Көне заманғы соғыстар тарихы

Кіріспе

Ежелгі соғыс – тарихқа жазылғаннан бастап ежелгі заманның соңына дейін жүргізілген соғыс. Тарихқа дейінгі және ежелгі соғыс арасындағы ерекшелік технологиядан гөрі ұйымдасқандыққа байланысты. Алғашқы қала-мемлекеттердің, содан кейін империялардың пайда болуы соғыстың күрт өзгеруіне жағдай жасады. Месопотамиядан бастап мемлекеттер жеткілікті ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірді. Бұл толық уақытты билеуші элиталар мен әскери қолбасшылардың пайда болуына мүмкіндік берді. Әскери күштердің көп бөлігі шаруалар болғанымен, қоғам жыл сайын олардың қызметіне бөлінетін бөлігін анықтай алды. Осылайша, алғаш рет ұйымдасқан әскерлер құрылды. Бұл жаңа әскерлер мемлекеттердің аумағын кеңейтуіне және орталықтандырылуына көмектесті. Еуропа мен Таяу Шығыста ежелгі заманның соңы көбінесе 476 жылы Римнің құлауымен, Шығыс Рим империясының Оңтүстік-Батыс Азия және Солтүстік Африка шекараларындағы соғыстарымен және 7 ғасырда мұсылман жаулап алуларының басталуымен байланыстырылады. Қытайда бұл 5 ғасырда солтүстіктен келетін қауіпке қарсы тұру үшін атты әскерлердің маңыздылығының артуы мен 618 жылы Тан әулетінің құрылуы ретінде қарастырылуы мүмкін. Үндістанда ежелгі кезең 6 ғасырдағы Гупта империясының құлдырауымен және 8 ғасырдан бастап мұсылман жаулап алуларының басталуымен аяқталады. Жапонияда ежелгі кезең 12-13 ғасырларда Камакура дәуірінде феодализмнің өркендеуімен аяқталды деп есептеледі. Ертедегі әскерлер негізінен садақ пен найза қолданды, бұл қарулар тарихта бұрыннан аң аулау үшін дамыған еді. Кениядағы Туркана аймағындағы Натарук жеріндегі қазбалар ежелгі дәуірдегі топтар арасындағы қақтығыстар мен соғыстардың куәлігі ретінде қарастырылды, бірақ бұл түсіндірмеге қарсы даулар бар. Египет пен Қытайдағы ертедегі әскерлер де садақ пен найзамен қаруланған жаяу әскерді пайдаланды. Сол кездегі жаяу әскер соғыстың басым түрі болды, себебі түйелік жабдықтар мен тұтқалар әлі ойлап табылмаған еді. Бұл кездегі жаяу әскерлер қашықтықтан шабуылдайтын және жақын арада соққы беретін бөлімдерге бөлінетін, соққы беретін жаяу әскерлер жаудың қатарын бұзу үшін шабуылдайтын немесе өз орнын ұстап тұратын. Бұл күштер идеалды жағдайда біріктіріліп, қарсыластың алдына дилемма қоятын: күштерді жинақтау және қашықтықтан шабуылға ұшырау қаупін қабылдау немесе тарату және жақын арада соққыға ұшырау қаупін қабылдау. Бұл тепе-теңдік соңында арбалар, атты әскер және артиллерия майданда белсенді рөл атқаруына мүмкіндік беретін технологиялық жетістіктермен өзгеретін еді. Ежелгі және ортағасырлық соғыс арасында нақты шекара жоқ. Ортағасырлық соғыстың ерекше белгілері, атап айтқанда ауыр атты әскер және требюшет сияқты қоршау машиналарын алғаш рет Ежелгі дәуірде қолданған. Ежелгі кезеңдегі маңызды өзгеріс – темір дәуірінің басталуымен атты әскердің пайда болуы (арба соғысының төмендеуіне әкелді), теңіз соғысының (теңіз халықтары) және темір металлургиясына негізделген өнеркәсіптің дамуы, бұл металл қару-жарақтың жаппай өндірілуіне және үлкен тұрақты әскерлерді жабдықтауға мүмкіндік берді. Бұл инновациялардан пайда тапқан алғашқы әскери держава – Неоассирия империясы болды, ол бұрын-соңды болмаған орталықтандырылған басқару деңгейіне жетті және бүкіл құнарлы жарты айға (Месопотамия, Левант және Египет) созылған алғашқы «әлемдік держава» атанды.

War through the end of the ancient period
the magazine

Ancient warfare is war that was conducted from the beginning of recorded history to the end of the ancient period. The difference between prehistoric and ancient warfare is more organization oriented than technology oriented. The development of first city states, and then empires, allowed warfare to change dramatically. Beginning in Mesopotamia, states produced sufficient agricultural surplus. This allowed full time ruling elites and military commanders to emerge. While the bulk of military forces were still farmers, the society could portion off each year. Thus, organized armies developed for the first time. These new armies were able to help states grow in size and become increasingly centralized. In Europe and the Near East, the end of antiquity is often equated with the Fall of Rome in 476 AD, the wars of the Eastern Roman Empire on its Southwestern Asian and North African borders, and the beginnings of the Muslim conquests in the 7th century. In China, it can also be seen as ending of the growing role of mounted warriors needed to counter the ever growing threat from the north in the 5th century and the beginning of the Tang dynasty in 618 AD. In India, the ancient period ends with the decline of the Gupta Empire (6th century) and the beginning of the Muslim conquests there from the 8th century. In Japan, the ancient period is considered to end with the rise of feudalism in the Kamakura period in the 12–13th century. Early ancient armies continued to primarily use bows and spears, the same weapons that had been developed in prehistoric times for hunting. The findings at the site of Nataruk in Turkana, Kenya, have been interpreted as evidence of inter group conflict and warfare in antiquity, but this interpretation has been challenged. Early armies in Egypt and China followed a similar pattern of using massed infantry armed with bows and spears. Infantry at this time was the dominant form of war, partially due to the camel saddle and the stirrup not being invented yet. The infantries at this time would be divided into ranged and shock, with shock infantry either charging to cause penetration of the enemy line or hold their own. These forces would ideally be combined, thus presenting the opponent with a dilemma: group the forces and leave them vulnerable to ranged, or spread them out and make them vulnerable to shock. This balance would eventually change as technology allowed for chariots, cavalry, and artillery to play an active role on the field. No clear line can be drawn between ancient and medieval warfare. The characteristic properties of medieval warfare, notably heavy cavalry and siege engines such as the trebuchet were first introduced in Late Antiquity. The main division within the ancient period is at the beginning Iron Age with the introduction of cavalry (resulting in the decline of chariot warfare), of naval warfare (Sea Peoples), and the development of an industry based on ferrous metallurgy which allowed for the mass production of metal weapons and thus the equipment of large standing armies. The first military power to profit from these innovations was the Neo Assyrian Empire, which achieved a hitherto unseen extent of centralized control, the first "world power" to extend over the entire Fertile Crescent (Mesopotamia, the Levant and Egypt).

