Кіріспе

Гиповолемиялық шокты емдеу кезінде қан кету немесе басқа сұйықтықтардың жоғалтуынан туындаған гиповолемияның себебін анықтау маңызды. Тіндердің ишемиялық зақымдануын азайту үшін емдеу жоғалған қанды немесе сұйықтықты жылдам толықтыруды қамтиды, сонымен қатар қолданылатын сұйықтықтың мөлшері мен түрін ескеру қажет. Тахикардия, яғни жүрек соғудың жылдамдығы, әдетте алғашқы байқалатын бұзылған көрсеткіш болып табылады. Қан жоғалту нәтижесінде туындаған жағдайда, травма ең көп кездесетін түпкі себеп болып табылады, бірақ ауыр қан жоғалту айқын жарақатсыз түрлі дене жүйелерінде де болуы мүмкін. Гиповолемиялық шокта организм ми мен жүрекке оттегі жеткізуге басымдық береді, бұл өмірлік маңызы жоқ мүшелер мен аяқ-қолдарға қан ағынын азайтады, олардың салқындауына, терінің сыпырылуына және капиллярлардың толтыру уақытының ұзаруына алып келеді. Оттегінің жеткіліксіз жеткізілуі қанның қышқылдығының артуына (ацидозға) әкеледі. Травмадан туындаған өлімге алып келетін "үштік қауіп" – ацидоз, гипотермия және коагулопатия. Травма тіпті жансақтау шаралары қолданылмаса да, қан ұюының бұзылуына себеп болуы мүмкін. Зақымды бақылауға бағытталған жансақтау үш принципке негізделген:
рұқсат етілген гипотензия: 90 мм рт.с. систолалық қан қысымын мақсат тұтып, органдарға уақытша жеткіліксіз қан ағыны мен қан тоқтату жағдайларын теңестіруге тырысады;
гемостатикалық жансақтау: қан көлемін толықтыру (тұтас қан немесе оған балама) арқылы қан тоқтату процесіне минималды түрде кедеріс келтіру;
зақымды бақылауға бағытталған хирургия.

Белгілері мен симптомдары

Гиповолемиялық шок симптомдары көлемнің азаюымен, электролиттердің тепе-теңдігінің бұзылуымен немесе гиповолемиялық шоққа ілесе жүретін қышқыл-негіздік дисбаланстармен байланысты болуы мүмкін. Көлемі азайған науқастар шөлдеу, бұлшық еттерде спазмдар және/немесе ортостатикалық гипотензиядан шағымдануы мүмкін. Ауыр гиповолемиялық шок мезентерий және коронарлық ишемияға алып келуі мүмкін, бұл іш немесе кеудеде ауыруға себеп болуы мүмкін. Көңілдің шаршауы, әлсіздік немесе сананың шатасуы миға қан жеткізілмеуімен сипатталуы мүмкін. Құрғақ шырышты қабықтар, тері эластикасының төмендеуі, жақ венасының кеңдеуінің азайуы, тахикардия және гипотензия, сондай-ақ несеп шығарудың төмендеуі байқалуы мүмкін. Шоктағы науқастар суық, жабысқақ және цианозды көрінеді. Алғашқы белгілер мен симптомдарға катехоламиндердің бөлінуінен туындаған тахикардия; катехоламиндердің бөлінуінен туындаған вазоконстрикциядан туындаған терінің бозаруы; гипотензиядан кейін гиповолемия және, мүмкін, миокардтың жеткіліксіздігінен кейін пайда болуы; ми гипоксиясы немесе ацидозынан туындаған сананың шатасуы, агрессия, ұйқышылдық және кома жатады. Акушерлік, тамырлық, иатрогендік және тіпті урологиялық себептер сипатталған. Қан кету сыртқы немесе ішкі болуы мүмкін. Гемодинамикалық бұзылысқа әкелетін қанның көп мөлшерде жоғалуы кеуде, іш қуысы немесе ретроперитонеумда болуы мүмкін. Санның өзі 1-2 литрге дейін қан сыйыра алады. Қан кету көзін анықтау және тоқтату геморрагиялық шоқты емдеуде маңызды рөл атқарады. Геморрагиялық гиповолемиялық шоқтың ең көп кездесетін себептері жиілік ретімен: жабық немесе ашық жарақаттар, қан тамырларының зақыланбауымен бірге жүретін көптеген сүйек сынулары, жоғарғы асқазан-ішек жолының қан кетуі, мысалы, варикоздық қан кету, асқазан жарасы немесе төменгі асқазан-ішек жолының қан кетуі, мысалы, дивертикулез және артериовенозды аномалиялар. Екі ең көп кездесетін себептен басқа, сирек кездесетін себептерге операция кезінде және кейін қан кету, іш аортасының жарылуы немесе сол қарынша аневризмасының жарылуы, аорта-ішек фистуласы, геморрагиялық панкреатит, иатрогендік себептер (мысалы, артериовенозды аномалияның қателікпен жасалған биопсиясы, артерияның зақымдануы), ірі қан тамырларына ісік немесе абсцестің эрозиясы, босанғаннан кейінгі қан кету, инфекцияға байланысты жатыр немесе қынап қан кетуі, жаралар, қан тоқтау қабілетінің бұзылуынан туындаған спонтанды перитонеалдық қан кету және жарылған гематома жатады.

