Кіріспе

Нұхтың ұлдарының шежіресі, сондай-ақ Ұлттар кестесі немесе Origines Gentium деп аталады, – Еврей Киелі кітабында (Жаратылыс кітабы) Нұхтың ұлдарының шежіресі және олардың Құрбан судан кейін көптеген елдерге таралуы, маңызды қоғамдарға назар аудару. Ұрпақтарды сипаттау үшін ‘ұлттар’ термині еврей сөзі ‘гойим’дың 400 жылғы латын Вульгатасының ‘nationes’ сөзіне сәйкес стандартты ағылшынша аудармасы болып табылады және бүгінгі күнгі саяси мағынасын қамтымайды. 70 есімнен тұратын тізім алғаш рет Киелі кітап географиясына маңызды бірнеше белгілі этнонимдер мен топонимдерді енгізеді, мысалы, Нұхтың үш ұлы – Шем, Хам және Яфет, олардан 18 ғасырдың Геттинген тарих мектебінің неміс ғалымдары ‘семиттер’, ‘хамиттер’ және ‘яфеттер’ деген нәсілдік терминологияны шығарды. Нұхтың кейбір немерелері де халықтардың аттары ретінде қолданылды: Еламнан – эламиттер, Ашшурдан – ассириялықтар, Арамнан – арамейлер, Куштан – кушиттер, ал Қанааннан – қанаандықтар шықты. Сондай-ақ, Ханаанның ұлдарынан – Хет, Йебус және Амордан сәйкесінше хеттіктер, йебустиктер және аморлықтар тарады. Нұхтың басқа ұрпақтарына Шемнен шыққан Ебер, Куштан шыққан аңшы патша Нымрод және Мисрайымнан шыққан палестиналықтар жатады. Христиандық Рим империясы бойынша тарағанда, барлық адамдар Нұхтың ұрпақтары деген идея тарады. Бірақ Шығыс Жерорта теңізі мен Ежелгі Таяу Шығысқа (төменде сипатталғандай) ерекше назар аударатын эллиндік-яһудилердің түрлі халықтардың тегін анықтау дәстүрі кеңейтілді және оның тарихи дұрыстығы күмәнді болды. Барлық Таяу Шығыс халықтары қамтылмады, сондай-ақ Кеш Рим және Орта ғасырлар үшін маңызды болған Солтүстік Еуропа халықтары – кельттер, славяндар, германдықтар және скандинавиялықтар да, әлемнің басқа халықтары – Сахара асты Африка, Американың жергілікті тұрғындары, Орталық Азия, Үнді субконтиненті, Қиыр Шығыс және Австралия халықтары да қамтылмады. Ғалымдар кестеге сәйкес келу үшін түрлі ұйымдастырулар жасады, мысалы, дәстүрде кездесетін скифтер Солтүстік Еуропаның көп бөлігінің ата-бабалары деп есептелді. Жозеф Бленкинсопптың сөзіне сүйенсек, тізімдегі 70 есім адамзаттың бірлігін символдық түрде көрсетеді, бұл Яқыппен бірге Мысырға барған Израильдің 70 ұрпағына (Жаратылыс 46:27) және Мұсамен келісім шарасында Құдайға барған Израильдің 70 ақсақалына сәйкес келеді.

Елшілердің істері кітабы

1 Тарих кітабында Жаратылыс кітабындағы Ұлттар тізімі келтірілген, бірақ Израиль халқының тарихына арналған кіріспе ретінде беру мақсатында өңделген. Бұл түрлі тармақтарды қысқарту арқылы және Ыбырайым мен оның ұрпақтарының тарихына назар аудару арқылы іске асырылады. Ең қызығы, Жаратылыс 10:9–14-тегі Нимрод, Куш ұлы, Месопотамиядағы бірнеше қалалармен байланыстырылған бөлім алынып тасталған, осылайша Куштан Месопотамиямен байланыс толығымен жойылған. Сонымен қатар, Нимрод Месопотамия патшаларының тізімінде де есімдері жоқ.

Юбилейлер кітабы

Ұлттар кестесі Елу жылдықтар кітабының 8-9 тарауларында толыққанды түсіндіріледі, кейде "Кіші Тектес" деп аталатын, Екінші ғибадатхана дәуірінің басында жазылған еңбек. Көптеген христиан және еврей дін өкілдері Елу жылдықтарды псевдоэпиграфикалық деп санайды, бірақ көптеген шіркеу әкелері оны құрметпен қараған деп есептеледі. Оның әлем бойынша ұрпақтарды бөлуі Геродоттың "Тарихтарында" сипатталған "Иониялық әлем картасынан" күшті әсер алған деп саналады, ал Қанаан мен Мадайға ерекше қатысты қарау "Хасмоней мемлекетінің аумақтық кеңеюі үшін жасалған үгіт" деп есептеледі.