Арбалар

Мемлекеттердің көлемі ұлғайған сайын, жұмылдыру жылдамдығы маңыздырақ болды, себебі көтерілістерді жылдам басу мүмкін болмаса, орталық билік тұрақтап тұра алмады. Бұл мәселенің алғашқы шешімі – көлік, ол алғаш рет шамамен б.з.д. 1800 жылдан бері Таяу Шығыста қолданыла бастады. Бастапқыда өгіздер мен есектермен тартылатын көліктер, Таяу Шығыстың салыстырмалы түрде тегіс жерлерін жылдам аралауға мүмкіндік берді. Көліктер өзендерді оңай жүзіп өте алатын. Жылқыларды оқыту мүмкіндігінің жақсаруы б.з.д. 2100 жылға дейін оларды көліктерді тарту үшін пайдалануға мүмкіндік берді, ал олардың жоғары жылдамдығы мен күші көліктерді одан да тиімді етті. Көліктерді пайдаланудың басты шектеуі – жер бедері болды: тегіс, қатты, ашық жерде өте жылдам болғанымен, қиын жерлерді, тіпті сирек ағаштар мен бұталарды, кішкентай шатқалдарды немесе өзендерді, сондай-ақ батпақты жерлерді аралау өте қиын болды. Мұндай жерлерде көліктер қарапайым жаяу әскерге, кейіннен атты әскерге қарағанда маневр жасау қиын болды. Көлік көлік және соғыс жүргізуде соншалықты қуатты болғандықтан, б.з.д. 2-мыңжылдықта Ежелгі Таяу Шығыстағы басты қаруға айналды. Әдеттегі көліктерді екі адам басқарды: біреуі – жау әскеріне жебе атып, садақшы болса, екіншісі – көлікті басқаратын. Уақыт өте келе, көліктерге бес жауынгерге дейін сыятын үлкендері жасалды. Қытайда көліктер Шан әулетінің басты қаруы болды, бұл оларға үлкен аумақты біріктіруге мүмкіндік берді. Көліктер шайқас алаңындағы рөлімен – соққы беру шабуылымен – қазіргі танктермен салыстырылғанымен, бұл пікірге қарсы шығушылар да бар, олар көліктердің осал және күңгірт екенін, ал танктердің барлық жерлерде жүруге қабілетті екенін, көліктерге тегіс жер қажет екенін атап көрсетеді. Сондықтан көліктер қазіргі танктер сияқты физикалық күш көрсетуге жарамсыз болды. Көліктердің басты артықшылығы – садақшыларға тактикалық жылдамдық бергені болды. Ежелгі қолбасшылар шайқас кезінде басқару мен бақылауды сақтау үшін, сондай-ақ өзара қорғану үшін тығыз қатарлармен жаяу әскерді орналастырды. Бірақ көліктер алыстан жебелермен жаяу әскердің басына шабуылдай алатын. Олардың жылдамдығы көліктерге шабуыл жасаудың кез келген әрекетін оңай болдырмады. Егер жаяу әскер жебелерден зиянды азайту үшін таралып кетсе, олар өзара қорғаныстан айырылып, көліктерді айдаушылар оларды оңай басып алатын. Осылайша, көліктерге қарсы тұратын кез келген күш тактикалық қиындыққа тап болды, бұл көліктерді сол кездегі әскерлер үшін қажет ететін жағдайға түсірді. Бірақ олар күрделі құрал-жабдықтар еді, оларды күтіп ұстауға арнайы шеберлер қажет болды. Бұл көліктерді қымбатқа түсірді. Егер көліктер қоғамдағы жеке адамдарға тиесілі болса, бұл маманданған жауынгерлер сыныбының және феодалдық жүйенің пайда болуына әкелді (оның мысалын Гомердің "Илиадасында" көруге болады). Ал көліктер мемлекеттік меншікте болған жерлерде, олар мықты орталық үкіметтің құрылуына және сақталуына көмектесті, мысалы, Жаңа Египет патшалығында. Көліктерді пайдаланудың ең жоғары деңгейі б.з.д. 1274 жылы Кадеш шайқасында болды, бұл, шамамен, 5000 көлік қатысқан ең үлкен шайқас болды.

As states grew in size, the speed of mobilization became crucial because central power could not hold if rebellions could not be suppressed rapidly. The first solution to this was the chariot, which was initially used in the Middle East from around 1800 BC. First pulled by oxen and donkeys, they allowed rapid traversing of the relatively flat lands of the Middle East. The chariots were light enough that they could easily be floated across rivers. Improvements in the ability to train horses soon allowed them to be used to pull chariots, possibly as early as 2100 BC, and their greater speed and power made chariots even more efficient. The major limitation of the use of chariots was terrain; while very mobile on flat, hard, open ground, it was very difficult to traverse more difficult terrain, such as rough ground, even sparse trees or bushes, small ravines or streams, or marsh. In such terrain, chariots were less maneuverable than common foot soldiers, and later cavalry. The chariot was so powerful for transportation and warfare that it became the key weapon in the Ancient Near East in the 2nd millennium BC. The typical chariot was worked by two men: one would be a bowman who would fire at enemy forces, while the other would control the vehicle. Over time, chariots were developed to carry up to five warriors. In China, chariots became the central weapon of the Shang dynasty, allowing them to unify a great area. Although chariots have been compared to modern day tanks in the role they played on the battlefield, i. e. shock attacks, this is disputed, with scholars pointing out that chariots were vulnerable and fragile, and required a level terrain while tanks are all terrain vehicles; thus chariots were unsuitable for use like modern tanks as a physical shock force. The chief advantage of the chariot was the tactical mobility they provided to bowmen. Tightly packed infantry was the formation of choice, in order for ancient generals to maintain command and control during the battle as well as for mutual protection. But a force of chariots could stand off at long range and rain arrows down on the infantrymen's heads. Because of their speed, any attempts to charge the chariots could be easily evaded. If, on the other hand, an infantry unit spread out to minimize the damage from arrows, they would lose the benefit of mutual protection and the charioteers could easily overrun them. Thus any force facing chariots was in a tactical dilemma, making chariots indispensable to armies of those times. But they were complicated equipment that required specialized craftsmen to maintain them. This made chariots expensive to own. When chariots were owned by individuals within a society, it tended to give rise to a warrior class of specialists and a feudal system (an example of which can be seen in Homer's The Iliad). Where chariots were publicly owned, they helped in the maintenance and establishment of a strong central government, e. g. the New Egyptian Kingdom. Chariot usage peaked in the Battle of Kadesh in 1274 BC, which was probably the largest chariot battle ever fought, involving perhaps 5,000 chariots.

Теңіз соғысы

Ежелгі әлемдегі теңіз соғыстары біздің заманымызға дейінгі үшінші мыңжылдықта Жерорта теңізінде, Киклад аралдарындағы суреттерден және Эгей теңізі арқылы жасалған кемелердің үлгілерінен бастау алады. Кемелер азаматтық тасымал мен саудаға, сондай-ақ әскери мақсаттарға қолданылды. Олар есу және желкенмен жүзу арқылы қозғалды, бірақ Жерорта теңізінің ауа райының тұрақсыздығын ескеретін болсақ, есу негізгі қозғалтқыш болған тиіс. Бұл “теңіз халықтары” бастапқыда филистиндер мен финикиялықтардың ұрпақтары деп есептелді, ал олардың теңізшілігіне гректердің де әсері болуы мүмкін деген пікірлер бар. Бұл рельефтік бейнеге дейін, Мысыр перғауыны Сахуе тұсында б.з.д. 2550 жылы теңіз шайқастары туралы жазбалар табылды, ол өз әскерлерін шетел жағалауларына жеткізу үшін тасымал кемелерін пайдаланған. Мысырдың ертедегі династиялық кезеңінде Нил дельтасы маңындағы теңізшілдік және әскери іс-қимылдарды көрсететін одан да ертерек дереккөздер бар, сондай-ақ Рамзес II билігіне дейінгі кезеңде де осыған қатысты мәліметтер кездеседі.

Рамзес III жеңісіне дейін Мысыр мемлекетінің теңіз кемелерін және әскери кемелерді ірі көлемде салу үшін қажетті ағашқа қол жеткізу мүмкіндігі болмады. Мысырлық кеме жасаушылар мен инженерлер үлкен мөлшерде ағаш импорттаудың орнына, Мысырдың кәдімгі өзендік қайықтарын қайта жарақтандыруға кірісті. Олар кеменің өлшемдерін өзгертіп, ашық теңізде корпусқа бойлық қолдау көрсету үшін ауыр ағаштарды қосты. Осылайша жасалған әскери кемелер осы жеңіске үлкен үлес қосты. Рельефтік бейне теңіз шайқасындағы соғыс тактикасын егжей-тегжейлі көрсетеді. Онда жиырмадан астам қатар ескектері бар мысырлық әскери кемелер, жаяу әскерлер мен садақшылар қарсы теңіз күштерімен тікелей қақтығысқан көрінісі бейнеленген. Бұл сол кезде нақты теңіз қару-жарағы дамытылмаған, керісінше, жаяу әскерлермен қақтығысу үшін маневрлеу тактикасы мен стратегиясы қолданылған деген теорияға күдік тудырады.