Сұйықтық жоғалту

Қан кетуге қарамастан, денедегі айналымдағы қан көлемі қан кетумен байланысты емес себептерден немесе ауыр қабыну реакциясын тудыратын кез келген патологиялық жағдайдан артық дене сұйықтығы жоғалған кезде де азаюы мүмкін.

Қан жоғалту

Геморрагиялық шок – қан жоғалту арқылы ішкі қан тамырлары көлемінің азаюы, нәтижесінде тіндердің оттегіге деген қажеттілігін қанағаттандыру мүмкін болмайды. Осының салдарынан митохондриялар оттегі өндіру үшін аэробты метаболизмді жалғастыра алмайды және жасушаның аденозин трифосфатына (АТФ) деген қажеттілігін өтеу үшін тиімділігі төмен анаэробты метаболизмге көшеді. Бұл процесте пируват пайда болып, никотинамид аденин динуклеотидін (NAD+) қайта жаңарту үшін сүт қышқылына айналады, бұл оттегінің жетіспеуіне қарамастан жасушалық тыныс алудың белгілі бір деңгейін сақтауға мүмкіндік береді. Дене көлемнің жоғалуын жүрек соғу жиілігі мен жиырылу күшін арттыру арқылы өтемелеуге тырысады, содан кейін барорецепторлардың белсендірілуі симпатикалық жүйке жүйесінің қозуына және перифериялық тамырлардың тарлуына әкеледі. Әдетте, диастолалық қан қысымының сәл өсуі және пульстік қысымның тарылуы байқалады. Диастолалық қарыншалық толтыру азайғанда және жүрек шығысы төмендегенде, систолалық қан қысымы төмендейді. Симпатикалық жүйке жүйесінің белсенділігінің нәтижесінде қан, жүрек пен ми сияқты өмірлік маңызды мүшелерге қан ағынын сақтау үшін маңызды емес мүшелер мен тіндерден ауыстырылады. Бұл жүрек пен мидың қызметін ұзартатынмен, басқа тіндердің оттегі жетіспеуіне, сүт қышқылының артуына және ацидоздың нашаруына алып келеді. Егер түзетілмесе, ацидоздың нашаруы және гипоксия шеткі тамырлардың тарлуын жойып, гемодинамикалық тұрақсыздыққа және өлімге әкелуі мүмкін. Дене компенсациясы жүрек-өкпе аурулары, жас және вазоактивті препараттарға байланысты өзгереді. Осы факторларға байланысты жүрек соғу жиілігі мен қан қысымының реакциялары өте өзгермелі болып келеді, сондықтан оларды диагноз қоюдың жалғыз құралы ретінде пайдалануға болмайды. Геморрагиялық шок патофизиологиясының маңызды факторы – жарақаттан туындаған коагулопатияның дамуы. Коагулопатия бірнеше процестердің нәтижесінде пайда болады. Дәстүрлі көзқарас бойынша, жарақаттағы коагулопатияның себебі – қан кету арқылы коагуляция факторларының жоғалуы, реанимациялық сұйықтықтармен гемодилюция және ацидоз бен гипотермияға байланысты коагуляция каскадының бұзылуы. Алайда, жарақаттан туындаған коагулопатияның бұл дәстүрлі моделі тым шектеулі болуы мүмкін. Қосымша зерттеулер көрсеткендей, пациенттердің 25-56%-ында реанимация басталғанға дейін коагулопатияның белгілі бір дәрежесі байқалады. Бұл жарақаттан туындаған коагулопатияның екі ерекше процестің жиынтығы ретінде қарастырылуына әкелді: жарақаттан туындаған жедел коагулопатия және реанимациядан туындаған коагулопатия. Жарақаттан туындаған коагулопатия ацидоз бен гипотермияның болуымен күшеюі мүмкін. Ацидоз коагуляция факторларының белсенділігіне, фибриноген деңгейіне және тромбоциттер санына кері әсер етеді. Гипотермия (34°C-тан төмен) коагуляцияны бұзып, коагулопатияны күшейтеді және геморрагиялық шокта өлімге әкелетін тәуелсіз қауіп факторы болып табылады.

