Кіріспе

Саид Халид бин Барғаш әл-Бүсаид (خالد بن برغش البوسعيد; 1874–1927) – Занзибардың алтыншы сұлтаны болған.

Өмірбаян

Саид Халид бин Барғаш әл-Бүсаид 1874 жылы Занзибарда, Барғаш бин Саидтың (برغش بن سعيد البوسعيد) – Занзибардың екінші сұлтанының – екінші ұлы ретінде дүниеге келді.

Занзибар сұлтанының бірінші даулы елге кіруі

Ол 16 жаста болған кезде, 1890 жылдың 13 ақпанында Барғаш бин Саидтың мұрагері, билік құрған Сұлтан Саид Халифа бин Саид Аль Бусаид (خليفة بن سعيد البوسعيد) 2 жылдық биліктен кейін қайтыс болды. Оның орнын Саид Әли бин Саид әл-Бүсаид (علي بن سعيد البوسعيد) басты. Көп ұзамай, 1890 жылдың шілдесінде Германия империясы мен Ұлыбритания арасындағы Хелиголанд-Занзибар шарты (Helgoland Sansibar Vertrag) арқылы Германия «Занзибар және Пемба аралдарындағы британдық протекторатты мойындауға» келісті және Сұлтан аралдағы жаңа билікке бағынуға мәжбүр болды. Оның билігі кезінде оның кірісін азайтатын мемлекеттік тізім жасалды, сондай-ақ полиция күштерін қоса алғанда, түрлі ведомстволар сол кездегі британдық консулы Джеральд Порталмен құрылды, әр ведомствоның басшысы еуропалық болды. Халид бин Баргаш 19 жасқа келгенде, Реннелл Родд 1893 жылдың басында Джеральд Порталдың орнына Занзибарға келді. Дереу ауру Сұлтанның мұрагерлігі талқыланып, үш үміткер пайда болды. «Барғаштың ұлы Халед, он сегіз жастағы өте қатал жас жігіт; Барғаштың інісі Хамед бин Твайн, қырық жасқа жуық, жоғары мінезді және араб әдебиетін зерттеуші адам; соңында биліктегі Сұлтанның інісі Махмуд болды». Халид бин Баргаш, Реннелл Роддтың пікірінше, Баргаштың ұлы ретінде таққа талапкер ретінде өте күшті дәлелдеріне қарамастан, «бірақ басқа себептерге байланысты қолайсыз болды». Реннелл Роддтың Сұлтанға соңғы сапары кезінде, ол 1893 жылдың наурыз айында Сесил Родсты өз сарайына қабылдағанда, Сұлтанның көп жасамайтыны анық болды. Сондықтан ол HMS Philomel және HMS Blanche кемелерімен күндізгі және түнгі сигналдар алмасуға дайындық жасады, онда теңізшілер пулеметтерімен дайын тұру керек еді. 1893 жылдың 5 наурызында Сейид Әли бин Саид әл-Бүсаид күтілгендей қайтыс болды. Халид Сұлтанның әпкесі, Би Земзем бинти Саид бин Сұлтанның рұқсатымен сарайға кірді, ол Халидті жақсы көретін. Бірақ Реннелл Родд дереу 200 теңізшінің автоматтармен қаруланған күшін құлдырды, ал лейтенант Хатч басқаратын полиция күштері сарай мен қаланың төңірегіне орналастырылды. Сарайға кіруге рұқсат берілмеген жағдайда, 5 минут ішінде сарай есігі жарылып ашылатыны туралы ультиматум берілді. Сарайға күшпен кіргеннен кейін Халид сөкпекке ұшырап, тұтқынға алынып үйіне қайтарылды, ал Сейид Хамад бин Тувайн Аль Бусаид (حمد بن ثويني البوسعيد) Реннелл Роддтың бұрыннан дайындап қойған «күтілген шарттарын» қабылдағаннан кейін жаңа Сұлтан болып тағайындалды.