Үшбақты

Ежелгі әлемдегі теңіз соғысының маңызды жаңалықтарының ішінде тиімділігі, стратегиясы және жалпы нәтижелілігі тұрғысынан трирема стиліндегі соғыс кемесінен басым түсетін аз ғана жаңалық бар. Осы "ұзын кеме" түріндегі алғашқы бейнелеуді Гомердің "Илиада" шығармасында, қарулы адамдар мен жабдықтарды теңіз арқылы соғыс аймақтарына тасымалдау құралы ретінде кездестіруге болады. Бұл кемелер екі жеке деңгейден тұрған, әр деңгейде 60-қа дейін адам сыйып, барлығы бір уақытта ескектерді үйлесімді түрде итеру арқылы кемені жылжытатын. Жоғарғы деңгейдегі ескекшілер бір қатарға отырып, жоғарғы жақтағы ескек деп аталатын арнайы тесіктен ескектерін тартатын; ал төменгі қатардағылар кеменің ішінде отырып, төменгі ескек тесіктері арқылы ескек еседі. Кемедегі әрбір ескектің ұзындығы орташа грек адамының дене бітіміне пропорционалды болған деседі. Осындай үлкен экипажбен бұл кемелер жылдамдық, навигация және тасымалдау тұрғысынан максималды тиімділікпен жұмыс істей алды. Бұл кемелер максималды тиімділік үшін жасалғанмен, кемедегі жағдай мен кеңістік туралы пікірталас туындауы мүмкін. 200 адамдық экипаждың шамамен 170-і палуба астында орналасқан ескекшілер болған. Палуба астындағы ескекшілер арқанға отырып, жеке заттарын астына қоятын, бұл кемелердің тығыздығын және тек операциялық функцияларға ғана орын бар екенін көрсетеді. Грек триремаларының шайқаста неге қабілетті екені туралы әртүрлі пікірлер бар. Олардың қандай жабдықтармен жабдықталғаны және қалай соғысқандығы туралы әртүрлі мәліметтер кездеседі. Грек триремаларының негізгі әскери мақсаты, әскерлер мен жабдықтарды тасымалдаудан басқа, тарану тактикасының артықшылықтары болды. Грек триремасының дамуы мен жаңаруы уақыт өте келе, әсіресе тарану тактикасы тұрғысынан дамыды. Осы кезеңде кеме жасаушылар кемелердің тиімділігі мен зиян келтіру күшін арттыруды жөн санады. Осы арқылы, еңбек ресурсы сақталды, яғни, ескек күші өзгермей, кеменің ұзындығы қысқартылып, тарану күші шоғырландырылды, ал жылдамдық пен маневрлік қабілеті сақталды. Бұл жаңа соғыс идеологиясы және теңіз тактикасы триреманың жалпы әскери қолданысына пайдалы болып, грек теңіз флотының және басқа да теңіз флотының негізгі соғыс стратегиясына айналды. Грек триремасы Эгей теңізінде пайда болғаннан кейін Жерорта теңізіндегі стандартты соғыс кемесіне айналды, өйткені Мысыр және тіпті Парсы империясы сияқты тәуелсіз мемлекеттер осы кемелердің дизайнын қабылдап, оларды өздерінің әскери мақсаттарына бейімдеді. Грек дизайнының басты артықшылығы оның тиімді тарану қабілеті ғана емес, сонымен қатар оның орташа жылдамдықпен ұзақ қашықтыққа саяхаттау мүмкіндігі болды. Афиналық сарбаз және тарихшы Ксенофонттың жазбасында афиналық флот қолбасшысы Ификраттың жаугершілік сулар арқылы жасаған сапары мен оның триреманың кеме жүзу қабілетімен үйлесімде болған стратегиясы сипатталған. "Ол саяхатын жалғастырды және сонымен бірге шайқасқа қажетті барлық дайындықтарды жасады, бастапқыда егер ол жекпе-жекті күтіп тұрса, негізгі желкендерін артына қалдырды. Сонымен қатар, тіпті жел соққан кезде де ол өзінің кішкентай [кеме] желкендерін аз қолданды, бірақ ескектермен [желдің қолайлы кезінде негізгі желкендер мен қайық желкендерін қолданудың орнына] жылжыды. Осылайша ол өз сарбаздарының дене шынықтыруын жақсартты және кемелерінің жылдамдығын арттырды". Бұл бастапқы дереккөз грек триремасының функционалды және тиімді қолданылуын көрсетеді. Оның жылдамдығын қиын және жаугершілік теңіздерде арттыру және тиімді нәтижеге қол жеткізу үшін нақты әскери стратегияны пайдалану триреманың Жерорта теңізіндегі барлық империялар мен өркениеттердегі табысына әкелді. Трирема кейіннен парсы соғыстары кезінде, гректер мен парсы империясы үшін, сондай-ақ рим теңіз флотының құрылуының негізгі стандарты ретінде маңызды теңіз қаруына айналды. Парсы соғыстары алғашқы ірі теңіз операцияларын көрсетті: әр жақта ондаған трирема бар күрделі флоттық ұрыстар ғана емес, сонымен қатар құрлық пен теңіз операцияларының біріктірілуі. Ежелгі заманда кемелерге тек теңіздер мен өзендердің тыныш суларында ғана жүзуге болатын, мұхиттар қол жетімсіз болды. Теңіз флоты көбінесе құрлық әскерлеріне көмекші күш ретінде пайдаланылды, көбінесе оларға керек-жарақ жеткізу үшін маңызды болды. Олар сирек өз бетімен әрекет ететін. Ұзындығы шектеулі қарулары бар теңіз кемелері көбінесе қарсыластарын күшейтілген мұрын бөлігімен таратып, зиян келтіруге немесе жау кемелерін батыруға тырысатын, бұл көбінесе екі кемені біріктіріп, жақын шайқасқа бастайтын. Нақты теңіз шайқасы тек сирек кездесетін, мысалы, Ладе шайқасында парсы теңіз флоты грек теңіз флотын талқандады.

Among the great innovations of naval warfare in the ancient world there are few that can surpass the Trireme style warship in terms of efficiency, strategy, and overall effectiveness. The first depiction of this 'longship' style vessel can be found in Homer's The Iliad as a means of transport of armed men and supplies to areas of conflict across the seas. These ships were said to have consisted of two separate levels that could have held up to 60 men per level, all operating oars in unison to propel the ship. The upper level of oarsmen would sit in single file fashion, pulling their oars through what is called a top wale or some sort of oar port; while the men in the lower rows would sit in the ships' hold also rowing through lower oar ports. It is also said that each oar throughout the ship would be made in length proportionate to the physique of an average Greek man. With these massive crews, these ships were able to work at maximum capacity and efficiency in regards to speed, navigation, and transport. While these ships were built for maximum efficiency, there is room for debate about the conditions and space aboard the ship itself. It is estimated that out of the 200 man crew, around 170 of those men would have been oarsmen with respective positions below deck. These oarsmen below deck would sit on thwarts and kept their personal storage items beneath them, reassuring the theory that these ships would be very crowded with little room for anything other than operational functions. What exactly these Greek triremes were capable of in battle is debated. There are various different accounts that lay down foundations of what equipment was used and how these ships engaged in combat. The main military applications of Greek Triremes, besides the transport of troops and supplies, would be the advantages of ramming tactics. Developments and innovations of the Greek Trireme evolved over time, especially in respect to ramming tactics. Naval architects during this time saw fit to bring about full effectiveness and damaging power to these ships. By doing this, the amount of manpower would stay consistent, i. e., keeping the same amount of rowing power but shortening the length of the ship to condense the ramming power while keeping speed and agility consistent. This new ideology of warfare and naval tactics would prove to be prudent to the overall military applications of the Trireme, and soon would become the principal combative strategy of the Greek navy and other navies alike. The Greek Trireme, soon after its appearance in the Aegean, would become the standard warship throughout the Mediterranean as sovereign states such as Egypt and even the Persian Empire would adopt the design of these ships and apply them to their own military applications. One major attraction of the Greek design was not only its efficient ramming capability but also its ability to travel long distances at fair speeds. One account from the Athenian soldier and historian Xenophon describes the voyage of the Athenian fleet commander Iphicrates through unfriendly waters and the strategy he used combined with the sheer sailing power of the Trireme. "He proceeded with his journey and at the same time made all the necessary preparations for action, at the outset leaving his main sails behind as if he was expecting an engagement. In addition, even if there was a following wind he used his small [boat] sails little, but progressed by oar [instead, presumably, of using main sails and boat sails when the wind was favourable]. Thus he both improved the fitness of his men and achieved a higher speed for his ships". This primary source account can be interpreted as functional and efficient use of the Greek trireme. Maximizing its speed through rugged and unfriendly seas while also utilizing specific military strategy in order to ensure the most prudent and effective outcome was what led to the success of the trireme across all kinds of empires and civilizations throughout the Mediterranean. The trireme would later become a vital piece of naval weaponry throughout the Persian Wars, for both the Greeks and the Persian Empire, as well as the base standard for the formation of the Roman Navy. The Persian Wars were the first to feature large scale naval operations: not only sophisticated fleet engagements with dozens of triremes on each side, but also combined land sea operations. Ships in the ancient world could operate only on the relatively quiet waters of seas and rivers; the oceans were off limits. Navies were almost always used as auxiliaries to land forces, often essential to bringing them supplies. They would rarely strike out on their own. With only limited range weapons, naval galleys would often attempt to ram their opponents with their reinforced bow to cause damage or sink the enemy warships which often caused the two ships to become joined, and initiated a boarding battle. Only occasionally was a decisive naval battle fought, such as the Battle of Lade in which a Persian navy destroyed the Greek navy.

