Кіріспе

Геральдикалық крест

Мальта кресі – төрт "V" немесе жебе пішіндес ойыс төртбұрыштан тұратын крест символы, олар орталық нүктеде тік бұрышпен түйіседі, екі ұшы симметриялы түрде сыртқа қарай бағытталған. Бұл 16 ғасырда сегіз қырлы кресттердің бұрынғы түрлерінен дамыған геральдикалық кресттің бір түрі. Көбінесе Госпитальдік орденмен (Қасиетті Иоанн ордені, қазір Мальтаның Әскери егемендік ордені) және Мальта аралымен байланысты болғанымен, ол ерте заманауи кезеңнен бері көптеген ұйымдар тарапынан қолданылып келеді, атап айтқанда, Сент-Стефан ордені, Амальфи қаласы, Польшаның Ақ бұрқыт ордені (1709), Пруссияның Pour le Mérite ордені (1740) және Баварияның Әскери еңбек ордені (1866). Unicode Dingbats диапазонында U+2720 (✠) кодтық нүктесінде "Мальта кресі" деп аталатын символді анықтайды; алайда, көптеген компьютерлік шрифттер бұл кодтық нүктені крест патти (cross pattée) ретінде көрсетеді.

Мальта Республикасы

Мальталық крест Мальтаның азаматтық байрағының құрамында бейнеленеді, Мальтаның теңіз жақ байрағында және президенттік стандарттың әр төрт бұрышында Мальталық крест орналасқан. 1 және 2 еуро монеталарында Мальта кресінің суреті бар. Бұл сондай-ақ KM Malta Airlines, Мальтаның ұлттық әуе компаниясының тауарлық белгісі болып табылады. Мальталық крест 1972 жылы Мальта лирасының екі миллік монетасында, ал 2008 жылдың қаңтарында айналымға енгізілген бір және екі еуро монеталарының сыртқы бетінде бейнеленген.

Әскери және азаматтық ордендер

Австралияның әскери наградалары, Ерекше қызмет көрсету айқасы және Намысты қызмет көрсету айқасы – Мальта айқасының өңделген түрлері. Ерекше қызмет көрсету айқасы 1991 жылы енгізілген және соғыс кезіндегі ерекше басшылық пен көшбасшылық үшін беріледі. Намысты қызмет көрсету айқасы (CSC) тек соғыс емес жағдайларда міндетке берілгендігі немесе ерекше дағдыларды, шешімділік немесе адалдықты қолданудағы ерекше жетістіктері үшін ғана беріледі. Австрияның ең жоғары екі ордені – Австрия Республикасына қызмет еткені үшін құрмет ордені және ғылым мен өнер үшін Австрия ордені – сегіз қырлы крестке негізделген. Бельгияда сегіз қырлы крест елдің екі патшалық орденінің – Леопольд ордені мен Леопольд II орденінің негізі болып табылады. Батылдық ордені – Болгария Корольдігі мен Болгария Республикасының ең жоғары әскери наградасы және ең беделді болгар ордені. Германия империясының әскери ерлік үшін берілетін ең жоғары наградасы – «Pour le Mérite» – көк эмальдалған, сегіз қырлы крест, қолы арасында алтын бүркіттері бар. Ол 1740 жылы франкофилді Пруссия королі Ұлы Фридрихпен құрылған және алтынмен «Pour le Mérite» («Еңбек үшін») деген француз жазуымен безендірілген. Әскери класс бойынша наградалар 1918 жылғы қарашада Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен Гогенцоллерн монархиясы таратылғаннан кейін тоқтатылды. Мекленбург-Штрелиц герцогтігінің және Мекленбург-Штрелиц ауданының гербтарында сегіз қырлы крест бейнеленген. Солтүстік Германиядағы бірнеше қаланың гербтарында сегіз қырлы крест бар, оның ішінде Малчин, Миров, Морас, Растов және Сюльсторф қалалары. Германияның оңтүстігіндегі Хайтерсхайм және Бад-Дюррхайм қалаларының да гербтарында сегіз қырлы крест бар. Нидерландыда сегіз қырлы крест үш жоғары патшалық орденнің негізгі формасын құрайды: Нидерланд Арыстаны, Нассау ордені және Нассау үйінің Алтын Арыстаны. Латвияда сегіз қырлы крест Үш жұлдыз орденінің мойыншебірінің негізін құрайды. Норвегияда сегіз қырлы крест – Санкт-Олаф орденінде қолданылатын символ. Филиппинде сегіз қырлы крест республикадағы ең жоғары награда – Кесон қызмет айқасының медалінің бөлігі болып табылады. Ол сондай-ақ Сикатуна орденінде және Алтын жүрек орденінде де кездеседі. Польшада сегіз қырлы крест елдің төрт жоғары наградасының негізін құрайды: Ақ бұрқут ордені, Virtuti Militari, Polonia Restituta ордені және Әскери айқас ордені. Португалияда сегіз қырлы крест елдің Ардагерлік орденінің негізін құрайды. Крест испан ордендерінің кейбіреулерінің негізгі формасын құрайды, мысалы, Карл III ордені, Католик Изабелла ордені, Монтеса ордені және Королева Мария Луиза ордені. Швецияда сегіз қырлы крест барлық патшалық ордендердің негізін құрайды: Серафимдердің патшалық ордені, Қылыш ордені, Поляр жұлдызы ордені және Ваза ордені, сондай-ақ Швециядағы Сент-Джон ордені. Сегіз қырлы крест «Баня» ордені мен «Корольдік Виктория» орденінің дизайнының негізін құрайды. Францияда Мальта айқасы Луи XIII және Луи XIV-ті қолдаған Арманьяк мушкетерлерінің символы болған.