Занзибар сұлтанының екінші рет кіруі

1893 жылғы оқиғалар 1896 жылы белгілі бір дәрежеде қайталанды, бірақ әлдеқайда үлкен масштабта. Халид Занзибарды қысқа мерзімге биледі (1896 жылдың 25-27 тамызы), оның туысы Хамад бин Туваинидің күрт қайтыс болуынан кейін билікті тартып алды, көптеген адамдар Халидті улаған деп күдіктенді. Ұлыбритания оның таққа талап етуін мойындаудан бас тартты, 1866 жылғы шартқа сілтеме жасап, жаңа сұлтан британдықтардың келісімінсіз таққа отыра алмайды деді, нәтижесінде Англо-Занзибар соғысы болды – тарихтағы ең қысқа соғыс. «Соғыс» барысында Корольдік теңіз күштерінің кемелері Халидтің сарайын 38 минут бойы атқылады, содан кейін капитуляция туралы хабарлама келіп түсті. Халид сарайдан артқы есік арқылы қашып, неміс консулдығында пана тапты. Британ консулы Базиль Кев, үш жыл бұрын Реннелл Родд Халидті мұрагерлікке ие болмайынша кетірген кезде вице-консул болған, қыркүйек айында Сыртқы істер министрі Солсбери маркизіне хабарлап, ол «барлық есіктері іштен он шақты қарулы теңізшілермен немесе морпелермен күзетілетін үйде қалып отыр. Консулдықты сэр Ллойд Мэтьюстің қызметкерлері мұқият және үздіксіз бақылап отырады» деді.

Бірінші жер аударылу

Оқиғалар Реченбергтің болжағандай болды, және Халид Императорлық консулдықтың сыртында тұрған SMS Seeadler кемесімен Дар-эс-Саламға қауіпсіз жеткізілді, Халидтің Занзибар жеріне қадам басуына жол берілмеді. Германияның Шығыс Африкасында ол саяси пана алды. Дар-эс-Саламдағы келесі жылдары ол елден қуылған патшалық тұлғаларға дәстүрлі түрде берілетін мәртебе мен жеңілдіктерге ие болды және үкімет үшін маңызды көптеген шараларға қатысты, мысалы, жаңа тағайындалған неміс отаршылдық хатшысы Бернард Дернбергтің мемлекеттік сапары. Бір дереккөз бойынша, "Дар-эс-Саламда Сайид Халидке сәнді үй берілді және сонымен бірге Занзибар сұлтанының қызыл туын көтеруге рұқсат етілді".

Екінші жер аударылу

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол британдық күштерге түсті, мүмкін 1917 жылы Дар-эс-Саламда, бірақ басқа жерде де болуы мүмкін, және ол Сент-Геленаға, бұрын Наполеоннің жер аударылған аралына, содан кейін Сейшел аралдарына айдалды. Шығыс Африкаға қайта оралу туралы көптеген тілектерінен кейін, Уинстон Черчилль, Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы ретінде, Сейшел аралдарының әкімшісіне (1922 жылдың 22 наурызы) былай деп жазды: "Сейид Халед бин Баргаш пен оның тәуелділеріне енді Момбасада тұруға рұқсат берілді". Халид 1927 жылдың 19 наурызында, ол оралғаннан кейін бес жыл өткен соң Момбасада қайтыс болды. Сейшел аралдарындағы жер аударылған кезінде оған Момбаса маңындағы кең иелігіне және одан түсетін кіріске қол жеткізуге рұқсат берілмеді.

Мұра

Оның кем дегенде бес ұлы мен бір қызы болды. Бірақ, ақырында оларға Занзибарға қайтуға рұқсат берілді, олардың барлық мүлкі Дар-эс-Саламда қалды. Ұлдарының бірі, Маджид (مجد), Фредерик Джонсонға оның «Стандартты суахили-ағылшын сөздігін» жасауға көмектескен деп айтылады.