Стратегия

Көне стратегия жауды соғыс жалғасудың бағынудан гөрі қымбатқа түсетіндігіне көндіру және соғыстан мүмкіндігінше көп пайда табу – екі мақсатқа негізделген. Жауды бағындыру әдетте олардың әскерін майданда жеңу арқылы жүзеге асырылатын. Жау әскері жеңілгеннен кейін, қоршау, бейбіт азаматтардың қазасы сияқты факторлар жауды келіссөздерге отыруға мәжбүр ететін. Дегенмен, бұл мақсатқа басқа жолдармен де қол жеткізуге болатын. Жаудың егістіктерін өртеу оларға берілу немесе шешуші шайқасқа түсуді таңдауға мүмкіндік беретін. Жаудың әскері егін жинау маусымының басталуына байланысты немесе жалдамалы әскерлерге төлем тоқтағанда таратылуға мәжбүр болғанша күту де жауға ұқсас таңдау ұсынатын. Көне әлемдегі ерекше жағдайлар – соғыс қағидаларын бұзумен байланысты. Пелопоннес соғысындағы ұзақ жылдар соғыс пен банкроттыққа жақын болғаннан кейін спарталықтар мен афиналықтардың берілуден бас тартуы, сондай-ақ Канна шайқасынан кейін римдіктердің берілуден бас тартуы – осындай ерекше мысалдардың бірі. Соғыстағы жеке мақсат – қарапайым пайда табу еді. Бұл пайда көбінесе ақшалай сипатта болар еді, мысалы, галл тайпаларының шабуылдау мәдениетінде болғандай. Бірақ пайда саяси да болуы мүмкін, өйткені соғыстағы көрнекті басшылар жеңіске жеткеннен кейін үкіметтік лауазыммен марапатталатын. Бұл стратегиялар көбінесе қазіргі заманғы салауаттылыққа қайшы келеді, себебі олар соғысқа қатысқан мемлекеттер үшін ең дұрыс шешімдермен келіспейді.

Қарулар

Ежелгі қару-жарақтарға: найза, атлатл – жеңіл найза немесе осыған ұқсас лақтырылатын қару, садақ-жебе, сүлгі, сондай-ақ найза, фалькс және найза сияқты сапты қарулар; қылыш, найза, дубін, балқы, шабуыр, пышақ сияқты қолға ұсталатын қарулар кірді. Қоршау кезінде катапульт, қоршау мұнаралары мен тарау машиналарын қолданды. Ежелгі гректер қару-жарақтарының көптеген мысалдары жерлеу салты арқылы бізге жетті. «Гректердің қару-жарағы» еңбегінде Микен қабірлерінен табылған қылыштар ұзын және жұқа болғандықтан, сынғыш болып келген. Қола дәуірінде екі жаңа қылыш түрі пайда болды: мүйізді және крест тәрізді қылыштар. Мүйізді қылыш қол сақшысының мүйіз сияқты пішінінен аталған және кесу үшін артық пайдаланған. Крест тәрізді қылыш минойлық пышақтың жалпақ тұтқасы мен тік бұрышта орналасқан дөңгелек қол сақшыларынан жасалған. Найзалар итеру шабуылының басты құралы болып қала берді, бірақ сарай кезеңінде қаруға сапталған негіз қосылды. Осы кезеңде садақ-жебелердің де маңызы өзгерді, олар аң аулау құралдарынан толыққанды қаруға айналды. Грек цивилизациясы дамыған сайын қару-жараққа деген қажеттілік те өзгерді, ал Микен кезеңінің соңында қару-жарақ қысқарып, шайқасқа емес, жұмыс ортасында қолдануға ыңғайлы болды. Македония мықты атты әскерімен белгілі болды, жаяу әскерінен гөрі. Александрдың тұсында сарисофорлар пайда болды, бұл Александрдың билік кезеңіне тән ерекшелік болды. Атты әскер басым болғанымен, кедей және шаруалардан құралған македондық жаяу әскері гоплиттерден ерекшеленетін жаңа әскери бөлімге айналды. Бұл жауынгерлер үлкен сарысамен қаруланды, ал әскер Филиптің немесе оның генералдарының есімімен жазылған бадам пішіндес қола оқтарды қолданды. Македониялықтар қоршау соғысында садақпен атуға арналған катапультты пайдаланды. Үндістанның ұзақ тарихында ерекше қару-жарақтар жасаған бірнеше мемлекеттер болды. Үндістанда негізінен қолданылатын қару-жарақтарға: соғыс балтасы, садақ-жебе, найза, тікенек, қармақ жебе, қылыш, темір дубін, найза, темір жебе және қисық қылыш жатады. Бір қылыш түрі – катар, ол қылыш сындыратын таяқшалармен жабдықталған, ал пішіні мен мөлшері алып жүрушінің атты әскер ме, жаяу әскер ме екеніне байланысты болатын. Талвар немесе шамшир сияқты қисық қылыш ат үстінен кесуге өте қолайлы болды. Ерте темір қылыштардың үш түрі болды: жапырақ пішіндес, қасық пішіндес және параллель қылыш, олардың әрқайсысы соғу немесе кесуге емес, итеру және шаншуға арналған. Раджпуттар, Гуркхалар, Нагалар, Кургалар және Малабарлар әрқайсысы өзіне тән қару жасады. Раджпуттар кең және тік ұшы бар кханда қылышын қолданды. Гуркхалар екі қылышты ұнатты: кең ұшы бар кукри және 60 сантиметрге жуық, бір жақты, сапқа жақын тар және ұшына қарай иілген kora. Керма мәдениеті әскерилікке бейім болды. Бұл олардың қабірлерінен табылған көптеген қола пышақтары мен қылыштары, сондай-ақ садақшылардың қабірлерімен дәлелденеді. Куш патшалығы б.з.д. 1000 жылдары, Керма патшалығы аяқталғаннан кейін 500 жыл өткен соң пайда болды. Патшалық тарихының алғашқы кезеңі «Напатан» болды, одан кейін б.з.д. 300 жылдары патшалық зираттары Меруеге көшірілген «Мероиттік кезең» келді. Куш әскери тарихында садақшылар ең маңызды күштердің бірі болды. Археологиялық зерттеулер Кушта арбалет қолданылғанын көрсетті. Куш қоршау соғысында қоршау машиналарын пайдаланды, мысалы, Пиедің б.з.д. 8 ғасырында Ашмунейнге шабуыл жасауы кезінде. Куш қару-жарақтарына соғыс пілдері, соғыс күймелері, қару-жарақтар кірді. Өркендеген шағында Куш патшалығы Нубиядан Таяу Шығысқа дейін созылған.

