Кіріспе

Iain M. Banks-тің 1994 жылғы романы «Feersum Endjinn» – шотланд жазушысы Iain M. Banks-тің 1994 жылы алғаш жарық көрген ғылыми фантастикалық романы. Ол 1994 жылы Британдық ғылыми фантастика қауымдастығының сыйлығына ие болды. Роман кейде Банкстің «Мәдениет» ғаламында орын алмаған екінші ғылыми фантастикалық романы деп аталады, ал біріншісі – «Қараңғы фонға қарсы».

Орнату

Кітап алыс болашақтағы Жерде өтеді, онда сананы әлемдік компьютерлік желіге жүктеу (криптосфера, деректер корпусы немесе жай ғана "Крипт" деп аталады) кең таралған, бұл өлгендердің белгілі бір рет физикалық, содан кейін Крипт ішінде виртуалды түрде қайта тууына мүмкіндік береді. Крипт күннен күнге шатасып, қоғамда үлкен алаңдаушылық тудырып жатыр. Оқиғаның көп бөлігі ортағасырлық қамалға ұқсатып салынған алып, шіріп бара жатқан "Fastness" немесе "Serehfa" мегақұрылысында өтеді, онда әр "бөлме" көлденең және тік бағытта бірнеше шақырымға созылады, ал патша сарайы бір бөлменің люстрасын алып жатады. Бұл құрылым бұрын ғарышқа көтерілетін лифт болған, Жерде қалғандардың ата-бабалары қалдырған, ал Крипт схемасы оның құрылымына енгізілген. Әлем дағдарысқа ұшырап отыр, себебі Күн жүйесі жұлдызаралық молекулалық бұлтқа ("Жығылу") баяу қарайды, ол ақырында Күнді сөндіріп, Жердегі өмірді тоқтатып қояды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Оқиға төрт басты кейіпкер арасында ауысады. Граф Сессин – сарайдың жоғары лауазымды өкілі, ол кісі өлтіріліп, соңғы өмірін аяқтайды. Крипт ішінде қайта туған ол қайта-қайта шабуылға ұшырап, жартылай өлтірілуге айналады. Соңғы виртуалды өмірінде ол өзінің көшірмесімен байланысқа түседі, ол оған көмектеседі. Ол көптеген субъективті жылдар бойы крипттің кеңістіктерін аралап, содан кейін оның өкілі оған қол сұғып, көмек сұрайды. Билеуші топтың бас ғалымы Гадфиум, элита халықтың мүддесін қорғамайды деп сенетін және Инженерлер кланымен соғыстың нақты себебіне күмән келтіретін ақсүйектермен құпия сөз байласады. Ол ең биік және бұрын қол жетімсіз болған – тез мұнарадан жіберілген хабарды біледі. Хабар Encroachment қаупін ескертеді және апатты болдырмау үшін ұзақ уақыттан бері ұмытылған жүйелерді қосуға жасалған әрекет туралы айтады. Сондай-ақ, бұл жоба биліктегілер тарапынан қарсылыққа ұшырайтынын, себебі ол олардың мүдделеріне қауіп төндіретінін ескертеді. Гадфиум және оның серіктестері қауіпсіздік күштері оларды ұстауға тырысқанда қалай әрекет ету керектігін ойластырып жатыр, бірақ Гадфиум қамалдың тереңдігіне қашып құтылуға жетеді. Баскул – крипттегі қайтыс болған тұлғалар туралы туыстары немесе басқа да мүдделі тараптар үшін ақпарат беретін жас жігіт. Жоғалған досын іздеу кезінде ол қауіпсіздік күштерінің назарын аударады және крипт ішіндегі тұлғаларға ие болған имплантаттары бар түрлі химералық жануарлармен паналап жатыр. Соңында оған ең биік мұнараның орталық шахтасын вакуумды шармен бақылау бөлмесіне дейін көтерілу міндеті жүктеледі. Асура – жадысы жоқ күйде қайта тірілу орталығында оянатын жас әйел. Ол қауіпсіздік күштері ұстамас бұрын әлем туралы білім жинап, қамалға қарай саяхаттауға мәжбүр болады. Ол криптте тексеріледі, бірақ сұрақтарға қарсы тұра алады, виртуалды ортаны түсіну және басқару қабілеті артады. Виртуалды түрмеден қашып шыққаннан кейін, Гадфиум оны физикалық түрде босатады, ал граф Сессиннің көшірмесі Асураның орнына оны жетеледі. Асура әлемге Encroachment және монархияның крипт жүйелерін қосуға кедергі келтіру әрекеттері туралы шындықты жариялайды. Ол өзінің шығу тегін түсіндіреді – ол граф Сессиннің санасымен біріктірілген крипт елшісі, ол өзін құрбан еткен. Крипт оны құрды, өйткені тиісті жүйелерді дизайнерлері хаос жұқтыруынан сақтау үшін бөлек ұстады. Крипттің хаотикалық элементтері деп аталатын жасанды интеллекттің дамитын экологиясы бар. Асура адамдар мен хаос бір-бірімен қатар өмір сүруді үйренуі керек дейді. Асура мен Гадфиум шығып, мұнараның жоғарғы жағындағы бақылау бөлмесіне жеткеннен кейін Баскуль олар үшін лифтті қосады. Асура атаудағы «Қорқынышты қозғалтқышты» қосады, бұл күн жүйесін бұлттың қол жетпейтін жеріне жылжытудың баяу процесін бастайды.

Жазу стилі

Кітаптың төрттен бір бөлігі Баскуль Теллердің баянында келтіріледі және фонетикалық транскрипция мен стенографияны (романның атауында да көрініп тұрғанындай) пайдаланып, бірінші жақта фонетикалық түрде жазылған. Диалект сөздер қолданылмаған, бірақ шотланд және кокни акценттерінің іздері бар.

Әдеби мәні және сын

Feersum Endjinn жалпы алғанда жақсы қабылданды, сюжеттің толықтығы және мега-архитектура мен мазардың егжей-тегжейлі сипаттамасы сыншылар тарапынан мақтауға ие болды. Әдеби сыншы және тарихшы Ян Дункан Банкстің «қорқынышты машинасының», «Көпір» романы сияқты, «мемлекеттің тағы бір аллегориясы екенін» айтты, бірақ бұл құрылғы адамдық жауапкершіліктен ғана емес, сонымен қатар барлық нәрсені білетін, иелікті және тіпті тірідей болып көрінеді. Kirkus Reviews оны "Таң қалдырарлық дүние: өкінішке орай, мағынасын ашпайды" деп сипаттады.