Облыстық және муниципалды геральдика

Италияның теңіз жақ гербінде бұрынғы төрт теңіз республикасының ұлттық гербі және төменгі сол жақта "Амалфи кресті" бейнеленген. Амалфи қаласынан басқа, крест түрлі қалалардың гербтерінде де кездеседі, мысалы, Айкурцио, Роло, Сан-Джованни-ди-Гераче, Фасано, Гиззерия, Мурелло, Роди-Миличи, Блуфи, Рончи, Сан-Мауро-ла-Брука және Салерно провинциясы. Франциядағы көптеген коммуналардың гербінде сегіз қырлы крест бар. Олардың ішінде Нормандиядағы Дрюкур, Эйзин және Вальканвиль; Эльзастағы Римбахцелл; Лотарингиядағы Сен-Жан-де-Бассель; Аквитаниядағы Ронталон; Оверньдегі Шапп; Авейрондағы Арвьеу; Прованстағы Аутон және Винон-сюр-Вердон. Сен-Бартемидің аумақтық бірлестігінің гербінде де сегіз қырлы крест бейнеленген. Португалияның көптеген муниципалитеттері мен азаматтық приходтары, бұрын Госпитальдік орденнің иелігінде болған аумақтарында, гербтерінде сегіз қырлы крестті қолданады. Олардың арасында Крато, Оливейра-ду-Хопитал, Проэнса-а-Нова және Гавиао бар. Хорватияда бұл крест Иванец қаласының гербінде кездеседі, ол Киелі Иоанн рыцарларының құрметіне аталған. Праганың 14-ауданының гербінде сегіз қырлы крест бейнеленген. Ол сондай-ақ бірнеше чех қалалары мен ауылдарының гербтерінде де бар, мысалы, Орталық Богемиядағы Добричовице; Оңтүстік Богемиядағы Дубравице; Ústí nad Labem аймағындағы Станьковице; және Оңтүстік Моравиядағы Медловице мен Орловице. Квинсленд штатының туы, белгісі және гербінде сегіз қырлы крест бар, сондықтан көптеген мемлекеттік қызметтерде, соның ішінде Квинсленд полициясы мен жедел жәрдем қызметінде осы крест қолданылады. Бұрын ол Комонвелл гербіне және Королеваның жеке туына да қосылған. Сегіз қырлы крест Квинсленд университетінің гербінің бөлігі болып табылады. Ол сондай-ақ Австралиядағы түрлі жедел жәрдем қызметтерінің логотипінде де қолданылады, мысалы, Оңтүстік Австралия жедел жәрдем қызметі, Квинсленд жедел жәрдем қызметі, Жаңа Оңтүстік Уэльс жедел жәрдем қызметі, Виктория жедел жәрдем қызметі, Сент-Джон жедел жәрдем қызметі және Австралия астаналық аумағы жедел жәрдем қызметі. Өрт сөндіру қызметінің жұлдызы деп аталатын крест Викториядағы Өрт сөндіру басқармасының ресми символы ретінде қолданылады. Оны форма киімдеріндегі бас киімдерде, Ұзақ және үздік қызмет белгілерінде көруге болады. Голландияның екі қаласы, Эрмело мен Монтфорт, өздерінің туларында сегіз қырлы крестті пайдаланады, ал біріншісі оны гербінде де қолданады. Испанияның бірнеше муниципалитеттері де өздерінің туларында және гербтерінде сегіз қырлы крестті қолданады, соның ішінде Каталониядағы Алгуайре және Ампоста, Кастилия мен Леондағы Арройо де ла Энкомиенда, Толедодағы Консуэгра, Сарагосадағы Ла Альмуния де Дона Година, Андалусиядағы Лора-дель-Рио, О Барко-де-Вальдеоррас, Кастрело-де-Миньо, О Инсио, Ларуко, О Парамо, А Побра де Тривес, Портомарин, Кирога Галисияда және Томарес Андалусияда. Швецияның Монстерос муниципалитеті өз қаруында сегіз қырлы крестті қолданады. Швейцарияның Женева кантонындағы Бардоннестің гербінде сегіз қырлы крест бейнеленген. Сегіз қырлы крест Лондонның Хакни округінің гербінде де бар. Сегіз қырлы крест Джерсидің приходтарының бірі Сент-Джонның гербінде кездеседі.