Ancient weapons included the spear, the atlatl with light javelin or similar projectile, the bow and arrow, the sling; polearms such as the spear, falx and javelin; hand to hand weapons such as swords, spears, clubs, maces, axes, and knives. Catapults, siege towers, and battering rams were used during sieges. The Ancient Greeks left behind many examples of their weapons through their burial practices. In Arms and Armour of the Greeks, the rapier like swords found within Mycenean tombs tended to be brittle due to their length and slim designs. During the Bronze Age, two new types of swords made a debut: the horned and cruciform varieties. The horned sword was named after the horn like appearance of the handguard and was the preferred weapon for cutting strikes. The cruciform sword was derived from the Minoan dagger's flanged hilt and rounded handguards set at right angles. Spears continued to remain the preferred means for thrusting attacks, but the Palace Period saw the addition of a socketed base to the weapon. This new period also saw a shift in the role of the bow and arrow from hunting implements to full fledged weapons. As Greek civilization progressed, the need for weapons changed and by the Late Period of Mycenae, weapons had become shorter and more suited for use in work environments rather than battles. Macedon was known more traditionally for having a strong cavalry rather than infantry. During Alexander's reign, the Sarissophori came into being and this was unique to Alexander's time in power. While the cavalry was more prominent, the Macedon infantry, made up of the poor and peasant classes, formed into a new and unique branch of the military that was different from the hoplite. These warriors were armed with a huge pike weapon called a sarissa as well as the army being equipped with slings, which used almond shaped bronze bullets that were engraved with either Philip's or his generals' name. For siege warfare, the Macedonians used an arrow firing catapult. Within India's long history there are several different regimes that produced unique weapons. The list of weapons primarily used in India are the battle axe, the bow and arrow, spears, spike, barbed dart, the sword, iron club, javelin, iron arrow, and the scimitar. One sword type is the katar blade, these are equipped with sword breaking bars and both the shape and size would depend on whether the bearer was cavalry or an infantryman. A curved sword such as the talwar or shamsheer was ideal for a cutting motion delivered from horseback. There were three early iron sword types being the leaf shaped, spoon shaped and the parallel sword each ideal for thrusting and jabbing as opposed to a striking or cutting motion. The Rajputs, Gurkhas, Nagas, and Coorg and Malabar each developed a weapon unique to themselves. The Rajputs wielded the khanda which is a broad and straight sword with a wider point. The Gurkhas had two swords that they preferred to use the kukri, a short sword that angled towards a wide tip, and the kora, their historical war sword which was around 60 centimeters with a single edge that was rather narrow near the handler and curving towards the front. Kerma culture was militaristic. This is attested by the many bronze daggers or swords as well as archer burials found in their graves. The Kingdom of Kush began to emerge around 1000 BC, 500 years after the end of the Kingdom of Kerma. The first period of the kingdom's history, the 'Napatan', was succeeded by the 'Meroitic period', when the royal cemeteries relocated to Meroë around 300 BC. Bowmen were the most important force components throughout Kushite military history. Archaeology has also revealed the use of the crossbow in Kush. Siege engines were deployed in Kushite siege warfare; for instance, during Piye's invasion of Ashmunein in the 8th Century BC. Other Kushite weapons included War Elephants, chariots, armor. At its peak, the kingdom of Kush stretched all the way from Nubia to the Near East.

Үндістан

Веда дәуірінде (б.з.д. 1500–500 жж.), Ведалар мен олармен байланысты мәтіндерде соғысқа қатысты сілтемелер кездеседі. Нақты бір шайқасқа жасалған ең ерте сілтемелер – Ригведаның 7-мандаласындағы Он патша шайқасы туралы айтылғанда кездеседі, онда тайпалар арасындағы соғыстарда көліктің кеңінен қолданылғаны көрсетілген. Үндістанның екі ұлы ежелгі дастаны – Рамаяна мен Махабхарата (б.з.д. 1000–500 жж.) қақтығыстарға орталықтанған және әскери құрылымдарды, соғыс теорияларын және құпия қару-жарақтарды сипаттайды. Вальмикидің "Рамаяна" кітабында Айодхья әскерінің қорғанысқа бағытталғаны, шабуылға емес, екені айтылады. Қала мықты бекіністермен қоршалған және терең ормен қоршалған екені де көрсетілген. Рамаяна Айодхьяны былай сипаттайды: "Қалада шайқаста жеңілмейтін, батыл және қару-жарақ қолдануда шебер жауынгерлер көп, олар тау үңгірлерін қорғайтын арыстанға ұқсайды". Махабхаратада әртүрлі әскери тактикалар, соның ішінде Чакравьюха сипатталған. Әлемдегі соғысқа қолданылған соғыс пілдерінің алғашқы жазбасы "Махабхаратада" кездеседі. Үндістаннан соғыс пілдері Парсы империясына әкелінді, онда олар бірнеше жорықтарда қолданылды. Парсы патшасы Дарий III Ұлы Александрға қарсы Гаугамела шайқасында (б.з.д. 331 ж.) шамамен 50 үнді пілін қолданды. Гидасп өзенінің шайқасында Пунджабты билеген Үндістан патшасы Порус 200 соғыс пілінен, 2000 атты әскерден және 20 000 жаяу әскерден тұратын кішігірім әскерімен Ұлы Александрдың 4000 атты әскерінен және 50 000 жаяу әскерінен тұратын үлкен әскеріне қиындық туғызды, бірақ Порус соңында жеңілді. Осы кезде Нанда империясының солтүстік және шығыс Үндістанда 6000 соғыс пілі, 80 000 атты әскер, 200 000 жаяу әскер және 8000 қарулы соғыс күймелері болды. Чанакья (б.з.д. 350–275 жж.) – Такшашила университетінде саяси ғылымдардан профессор, кейіннен Маурья империясын құрған император Чандрагупта Маурьяның премьер-министрі болды. Чанакья "Арташастраны" жазды, онда ежелгі Үндістан соғысы туралы әртүрлі тақырыптар, соның ішінде соғысқа қатысты әртүрлі техникалар мен стратегиялар егжей-тегжейлі сипатталған. Оған тыңшылық пен саботаждың алғашқы түрлері де кірді. Бұл әдістер мен стратегияларды Чанакьяның шәкірті Чандрагупта Маурья, содан кейін Ашока (б.з.д. 304–232 жж.) қолданды. Чандрагупта Маурья Магадха империясын жаулап алып, Солтүстік Үндістанның барлық аймағына дейін кеңейтті, Арабия теңізінен Бенгал шығанағына дейін созылған Маурья империясын құрды. 305 ж. Чандрагупта Александр Македонский жаулап алған аумақтардың көп бөлігін басқарған Селевкид империясын басқарған Селевкид I Никаторды жеңді. Селевкидің Оңтүстік Азиядағы аумақтары, соның ішінде Оңтүстік Ауғанстан Чандрагуптаға тиді. Селевки Инд өзенінің батысындағы аумақты 500 соғыс піліне айырбастап, Чандрагуптаға қызын ұсынды. Осы некелік одақта жаулық достыққа айналды, Селевкис Паталипутрадағы Маурья сарайына Мегастен елшісін жіберді. Осы келісімнің нәтижесінде Маурья империясы эллиндік әлемде ұлы держава ретінде танылды, ал Мысыр мен Сирия патшалары оның сарайына өз елшілерін жіберді. Мегастеннің айтуынша, Чандрагупта Маурьяның армиясы 30 000 атты, 10 000 соғыс пілі және 600 000 жаяу әскерден тұратын, бұл ежелгі әлемде белгілі ең үлкен армия болды. Ашока Маурья империясын Оңтүстік Азияның көп бөлігіне, Ауғанстанның көп бөлігіне және Парсы жеріне дейін кеңейтті. Ашока буддизмге кіргеннен кейін соғыс жүргізуден бас тартты. Чолалар Үндістан субконтинентінде теңіз флотын ұстап, оны теңізден тыс жерлерге өз иелігін кеңейту үшін қолданған алғашқы билеушілер болды. Виджаялайя Чола Паллаваларды жеңіп, Танджавурды басып алды. 10 ғасырдың басында Чола патшасы Парантака I Пандия патшасы Мараварман Раджасимха II-ді жеңіп, Шри-Ланкаға басып кірді. Раштракута билеушісі III Кришна 949 ж. Парантака I-нің ұлы Раджадитияны жеңіп, өлтірді. Уттама Чола 970–85 жж. билік құрды. Жазбаларда оның заманында Чола жауынгерлері белдікте қару-жарақ кигені айтылған. Сондықтан бір полк Нияям Уттама Чола ттеринда андалакталар деп аталды. Палуветтарайяр Мараван Канданар Уттама мен оның алдыңғысы Сундараның қол астында генерал болып қызмет етті. Раджараджа Чола өзінің әскери жолын Қандалор шайқасында Чераларды жаулап алудан бастады. Ол Пандия билеушісі Амара Бхужанганы, Виджинжам қаласын және Шри-Ланканың бір бөлігін басып алды. Билік құрған 14 жылы (998–999 жж.) ол Майсурдың Ганг, Беллари мен Шығыс Майсурдың Ноламба, Тадигаипади, Венги, Куорг, Пандиялар мен Декканның Чалкуяларын жаулап алды. Келесі үш жыл ішінде ол өзінің ұлы Раджендра Чола I-нің көмегімен Килонды және солтүстік Калинга патшалығын бағындырды. Раджендра кейіннен Шри-Ланканы жаулап алды, Ганг арқылы өтіп, Калинга арқылы Бенгалияға қарай жүрді. Ол Ява, Малайя және Суматраның бөліктерін басып алған үлкен теңіз экспедициясын жіберді. Чолалар батыстан Хойсалалар, оңтүстіктен Пандиялардың шабуылына ұшырады.

