Кіріспе

Speiser v. Randall, 357 U.S. 513 (1958) – АҚШ Жоғарғы Сотының Калифорния штатының ACLU адвокаты, Екінші дүниежүзілік соғысының ардагері Лоренс Спейзерге салық жеңілдігін бермей тастауына қатысты іс. Бұл бас тарту себебі, ол 1954 жылы қабылданған Калифорния заңымен талап етілген адалдыққа ант беруден бас тартқан болатын. Сот, төменгі сот шешімін кері қайтарып, адалдыққа ант беру талабы апелляциялық шағымданушылардың Бірінші поправкадағы құқықтарын бұзады деген шешім қабылдады.

Фактілер

Калифорния штаты бірқатар салық жеңілдіктерін бекітті, олардың бірі – Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлері үшін мүлік салығынан босату еді. Бұл жеңілдікті алуға ниеттенген әрбір адам стандартты нысанды толтырып, жергілікті салық бағалаушысына ұсынуы тиіс еді. 1954 жылы нысан қайта қаралып, адалдық серті қосылды, оған үміткер қол қоюға міндетті болды: «Мен АҚШ немесе Калифорния штаты үкіметін күш қолдану, зорлық-зомбылық немесе басқа да заңсыз жолдармен құлатуға қолдау көрсетпеймін, сондай-ақ жаушылық жағдайында АҚШ-қа қарсы шетелдік үкіметті де қолдамаймын». Апелляциялық шағымданушылар серт беруден бас тартып, салық жеңілдігін алу үшін серт талап ету конституцияға қайшы деп мәлімдеді. Бағалаушылар апелляциялық шағымданушылар қол қою арқылы серт беруден бас тартқандықтан ғана жеңілдіктен бас тартты. Бағалаушылар өздерінің шешімін Калифорния Конституциясының XX, 19-бабына негіздеді, ол 1952 жылы өткен жалпы сайлауда қабылданды және адалдық сертінің мәтінімен ұқсас тілді қамтиды.

Төменгі соттар

Апелляциялық шағымданушылар салықтан босату – бұл артықшылық екенін, демек одан бас тарту сөз бостандығын шектемейді деп мәлімдеді. Калифорнияның төменгі соты мұнымен келіспеді және мемлекет тарапынан берілген артықшылықтарға қойылатын талаптардың негізді болуы керек екенін мойындады. Бірақ, Калифорния Жоғарғы Соты конституциялық түзетуді тек Калифорнияның қылмыстық синдикализм заңына (Калифорнияның 1919 жылғы заңы, 188-тарау) немесе Федералдық Смит заңына (18 U.S.C. 2385) сәйкес қылмыстық жазаға тартылуы мүмкін талапкерлерге салықтан босатуды жоққа шығару ретінде түсіндірді.

Шешім

АҚШ Жоғарғы Соты қарау барысында мынадай негізгі сұрақ қойды: адалдық серт арқылы Калифорния штаты салық жеңілдігін алуға үміткердің көрсетілген қылмыстық құқық бұзушылықтарға қатысы бар-жоғын анықтау үшін әділ тәсіл таңдады ма? Яғни, егер үміткер қылмыстық әрекеттерге қатысқан болса, салық жеңілдігінен бас тартудың себебі түсінікті болғанымен, штат осы қылмыстық әрекеттерді дәлелдейтін механизмді құрды ма? Сот шешімі бойынша, штат үміткерден мемлекеттік төңкерісті қолдамайтынын, демек қолданыстағы заңдар бойынша қылмыскер емес екенін көрсетуді талап етеді. Осылайша, салық жеңілдігі алу үшін адалдық серт беру талабы конституцияға қайшы келеді. Қылмыстық іс бойынша кінәні дәлелдеу міндеті жеке азамат емес, мемлекетке жүктеледі. Бұрынғы басқа да істерде Жоғарғы Сот адалдық серт беру талаптарының конституциялық екенін растаған, бірақ бұл мемлекеттік қызметкерлерге, емес жеке азаматтарға қатысты болған.