Әуе қатынасы

1967 жылы Форт Ракер және Форт Волтерс базаларында зертханалық және ұшу сынақтары жүргізілді, мақсаты – вертолет алаңында ең жақсы көрінетін және тиімді белгілеу тәсілін анықтау болды. Жиырма бес эмблема дизайны сынақтан өтті, бірақ төрт бұлыңғыр роторды бейнелейтін, «Мальта кресі» деп аталатын эмблема әскери вертолет алаңдары үшін Армия, ал азаматтық вертолет алаңдары үшін FAA стандартты белгісі ретінде таңдалды. Алайда, 1970 жылдардың соңында FAA басшысы бұл стандартты жойды, себебі Мальта кресінің антисемиттік екені туралы айыптаулар болды. Бүгінде АҚШ-тағы кейбір вертолет алаңдары әлі де бастапқы Мальта кресі эмблемаларын сақтап қалған. Сегіз қырлы крест FAA жариялаған жақындау схемаларында соңғы жақындау нүктесін көрсету үшін де қолданылады. Бұл дәл және дәл емес жақындауларда қолданылады.

Теңіз

Америка Құрама Штаттарындағы кемелерді жіктеу қоғамы – Америкалық кеме құрылысы бюросы – кемелердің корпусының құрылысы және/немесе оның машиналарын және құраушы бөлшектерін жасау, сондай-ақ қажет болған жағдайда, оларға қатысты талап етілетін кез келген сынақтар ABS бақылауымен жүргізілген жағдайда, кемелер мен теңіздік құрылыстарға Мальта кресі символын тағайындайды.

Медициналық

Алғашқы Сент-Джон орденінен тараған бірнеше ордендер алғашқы медициналық көмек және жедел жәрдем қызметтерін құрды. Олар өз логотиптеріне Мальта кресін де енгізді: Сент-Джон жедел жәрдемі және оның ұлттық ұйымдары. Мальта орденінің жедел жәрдем корпусы. Johanniter Unfall Hilfe және Malteser Hilfsdienst, Германиядағы протестанттық және католиктік жедел жәрдем қызметтерінің эмблемаларында сегіз қырлы крест бейнеленген. Австралиядағы жедел медициналық қызмет. Бұл, кейбір штаттарда Сент-Джон жедел жәрдемінің алғашқы жедел жәрдем қызметін әлі де жалғастырып келе жатқан рөліне байланысты. Лиссабонда (Португалия) құрылған Bombeiros da Cruz de Malta (Мальта кресі өрт сөндіру бригадасы) – Мальта орденінің португалдық мүшелері құрған ерікті өрт сөндіру және медициналық жедел жәрдем корпусы.