Септуагинта нұсқасы

Еврей Киелі кітаптары Птолемей ІІ-нің өтінішімен Александрияда грек тіліне аударылды, ол б.з.д. 285–246 жылдары Египетті биледі. Оның халықтар тізімі еврей мәтінімен көп жағынан бірдей, бірақ келесі айырмашылықтар бар: Ол Яфеттің ұлдарының қатарына Елизаны қосымша ұл ретінде енгізеді, осылайша жеті емес, сегіз ұлы бар дейді, сонымен қатар оны Масорет мәтініндегідей Яванның ұлы ретінде де көрсетеді. Еврей мәтінінде Шелах Арпақшадтың ұлы ретінде тізілсе, Септуагинтада Кенан Арпақшадтың ұлы және Шелахтың әкесі деп көрсетілген – «Жабыла кітабы» осы тұлғаға кең мән береді. Кенан Шамның ұлдарының тізімінде соңында қайтадан пайда болады. Масорет мәтінінде Жоқтанның сегізінші ұлы Обалдың аты аталмайды.

Петірдің 1 - хаты

Петірдің бірінші хатында 3:20 аятта автор сегіз адал адамның Ұлы су тасқынынан құтылғанын айтады, олар Нұхтың кемесінде болған, есімдері аталған төрт ер адам және олардың әйелдері, ал олардың тізімі Киелі кітаптың басқа жерлерінде келтірілмеген.

Анықтамамен байланысты проблемалар

Адамдардың дәстүрлі түрде үш үлкен библиялық ата-бабаларынан (Шем, Хам және Яфет) тарағандығы туралы үш Ибраһим дінінің болжамына сүйене отырып, бұрынғы жылдары осы туыстық топтарды жіктеуге және адамзатты кавказоид, монголоид және негроид (алғашқыда "эфиопиялық" деп аталған) деп аталатын үш түрге бөлуге тырысылған. Бұл терминдер 1780 жылдары Геттинген тарих мектебінің мүшелері тарапынан енгізілген. Қазіргі таңда, ұлттардың өзгермейтін екендігіне байланысты, тек әкелік тектің негісінде нақты туыстық топтарды анықтау қиын екені мойындалады. Адамдар көбінесе көп тілді және көп ұлтты болады, сондай-ақ ерікті немесе еріксіз түрде бір елден екіншісіне көшіп отырады. Кейбір ұлттар басқа ұлттармен араласып, әкелік тегін анықтап білу мүмкін болмайды немесе ана тілін тастап, басқа тілге ауысады. Сонымен қатар, түрлі нәсілдер арасында некелер болғандықтан, фенотиптерді әрқашан ұлтты анықтау үшін пайдалануға болмайды. Бүгінде ұлт – "бір белгілі аумақта тұратын, ортақ шыққан, тарихы, мәдениеті немесе тілі бір болатын адамдардың үлкен тобы" деп анықталады. Киелі кітаптағы тектің тілге, туған жерге немесе мәдениеттік әсерге қатысы жоқ, себебі маңыздысы – тек әкелік тегі. Осы себептерге байланысты, қазіргі заманда кез келген топтың нақты қандық байланысын анықтауға тырысу бекер болуы мүмкін. Кейде ортақ әкелік тегі бар адамдар екі бөлек тілде сөйлейді, ал басқа жағдайларда ортақ тектің тілін әртүрлі шыққан басқа ұлттар да үйреніп, қолдануы мүмкін. Әкелік тектің негісінде нақты туыстық топтарды анықтаумен байланысты тағы бір мәселе – кейбір негізгі туыстық топтардың ішінде тағы да кіші топтар пайда болғандығы және олардың бір-бірінен ерекшеленетіндігі (мысалы, араб ұлттарының атасы Ысмайыл және израиль ұлтының атасы Ысқақ, екеуі де Ебер арқылы Шемнің әкелік желісінен тараған). Өзіне тән тілі мен мәдениеті бар басқа кіші топтардың немесе бөлініп шыққан топтардың жалпы саны белгісіз.