Сұйықтық жоғалту

Гиповолемиялық шок – қан тамырлары ішіндегі сұйықтықтың жоғалуы немесе қан жоғалту арқылы интраваскулярлық көлемнің азаюы салдарынан туындайды. Дене симпатикалық жүйке жүйесінің белсенділігін арттыру арқылы өтесінеді, бұл жүрек соғу жиілігінің, жүрек бұлшық етінің жиырылу күшінің және перифериялық қан тамырларының тарылуының күшеюіне алып келеді. Гиповолемиялық шоктағы маңызды көрсеткіштердегі алғашқы өзгерістерге диастолалық қан қысымының жоғарылауы және пульстік қысымның тарылуы жатады. Көлемнің азаюы жалғасқанда систолалық қан қысымы төмендейді. Соның салдарынан, маңызды мүшелерге жеткізілетін оттегі жасушалардың қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайды. Жасушалар аэробты метаболизмнен анаэробты метаболизмге көшеді, нәтижесінде сүт қышқылы ацидозы пайда болады. Симпатикалық жүйке жүйесінің белсенділігі артағанда, қан ағыны жүрек пен миға қан ағынын сақтау үшін басқа мүшелерден бұрылады. Бұл тіндерде қан жетіспеушілігін күшейтеді және сүт қышқылы ацидозын нашарлатады. Егер түзету шаралары қолданылмаса, гемодинамикалық бұзылыстар күшейе түсіп, соңында өлімге алып келеді.

Бақылау параметрлері

Импульстік оксиметрия арқылы оттегімен қанығу (SpO2). Тыныс алу жиілігі. Жүрек соғу жиілігі. Артериялық қан қысымы. Пульстік қысым. Орталық көлік тамырлары қысымы. Зәр шығару мөлшері. Базалық дефицит және/немесе сүт қышқылы. Температура. Есінің қалыптылығы. Электрокардиограммадағы өзгерістер.

Қан жоғалту

Травма әлемдегі өлімнің басты себебі болып табылады, олардың шамамен жартысы қан кетуден туындайды. 2001 жылы АҚШ-та жарақат алу жалпы өлімнің үшінші негізгі себебі болды және 1 жастан 44 жасқа дейінгі адамдардың өлімінің басты себебі еді. Травманың барлық демографиялық топтарға әсері болғанымен, ол жастарға пропорционал емес әсер етеді – бір елдің мәліметінше, жарақаттардың 40% 20 мен 39 жас аралығында тіркеледі. Осы 40% ішінде ең көп жағдайлар 20-24 жас аралығындағыларға қатысты. Травма нәтижесінде туындаған геморрагиялық шок жағдайларының үлесі жоғары. Бір жыл ішіндегі бір травматологиялық орталықтың мәліметінше, жарақат салдарынан жүзеге асырылған массивті трансфузиялардың 62,2% осы орталықта жасалған. Қалған жағдайлар жүрек-қан тамыр хирургиясы, жансақ күтім, кардиология, акушерлік және жалпы хирургия бөлімдері арасында бөліседі, ал жарақаттарға қан компоненттерінің 75% астам бөлігі жұмсалады. Науқастардың жасы ұлғайған сайын физиологиялық резервтері төмендейді, антикоагулянттарды қолдану мүмкіндігі артады және бірмезгілде аурулардың саны көбейеді. Осы себепті егде жастағы науқастар геморрагиялық шоқтың физиологиялық стресіне нашар төтеп береді және олардың жағдайы тез нашарлауы мүмкін.

Сұйықтық жоғалту

Ұяшық сыртындағы сұйықтықтың жоғалуынан туындаған гиповолемиялық шоқтың таралуын анықтау қиын болғанымен, геморрагиялық шоқтың ең көп кездесетіні травма екені белгілі. Бір зерттеуде 1-деңгейлі травматологиялық орталықта жасалған массивті құюдың 62,2%-ы травмалық жарақаттардан туындаған. Осы зерттеуде қолданылған қан өнімдерінің 75%-ы да травмалық жарақаттармен байланысты болды. Егде саяқты пациенттерде физиологиялық резервтері аз болғандықтан сұйықтық жоғалтудан гиповолемиялық шокқа ұшырау ықтималдығы жоғары. Диарея және/немесе дегидратация салдарынан туындаған гиповолемия төмен кірісті елдерде басым болып саналады.