Басқа

"Мальталық крест" ежелгі кельттер Испаниядағы қабір тастарында б.з. 510 жылы қолданған. Гугенот кресі, француз протестанттарының символы, сегіз қырлы крест пен көгершін бейнесін көрсетеді. Франциядағы Біріккен протестант шіркеуінің эмблемасында стильденген крест пен Мальталық крест біріктірілген. Испанияда сегіз қырлы алтын крест әскери медицина корпусының символы болып табылады. 1905 жылы дін қызметкері Аббе Дешамп құрған "AJ Auxerre" футбол клубының эмблемасы – француз жастарының католик қауымдастығынан алынған сегіз қырлы крест. Үндістанда сегіз қырлы крест Гархвал және Раджпутана винтовка полктерінің символы болып табылады. Det Norske Veritas кемелер олардың қадағалауымен салынғанын көрсететін сыныптық хабарламаларда сегіз бұрышты крестті символ ретінде пайдаланады. Филиппинде Сан-Хуан-де-Летран колледжінің мөрінде сегіз қырлы крест бар. Оны зейнеткер испан офицері және Мальта рыцарларының бірі Дон Хуан Алонсо Джеронимо Герреро, сондай-ақ доминикан монахы Фрай Диего де Санта-Мария, O.P. құрды. Швециялық патшалық атты гвардиясы өздерінің эмблемасы ретінде сегіз қырлы крестті қолданады. 1755 жылы құрылған ең көне швейцариялық сағат өндірушісі Vacheron Constantin сегіз қырлы кресті өзінің тауарлық белгісі ретінде пайдаланады. Ұлыбританияда сегіз қырлы крест мылтық полктерінің символы болып табылады және барлық мылтық бөлімдерінің белгілеріне енгізілген, соның ішінде Бермуда полкінің бас киім белгісі, Гурка мылтығының офицерлік белбеуі және қазір біріктірілген Корольдік жасыл жакеттер. 1840 жылдары жаңа британдық пошта маркаларын жою үшін қолданылған алғашқы пошта таңбасы сегіз қырлы крест пішіндес болды және осыған сәйкес аталды. "Манчестер Сити" футбол клубының алдағы клубы "Сент-Маркс" футбол клубының жейдесінде сегіз қырлы крест бейнеленген. Сегіз қырлы крест – Белфаст метедистік колледжінің таңбасы және ол алтыншы сынып оқушыларының блейзерлерінде оның гербі ретінде пайда болады. Сегіз қырлы крест – Нейт регби футбол клубының символы. Бұл Royal Shrewsbury School Boat Club символы, 1 VIII корпусының қайықтарында және формасында көрсетілген. Ортасында бүркіт, жер шары және якорь бейнеленген сегіз қырлы крест АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің мергендерінің белгісі ретінде қолданылады. Филадельфиядағы Боут Хаус Роуда орналасқан Malta Boat Club өзінің логотипі ретінде сегіз қырлы крестті пайдаланады. Phi Kappa Sigma, халықаралық ерлер колледжінің құпия және әлеуметтік бауырластығы, өзінің символы ретінде сегіз қырлы крестті қолданады. Йель университетінің медбикелік мектебі өзінің ресми қалқанында сегіз қырлы крестті пайдаланады. АҚШ-тың шетелдегі соғыстар ардагерлері (VFW) әскери ардагерлер ұйымы өзінің ресми эмблемасында сегіз қырлы крестті пайдаланады. АҚШ-тың Йорк обрядындағы масондық орденде Темплер рыцарлары Мальта рыцарлары орденінде сегіз қырлы крестті қолданады. Каппа Альфа орденінің әскери бөлімшесі, АҚШ Қарулы Күштерінде қызмет ететін немесе құрметпен босатылған мүшелерден тұрады, орден түсінде сегіз қырлы крестті пайдаланады. Австралияның Сидней қаласында орналасқан Драммойн есу клубының логотипінде сегіз қырлы крест бар.