During the Vedic period (fl. 1500–500 BC), the Vedas and other associated texts contain references to warfare. The earliest allusions to a specific battle are those to the Battle of the Ten Kings in which extensive use of chariots between inter tribal wars was found in Mandala 7 of the Rigveda. The two great ancient epics of India, Ramayana and Mahabharata (c. 1000–500 BC) are centered on conflicts and refer to military formations, theories of warfare and esoteric weaponry. Valmiki's Ramayana describes Ayodhya's military as defensive rather than aggressive. The city, it says, was strongly fortified and was surrounded by a deep moat. Ramayana describes Ayodhya in the following words: "The city abounded in warriors undefeated in battle, fearless and chinskilled in the use of arms, resembling lions guarding their mountain caves". Mahabharata describes various military techniques, including the Chakravyuha. The world's first recorded military application of war elephants is in the Mahabharatha. From India, war elephants were brought to the Persian Empire where they were used in several campaigns. The Persian king Darius III employed about 50 Indian elephants in the Battle of Gaugamela (331 BC) fought against Alexander the Great. In the Battle of the Hydaspes River, the Indian king Porus, who ruled in Punjab, with his smaller army of 200 war elephants, 2,000 cavalry and 20,000 infantry, presented great difficulty for Alexander the Great's larger army of 4,000 cavalry and 50,000 infantry, though Porus was eventually defeated. At this time, the Nanda Empire further east in northern and eastern India had an army of 6000 war elephants, 80,000 cavalry, 200,000 infantry and 8,000 armed chariots. Chanakya (c. 350–275 BC) was a professor of political science at Takshashila University, and later the prime minister of emperor Chandragupta Maurya, the founder of the Maurya Empire. Chanakya wrote the Arthashastra, which covered various topics on ancient Indian warfare in great detail, including various techniques and strategies relating to war. These included the earliest uses of espionage and assassinations. These techniques and strategies were employed by Chandragupta Maurya, who was a student of Chanakya, and later by Ashoka (304–232 BC). Chandragupta Maurya conquered the Magadha Empire and expanded to all of northern India, establishing the Maurya Empire, which extended from the Arabian Sea to the Bay of Bengal. In 305 BC, Chandragupta defeated Seleucus I Nicator, who ruled the Seleucid Empire and controlled most of the territories conquered by Alexander the Great. Seleucus eventually lost his territories in Southern Asia, including southern Afghanistan, to Chandragupta. Seleucus exchanged territory west of the Indus for 500 war elephants and offered his daughter to Chandragupta. In this matrimonial alliance, the enmity turned into friendship, and Seleucus' dispatched an ambassador, Megasthenes, to the Mauryan court at Pataliputra. As a result of this treaty, the Maurya Empire was recognized as a great power by the Hellenistic World, and the kings of Egypt and Syria sent their own ambassadors to his court. According to Megasthenes, Chandragupta Maurya built an army consisting of 30,000 cavalry, 10,000 war elephants, and 600,000 infantry, which was the largest army known in the ancient world. Ashoka went on to expand the Maurya Empire to almost all of South Asia, along with much of Afghanistan and parts of Persia. Ashoka eventually gave up on warfare after converting to Buddhism. The Cholas were the first rulers of the Indian subcontinent to maintain a navy and use it to expand their dominion overseas. Vijayalaya Chola defeated the Pallavas and captured Thanjavur. In the early 10th century the Chola king Parantaka I defeated the Pandyan king Maravarman Rajasimha II and invaded Sri Lanka. The Rashtrakuta ruler Krishna III defeated and killed Parantaka I's son Rajaditya in about 949. Uttama Chola reigned 970–85. Inscriptions tell that at least from his time, Chola warriors wore waist coats of armour. Hence, one regiment was called Niyayam Uttama Chola tterinda andalakattalar. Paluvettaraiyar Maravan Kandanar served as a general under Uttama and his predecessor, Sundara. Rajaraja Chola began his military career with the conquest of the Cheras in the Kandalur War. He captured the Pandya ruler Amara Bhujanga, the town of Vizhinjam, and a part of Sri Lanka. In the 14th year of his reign (998–999) he conquered the Gangas of Mysore, the Nolambas of Bellary and Eastern Mysore, Tadigaipadi, Vengi, Coorg, the Pandyas and the Chalukyas of the Deccan. During the next three years, he subdued Quilon and the northern kingdom of Kalinga with the help of his son Rajendra Chola I. Rajendra later completed the conquest of Sri Lanka, crossed the Ganges, and marched across Kalinga to Bengal. He sent out a great naval expedition that occupied parts of Java, Malaya, and Sumatra. The Cholas were brought down by the Hoysalas from the west and Pandyas from the south.

Қытай

Шан әулеті кезіндегі ежелгі Қытай қола дәуірі қоғамы, көбінесе арба әскерлеріне негізделген. Аньян қаласындағы Шан ескерткіштерін археологиялық зерттеулер арбалар мен қола қару-жарақтардың көптеген мысалдарын ашты. Чжоулардың Шанды жеңуі феодалдық әлеуметтік жүйені құруға әкелді, ол әскери тұрғыдан аристократиялық арба жауынгерлеріне (士) негізделген. Көктем және күз кезеңінде соғыстар күшейді. "Цзо Чжуань" сол кездегі феодалдық билеушілер арасындағы соғыстар мен шайқастарды сипаттайды. Соғыс, күшейіп, шешуші бола түссе де, стильді және рәсімдік сипатын сақтап қалды. Әскери гегемон (霸) және оның "күш жолы" (霸道) тұжырымы қытай қоғамын биледі. Сун Цзы қазіргі заманғы армияларға да қатысты болатын "Соғыс өнері" атты кітап жазды. Қытай тарихындағы әртүрлі соғысып жатқан мемлекеттерді біріктіруде сәттілікке жеткен алғашқы император Цинь Ши Хуанның терракота армиясынан әскердің құрамын анық көруге болады. Жеңіл жаяу әскері соққы күші ретінде әскерді бастап келеді, одан кейін ауыр жаяу әскері әскердің негізгі бөлігін құрайды. Ауыр жаяу әскерінің артында атты әскер мен арбаларды кеңінен пайдалану Цинь армиясына басқа соғысып жатқан мемлекеттермен шайқаста үстемдік берді. Соғыс кезеңінде күшейіп, аяусыз және шешуші болды, бұл кезеңде үлкен әлеуметтік және саяси өзгерістер арба соғысын тоқтатуға және жаппай жаяу әскер армияларын қабылдауға әкелді. Солтүстік шекарадан атты әскер де келді, бұл дәстүрлі киім киетін қытай еркектері үшін мәдени қиындық тудырды. Қытай өзендерінің аңғарындағы өркениеттер өз атты әскерлері мен сарбаздары үшін көшпенділердің "шаловарларын" қабылдады.