Этнологиялық түсініктер

Адамдардың географиялық тұрғыдан анықталған топтарын олардың Киелі кітаптағы шежіресі бойынша, Нұхтың ұрпақтарына сүйене отырып, ежелгі заманнан бері анықтау қалыпты жағдай. Әлемдік "жарықтарды" семит, хамит және яфет деп бөлу – бұл ерте заманғы түсінік, ол 18 ғасырдың соңында Геттинген тарих мектебінде пайда болды. Бұл, адамзатты бес түрлі түсті жарыққа бөлетін ("кавказдық немесе ақ", "моңғолдық немесе сары", "эфиопиялық немесе қара", "америкалық немесе қызыл" және "малай немесе қоңыр") жарық түстерінің терминологиясымен бірге дамыды.

Нұхтың басқа ұлдары

Киелі кітаптан кейінгі және талмудтық дереккөздерде Нұхтың Күн тоқырауынан бұрын дүниеге келген Шем, Хам және Яфеттен басқа балалары болды деген түрлі дәстүрлер бар. Құранда (Худ 42–43) Нұхтың кемеге мінбей, тауға шығуды қалаған, содан кейін суға батып кеткен тағы бір есімсіз ұлы туралы айтылады. Кейбір кейінгі ислам түсіндірушілері оның есімін Ям немесе Канан деп атайды. Ирландия мифологиясында, «Төрт мырзаның жылнамаларында» және басқа да жерлерде Нұхтың Бит есімді тағы бір ұлы болған, оған кемеге мінуге рұқсат берілмеген. Ол 54 адаммен Ирландияны жайлауға тырысқан, бірақ Күн тоқырауы кезінде олардың бәрі жойылған. 9 ғасырға жататын ағылшын-саксондық жылнамасының кейбір қолжазбаларында Скеафа Нұхтың кемеде туған төртінші ұлы екені, және Уэссекс әулеті одан тегін шығарғаны айтылады. Вильгельм Малмсберидің осы шежіресінде (шамамен 1120 ж.) Скеаф Стрефийдің, кемеде туған төртінші ұлының ұрпағы болып келеді (Gesta Regnum Anglorum). «Жазылған кітаптар кітабы» (Клементин әдебиетінің бөлігі) деп аталатын ерте араб еңбегінде Күн тоқырауынан кейін туған Нұхтың төртінші ұлы Бунитер туралы айтылады. Осы оқиғаның түрлі нұсқаларында Нұхтың төртінші ұлының әртүрлі есімдері кездеседі: 5 ғасырға жататын Геез еңбегінде «Адам мен Хауаның Шайтанмен күресі» (Барвин), 6 ғасырға жататын сириялық «Қазыналар үңкірі» (Йонтон), 7 ғасырға жататын Псевдо-Мефодийдің «Апокалипсисі» (Ионит), 1221 жылғы сириялық «Араның кітабы» (Йонатон), 12-14 ғасырларға жататын еврейлік Еремел жылнамалары (Йонит), армян апокрифтік әдебиеттерінде ол көбінесе Манитон деп аталады; сондай-ақ, Петрус Коместордың (1160 ж. шамасындағы) еңбектерінде, Годфри Витербоның (1185 ж.) еңбектерінде, Сириялық Михаилдың (1196 ж.) еңбектерінде, Абу ал-Макаримнің (1208 ж. шамасындағы) еңбектерінде, Якоб ван Маерланттың (1270 ж. шамасындағы) еңбектерінде және Ибраһим Закутоның (1504 ж.) еңбектерінде кездеседі. Мартин Опава (1250 ж. шамасында), «Рим қаласының тамашаларының» кейінгі нұсқалары және Джованни де Мариньоллидің «Богемия жылнамасы» (1355 ж.) Янус (римдік құдай) Нұхтың төртінші ұлы екенін, ол Италияға көшіп, астрологияны ойлап тапқан және Нимродқа білім бергенін айтады. Монах Аннио да Витербоның (1498 ж.) сөзіне сенсек, эллиндік вавилондық жазушы Берос Күн тоқырауынан кейін Нұхтың 30 баласы туғанын айтқан. Олардың арасында Макрус, Кіші Япет, Ескі Прометей, алып Туйскон, Крана, Кран, Гранаус, 17 Титан, Ескі Аракса, Регина, Кіші Пандора, Тетис, Океан және Тифой болған. Алайда, Аннионың қолжазбасы бүгінде жалған деп есептеледі. Тарихшы Уильям Уистон өзінің «Жердің жаңа теориясы» атты кітабында Нұхтың, Фуксимен бірдей екенін, әйелі мен Күн тоқырауынан кейін туған балаларымен бірге Қытайға көшіп, қытай өркениетінің негізін қалағанын жазған.