Ұлыбритания темір жол билеттерін сату

Ұлттық теміржол желісінде Мальта кресімен белгіленген билеттер Лондон метрополитені, Доклендс жеңіл теміржолы және екі лондондық терминал арасындағы Тэмслинк пойыздарында қолданылады, бұл жолаушыларға Лондон қаласы бойынша сапар жасауға мүмкіндік береді. Жолаушылар кез келген аралық стансада сапарын тоқтата алады, бірақ олар Лондон арқылы жүретін билеттерімен метро, DLR немесе Тэмслинк пойыздарымен сапарын жалғастыра алмайды. Лондондық тарифтік аймаққа, Мальта кресімен белгіленген билеттері бар жолаушылар, келген лондондық терминалдан сол аймаққа бір рет сапар жасай алады.

Епоним

"Мальта кресі гүлі" (Lychnis chalcedonica) атауы оның гүл жапырақтарының пішіні Мальта кресіне ұқсағандықтан қойылған, бірақ оның ұштары "жүрек" тәрізді дөңгелектеу келеді. Tripterocalyx crux maltae гүлі де Мальта кресіне байланысты осылай аталған. Женева механизмі – үздіксіз айналысты үзілісті айналыс қозғалысына түрлендіретін құрылғы, оны негізгі тістің пішініне байланысты кейде "Мальта кресі механизмі" деп те атайды.

Ұқсас айқыш

Сегіз ұңғылы айқыштарды 16 ғасырдың ортасында француздық Сент-Лазар ордені пайдалануға қабылдады. Орденнің жасыл сегіз ұшты айқыш белгісін қолдануы 19 ғасырға дейін және 1910 жылдан кейін Орденнің діни емес ұйымынан кейін де сақталды. Бұл 1833 жылдан бері «Дельта-Фи» бауырластығының ресми белгісі (ортасында эллипсоидпен біріктірілген). Осыған ұқсас крестті «Шетелдік соғыс ардагерлері» ұйымы да қолданады. Мальталық айқышқа төрт емес, үш V пішіндес қолды түрлендіретін нұсқасы Гамбург Атлантик желісінің және олардың ізбасарлары – Неміс Атлантик желісі мен Ханзалық турлардың 1958–1973 және 1991–1997 жылдары түтік символы ретінде қолданылған. Бес қолды нұсқасы – француз Құрмет легионының «Кресі» (Croix de la Légion d'honneur). «Мальта жұлдызы» деп аталатын жеті қолды нұсқа Ұлыбританияның Сент-Михаил және Сент-Джордж орденінің негізі ретінде қолданылады. Қолдары кең таралған басқа айқыштарды көбінесе «мальталық» деп жаңылыстырады, әсіресе крест патте. Виктория кресіне берілген корольдік жарлықта Мальта кресі көрсетілген, бірақ медаль әрқашан крест патте болды. «Альфа Тау Омега» бауырластығының ресми символы – крест патте, бірақ ұйымның негізін қалаушы 1865 жылы ұйым құрылған кезде оны Мальта кресі деп ойлаған. Несториандық айқыш осы екеуіне де өте ұқсас. Юникод символы «✠» (U+2720) Мальта кресі деп аталады, бірақ шын мәнінде крест патте. Өрт сөндірушілердің айқышы жиі Мальта кресімен шатастырылады (мысалы, Нью-Йорк қаласының өрт сөндіру департаменті оны осылай атайды); оның сегіз немесе одан да көп ұшы бар болса да, ұштардың арасында үлкен қисық доғалары бар. Филадельфия өрт сөндіру департаменті, басқалар сияқты, Халықаралық өрт сөндірушілер қауымдастығы сияқты, өз нышанына өрт сөндірушілер айқышын қосады. Мальта кресін 1942 жылы Ұлыбританияның Георг VI Мальтаға берген Джордж кресімен шатастыруға болмайды, ол 1964 жылдан бері Мальтаның ұлттық туында бейнеленген. Мальта кресі Мальтаның жоғарыда көрсетілген азаматтық туында бейнеленген.