Жапон тілі

Жапонияда жылқы мен садақ өте маңызды болды және олар ерте заманнан бері соғыста қолданылды, бұл ертедегі басшылардың қабірлерінен табылған мүсіндер мен артефактілерде көрсетілген. Самурайлар ақырында атпен жұмыс істеуде өте шебер болды. Олардың сол кездегі басты қаруы – садақ пен жебе болғандықтан, ертедегі самурайлардың ерліктері жапондық соғыс жырларында «Жылқы мен садақтың жолы» деп аталатын. Алғашқы самурайлар үшін жылқы мен садақтың үйлесімі шайқаста үлкен артықшылық болды. Жауынгердің оң жағына, көбінесе ағаштан жасалған, ұшы уланған жебелерден тұратын шоғыр ілінетін, ол жылдамдықпен садақтың ішегіне жебе тігіп, атып шығара алатын. Олар садақтан гөрі маңызды болмаса да, түрлі өлшемдегі және түрдегі қылыштар да ертедегі самурайдың қару-жарағының бір бөлігі болды. Олар көбінесе жақын арадағы шайқастар үшін қолданылды. Сонымен қатар, түрлі-түрлі найзалар да пайдаланылды. Олардың бірі – нагината, бірнеше метрлік таяқшаның ұшына бекітілген қисық жүзді найза еді. Бұл «әйел найзасы» деп аталды, себебі самурай қыздары оны кішкентай кезінен пайдалануға үйретілді. Дұшманның аттан түсіру үшін, киімдерін немесе қаруларын ұстауға арналған, ұзын сапты бақша құралына ұқсайтын кумаде деп аталатын құрал қолданылды. Кәдімгі самурай садақшылары түрлі-түсті жіптермен тігілген ламинаттардан жасалған қару-жарақ киеді. Жеңіл қару-жарақ ат пен аттының еркін қозғалуына, жылдамдығына және шаршауды азайтуға мүмкіндік берді. Ямато дәуірі Корея түбегіндегі үздіксіз қақтығыстарды көрді, содан кейін Жапония Бэкче патшалығының қалған күштерімен бірге шегінді. Осы кезеңдерде императорлық таққа мұрагерлік маңызға ие болғандықтан бірнеше шайқастар болды. Нара дәуірінде Хонсю Ямато кланының толық бақылауына көшті. Хэйан дәуірінің соңында самурайлар күшті саяси күшке айналып, феодалдық кезеңді бастады.

Ежелгі Грекия

Жалпы алғанда, классикалық грек ежелгілігіндегі гоплит панополиясының көптеген ерекшеліктері Микен гректерінде (шамамен б.з.д. 1600–1100 жылдар) бұрыннан белгілі болған. Микен грек қоғамы әскери инфрақұрылымды дамытуға инвестиция салды, ал әскери өндіріс пен логистика тікелей сарай орталықтарынан бақыланды. Грек шайқастарында жаяу әскер шайқастың басым бөлігін жүргізді. Гректердің тесалиялықтардан басқа айқын атты әскер дәстүрі болған жоқ. Гоплиттер, грек жаяу әскері, ұзын найзамен және үлкен қалқанмен, яғни асписпен шайқасты. Жеңіл жаяу әскер (псилои) пельтастар шайқасшылар ретінде қызмет етті. Грек қалаларының көпшілігі жақсы қорғалған (Спартаны қоспағанда) және грек қоршау технологиясы осы қорғаныстарды күшпен бұзуға жеткіліксіз болғанына қарамастан, көптеген құрлықтағы шайқастар ашық, тегіс жерде өтті. Бұл грек сарбаздарының өз шаруашылықтарына оралу алдында қызмет ете алатын уақыттың шектеулі болуына байланысты болды; сондықтан мәселені шешу үшін шешуші шайқас қажет болды. Қаланың қорғаушыларын шайқасқа шығару үшін, олардың егістіктеріне қирату қаупі төндірілді, егер олар берілмесе немесе шайқасқа келіспесе, қыста аштыққа ұшырауы мүмкін еді. Бұл соғыс үлгісі Пелопоннес соғысы кезінде бұзылды, өйткені Афинаның теңіздегі басымдығы қалаға Спарта мен оның одақтастарының Афина егіндерін жоюына қарамастан, Крымнан астық тасымалдау арқылы оны қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Бұл екі тараптың да бірнеше жыл бойы үнемі шабуылдауға мәжбүр болған соғыс стиліне әкелді, ешқандай келісімге қол жеткізілмеді. Бұл сонымен қатар теңіз шайқасын соғыстың маңызды бөлігіне айналдырды. Грек теңіз шайқастары триремалар арасында өтті – ұзын және жылдам жүретін ескеуіш кемелер, олар жауға соғып, кемеге түсу арқылы шайқасты.

Эллиндік дәуір

Македонияның Филипп II және Александр Македонскийдің кезінде македониялықтар белгілі әлемдегі ең толық және жақсы үйлестірілген әскери күш ретінде есептелді. Олар Ұлы Александрдың жетістіктерімен танымал болғанымен, оның әкесі Македониялық Филипп II Александрдың жаулап алуларында қолданған жауынгерлік күштерді жасақтады және жобалады. Осы уақытқа дейін және ғасырлар бойы олардың әскери шеберлігі сариссалы фаланганың ұсынған мүмкіндіктеріне жақын болмады. Алайда, Филипп II жасаған жақсартуларға дейін әскерлер гректердің дәстүрлі әдісімен, яғни гоплиттер фалангасымен соғысқан. Филипп фалангадағы македониялық сарбаздарды 4–6 метрлік сариссамен жабдықтап берді. Сариссаны фаланганың артқы қатарлары тік ұстағанда (әдетте сегіз қатар болатын), ол фаланганың маневрлерін жаудан жасыруға көмектесті. Алдыңғы қатардағы сариссалармен жауларды көлденең ұстағанда, оларды алыстан тебуге болады. Гоплиттер тобы тоқтатылған жоқ, бірақ енді әскердің негізгі күші болмай қалды. 358 жылы ол қайта ұйымдастырылған македониялық фалангасымен шайқаста иллирийлермен кездесіп, оларды толық жеңді. Иллирийлер үрейленіп қашып, 9 мыңдық әскерлерінің көп бөлігі қаза тапты. Македония әскері Иллирияға басып кіріп, оңтүстік Иллирия тайпаларын жаулап алды. Иллирийлерді жеңгеннен кейін Македонияның саясаты күрт агрессивтенді. Филипп билігінде Пеония күшпен Македонияға қосылды. 357 жылы Филипп Афинамен жасасқан келісімді бұзып, Амфиполиске шабуыл жасады, ол афиналықтарға Пидна бекінісіне алмасу шартымен берілуге уәде берген, бірақ ол уәдесін орындамады. Қала қатаң қоршаудан кейін Македонияның қолына қайта келді. Содан кейін ол жақын маңдағы Пангей тауындағы алтын кендерін бақылауға алып, болашақ соғыстарын қаржыландыруға мүмкіндік алды. 356 жылы македониялық әскер шығысқа қарай жылжып, фракиялықтардың қолында болған Кренид (қазіргі Драма қаласының жанындағы) қаласын басып алды, оны Филипп өзінің құрметіне Филиппи деп атады. Македонияның Фракиямен шығыс шекарасы енді Нест (Места) өзенінде бекітілді. Филипп содан кейін оңтүстікке қарсыластарына шабуыл жасады. Фессалияда оның қарсыластарын жеңіп, 352 жылға қарай бұл аймақты толық бақылауға алды. Македония әскері Грекияны екіге бөлетін Термопиль асуына жетті, бірақ оны басып алуға тырыспады, өйткені ол афиналықтар, спартандықтар және ахейліктердің біріккен күштерімен қатты күзетілген. Македонияның шекаралық аймақтарын қамтамасыз еткеннен кейін Филипп үлкен македониялық әскер жинап, ұзақ жаулап алу жорығына шықты. 339 жылы фракиялықтарды бірнеше шайқаста жеңгеннен кейін Фракияның көп бөлігі Македонияның бақылауына көшті, тек Византия мен Перинф сияқты шығыс грек жағалау қалалары ғана ұзақ және қиын қоршауларға қарсы тұра алды. Бірақ Византия мен Перинфтің екеуі де грек қалаларының көмегі болмағанда, әрине, құлап кетер еді, сондай-ақ парсы патшасы да оларға көмектесті, ол Македонияның күшеуі мен шығысқа қарай кеңеюіне алаңдады. Қызығы, гректер парсыларды шақырып, Македонияға қарсы олардың жағына қосылды, бірақ Парсы Грекия үшін бір ғасырдан астам уақыттан бері ең жек көрілетін ел болған еді. Парсылардың Грекияға шабуыл жасағандығының естелігі әлі де сақталып қалған, бірақ қазіргі саяси жағдай македониялықтарды одан аулақ ұстады. Оның ұлы, Ұлы Александрдың жаулап алулары одан да зор болды, ол фалангаға өзінің элитті серіктері бастаған қуатты атты әскерін, икемді және жаңа тактикалық құрылымдарды қосты. Ол гректердің соғыс стилін жетілдірді және Парсыға қарсы жорықтары үшін ұзақ уақыт бойы көптеген әскерлерді жинауға қабілетті болды.

