Кіріспе

Мьянмадағы шан тілі – шан халқының ана тілі. Көбінесе Мьянманың Шан штатында қолданылады. Сонымен қатар Мьянманың басқа аймақтарында, Солтүстік Таиландта, Юньнань провинциясында, Лаоста, Камбоджада, Вьетнамда және Ассам мен Мегхалая штаттарында аз қамтылған топтарда таралған. Шан тілі тай-крадай тілдер отбасының мүшесі және тай тілімен туыс. Онда тай тіліндегілермен толық сәйкес келмейтін бес тон бар, сондай-ақ баса назар аудару үшін қолданылатын қосымша алтыншы тон бар. "Шан" термині басқа тай тілдерінде Тай Яй немесе Тай Лонг деп аталатын солтүстік-батыс тай тілдерін де білдіреді. Стандартты шан тілі, Тачилейк шан тілі деп те аталады, Тачилейк қаласының диалектісіне негізделген. Шан тілінде сөйлейтіндердің нақты саны белгісіз, себебі шан халқының жалпы саны да белгілі емес. Шан халқының саны 4 миллионнан 30 миллионға дейін деп есептеледі, олардың шамамен жартысы шан тілінде сөйлейді. Ethnologue мәліметінше, Мьянмада 4,6 миллион шан тілінде сөйлейтін адам бар; ал 2006 жылы Махидол университетінің Тіл және мәдениет институты Таиландта 95 000 шан тілінде сөйлейтін адамды тіркеді. Көптеген шандар жергілікті диалекттермен қатар, сауда әріптестерінің тілінде де сөйлейді.

Аттар

Шан тілінде тай тілдері мен бірма тілдерінде әртүрлі атаулар бар. Шан тілінде сөйлеу тілін көбінесе квам тай (ၵႂၢမ်းတႆး, ) деп атайды. Жазылған тілі лик тай (လိၵ်ႈတႆး, ) деп аталады. Бірма тілінде ол храм: бхаса (ႁၢၼ်းၽႃႇသႃႇ, ) деп аталады, содан ағылшын тіліндегі "Шан" сөзі шыққан. "Шан" термині, бұрын бірма тілінде хсям: деп жазылған, "Сиам" (Таиландтың ескі атауы) бірмалық туындысы саналатын экзоним болып есептеледі. Тай және Оңтүстік тай тілдерінде оны фаса тай яи (ภาษาไทใหญ่, ) немесе кейбіреулер фаса нгиао (ภาษาเงี้ยว, , ескірген термин, қазір "жылан" сөзіне ұқсас естіледі) деп атайды. Солтүстік тай тілінде ол кам тай (กำไต, , әдепкі мағынасы "тай тілі") немесе кейбіреулер кемнгиао (กำเงี้ยว, ) деп атайды. Лао тілінде оны фаса тай яи (ພາສາໄທໃຫຍ່, ) немесе кейбіреулер фаса нгиао (ພາສາງ້ຽວ, ) деп атайды. Тай Лү тілінде ол камингио (ᦅᧄᦇᦲᧁᧉ, ) деп аталады.

Түстер

Шань тілінде буын дыбыстарының тондары арасында фонемиялық айырмашылықтар кездеседі. Шань тілінде диалектіге қарай 5-6 тонем болады. Алтыншы тон тек солтүстік диалектіде ғана қолданылады; басқа аймақтарда ол тек баса көрсету үшін пайдаланылады.

Тексерулі сөз тіркестеріндегі қарама-қайшылықты тондар

Төмендегі кестеде тексерілген буындардағы төрт фонемиялық тон көрсетілген, яғни, көмекейлік тоқтау [ʔ] және [p], [t] және [k] сияқты кедергілі дыбыстармен аяқталатын жабық буындар. ToneShanPhonemicPhonetic Transliteration English жоғары lak:postcreaky lak.steallow laak, қалғандарынан өзгеше mid laak;drag

Ресурстар

Бирмадағы қазіргі тұрақсыздықтарды ескере отырып, ғалымдар үшін бір мүмкіндік – Шан халқы мен олардың тілін Таиландта зерттеу. Онде Шан босқындарының саны екі миллионға дейін жетеді, ал Мае Хонг Сон провинциясы Шан халқының көпшілігі тұратын жер. Ағылшын тілінде Шан тілі туралы ақпараттың басты көзі – Dunwoody Press баспасының "Shan for English Speakers" еңбегі. Олар сондай-ақ Шан-ағылшын сөздігін де шығарады. Осыдан басқа, бұл тіл ағылшын тілінде дерлік толыққанды зерттелмеген.