaam Sayyid Khalid aliwekwa katika nyumba ya fakhari na vilevile aliachiwa kupandisha bendera nyekundu ya usultani wa Zanzibar." ('Over in Dar es Salaam Sayyid Khalid was set up in a grand house and at the same time was permitted to fly the red flag of the Sultanate of Zanzibar').
Екінші жер аударылу
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол британдық күштерге түсті, мүмкін 1917 жылы Дар-эс-Саламда, бірақ басқа жерде де болуы мүмкін, және ол Сент-Геленаға, бұрын Наполеоннің жер аударылған аралына, содан кейін Сейшел аралдарына айдалды. Шығыс Африкаға қайта оралу туралы көптеген тілектерінен кейін, Уинстон Черчилль, Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы ретінде, Сейшел аралдарының әкімшісіне (1922 жылдың 22 наурызы) былай деп жазды: "Сейид Халед бин Баргаш пен оның тәуелділеріне енді Момбасада тұруға рұқсат берілді". Халид 1927 жылдың 19 наурызында, ол оралғаннан кейін бес жыл өткен соң Момбасада қайтыс болды. Сейшел аралдарындағы жер аударылған кезінде оған Момбаса маңындағы кең иелігіне және одан түсетін кіріске қол жеткізуге рұқсат берілмеді.
During the First World War, he was captured by British forces, arguably in Dar es Salaam in 1917, but possibly elsewhere, and was exiled to Saint Helena, the island where Napoleon had been previously exiled, and later to the Seychelles. After many entreaties asking for his return to East Africa, Winston Churchill, as Secretary of State to the Colonies, wrote to the Administrator of Seychelles (22 March 1922): "It has been arranged that Seyyid Khaled bin Bargash and his dependents should in future be allowed to reside at Mombasa." Khalid died in Mombasa on Saturday, 19 March 1927, five years after his return there. Throughout his exile in the Seychelles he was denied access to his extensive property around Mombasa and the revenues from it.
Мұра
Оның кем дегенде бес ұлы мен бір қызы болды. Бірақ, ақырында оларға Занзибарға қайтуға рұқсат берілді, олардың барлық мүлкі Дар-эс-Саламда қалды. Ұлдарының бірі, Маджид (مجد), Фредерик Джонсонға оның «Стандартты суахили-ағылшын сөздігін» жасауға көмектескен деп айтылады.
He had at least five sons and one daughter. Permission was eventually granted to them to return to Zanzibar, but their only property remaining was in Dar es Salaam. One of the sons, Majid (مجد) was mentioned as having helped Frederick Johnson compile his Standard Swahili English Dictionary.