During the time of Philip II of Macedon and Alexander the Great, the Macedonians were regarded as the most complete well co ordinated military force in the known world. Although they are best known for the achievements of Alexander the Great, his father Philip II of Macedon created and designed the fighting force Alexander used in his conquests. Before this time and for centuries their military prowess was nowhere near that the sarissa phalanx offered. However, prior to the improvements made by Philip II of Macedon armies fought in the traditional manner of the Greeks; that of the hoplite phalanx. Philip provided his Macedonian soldiers in the phalanx with sarissa, a spear which was 4–6 meters in length. The sarissa, when held upright by the rear ranks of the phalanx (there were usually eight ranks), helped hide maneuvers behind the phalanx from the view of the enemy. When held horizontal by the front ranks of the phalanx, enemies could be run through from far away. The hoplite type troops were not abandoned, but were no longer the core of the army. In 358 BC he met the Illyrians in battle with his reorganized Macedonian phalanx and utterly defeated them. The Illyrians fled in panic, leaving the majority of their 9,000 strong army dead. The Macedonian army invaded Illyria and conquered the southern Illyrian tribes. After the defeat of the Illyrians, Macedon's policy became increasingly aggressive. Paeonia was already forcefully integrated into Macedon under Philip's rule. In 357 BC Philip broke the treaty with Athens and attacked Amphipolis which promised to surrender to the Athenians in exchange for the fortified town of Pydna, a promise he didn't keep. The city fell back in the hands of Macedonia after an intense siege. Then he secured possession over the gold mines of nearby Mount Pangaeus, which would enable him to finance his future wars. In 356 the Macedonian army advanced further eastward and captured the town of Crenides (near modern Drama) which was in the hands of the Thracians, and which Philip renamed after himself to Philippi. The Macedonian eastern border with Thrace was now secured at the river Nestus (Mesta). Philip next marched against his southern enemies. In Thessaly he defeated his enemies and by 352, he was firmly in control of this region. The Macedonian army advanced as far as the pass of Thermopylae which divides Greece in two parts, but it did not attempt to take it because it was strongly guarded by a joint force of Athenians, Spartans, and Achaeans. Having secured the bordering regions of Macedon, Philip assembled a large Macedonian army and marched deep into Thrace for a long conquering campaign. By 339 after defeating the Thracians in series of battles, most of Thrace was firmly in Macedonian hands save the most eastern Greek coastal cities of Byzantium and Perinthus who successfully withstood the long and difficult sieges. But both Byzantium and Perinthus would have surely fallen had it not been for the help they received from the various Greek city states, and the Persian king himself, who now viewed the rise of Macedonia and its eastern expansion with concern. Ironically, the Greeks invited and sided with the Persians against the Macedonians, although Persia had been the nation hated the most by Greece for more than a century. The memory of the Persian invasion of Greece some 150 years ago was still alive, but the current politics for the Macedonians had put it aside. Much greater would be the conquests of his son, Alexander the Great, who would add to the phalanx a powerful cavalry, led by his elite Companions, and flexible, innovative formations and tactics. He advanced Greek style of combat, and was able to muster large bodies of men for long periods of time for his campaigns against Persia.

Рим империясы

Рим әскері әлемдегі алғашқы кәсіби армия болды. Оның бастауы Римге міндетті түрде қызмет атқарған азаматтардан құралған Республиканың азаматтық армиясында жатыр. Шамамен 100 жылға жуық уақытта Мариус жасаған реформалар армияны кәсіби құрылымға айналдырды, ол әлі де көбінесе азаматтардан құралды, бірақ босатылғанға дейін 20 жыл үздіксіз қызмет ететін азаматтардан тұрды. Римдіктер сонымен қатар қосымша әскерлерді пайдаланумен де белгілі болды, олар римдік емес адамдармен бірге легиондарда қызмет етіп, дәстүрлі римдік әскердің тиімді орындай алмайтын рөлдерін атқарды, мысалы, жеңіл шайқас жасаушы әскерлер және ауыр атты әскерлер. Кейіннен Империя кезеңінде осы қосымша әскерлер, сондай-ақ шетелдік жалдамалылар Рим әскерінің негізгі құрамына айналды. Империяның соңғы кезеңінде вестготтар сияқты тайпалар жалдамалы әскер ретінде қызмет ету үшін пара алды. Рим флоты дәстүрлі түрде осылай маңызды емес деп есептелді, бірақ ол Жерорта теңізінен Помпей Ұлының б.з.б. 1 ғасырында қарақшыларды тазарту кезінде де, азық-түлік пен әскерді тасымалдау үшін өте маңызды болды. Римнің көптеген шайқастары құрлықта өтті, әсіресе Империя өркендеген кезеңде және Жерорта теңізінің барлық аймағы Римнің бақылауында болғанда. Бірақ ерекше жағдайлар да болды. Б.з.б. III ғасырда Рим мен Карфаген арасындағы шешуші соғыс – Бірінші Пуникалық соғыс, көбінесе теңіз шайқасы болды. Ал Актиумдағы теңіз шайқасы Август тұсында Рим империясын құрды.

Балқан

Іллириялық патша Бардиллис б.з.б. 4 ғасырда Оңтүстік Иллирияның бір бөлігін күшті жергілікті билікке айналдырды. Ол дарданиялықтардың патшасы болып, басқа тайпаларды да өзінің билігіне қосты. Бірақ олардың күші ашық бәсекелестік пен қызғаныштан әлсіреді. Әскер құрамына түрлі қару-жарақтары бар пельтастар кірді. Тракиялықтар жартарғандақтар мен үшкір немесе дөңгелек тоқудан жасалған қалқандарды қолдана отырып, пельтастар ретінде шайқасты. Жақын қашықтыққа арналған қарулар басым болды, бірақ тракиялықтар да жақын арада соғысуға арналған қару-жарақтарды қолданды. Бұл қарулар қорқынышты ромфая мен фалькстан бастап, найзалар мен қылыштарға дейін болды. Тракиялықтар қару-жарақ пен саяқтан бас тартып, қозғалыс мүмкіндігін ең басты қасиет деп санап, мүмкіндігінше жеңіл соғысты және атты әскерде өте жақсы еді. Қазіргі Румыния мен Молдовада орналасқан дак тайпалары тракиялық халықтар отбасының бір бөлігі болды. Олар жоғары әскерилендірілген қоғам құрды және тайпалар бір патшаның басшылығымен біріккен кезде (б.з.б. 82–44, 86–106) Төменгі Дунайдағы Рим провинцияларына үлкен қауіп төндірді. Дакия 106 жылы ұзақ және қиын соғыстан кейін басып алынып, Рим провинциясына айналды.

Кельттік

Келттік қоғамдарда тайпалық соғыс үнемі кездесетін құбылыс болған сияқты. Эпикалық әдебиеттерде бұл ұйымдасқан аумақтық жаулап алудан гөрі, шабуылдар мен аң ауруға бағытталған спорт түрі ретінде бейнеленгенімен, тарихи деректер тайпалардың саяси бақылауды күшейту, қарсыластарын мазалау, экономикалық үстемдікке қол жеткізу және кейбір жағдайларда аумақты жаулап алу үшін соғыс салғандығын көрсетеді. Страбон, Ливий, Паузаний және Флорус сияқты классикалық авторлар келттерді "жабайы аңдар" сияқты, ал кейде үлкен топтар ретінде шайқасқан деп сипаттаған. Дионисий олардың "жауынгерлік тәсілдерінің жабайы аңдарға тән, құлшынысқа толы және әскери ғылымнан мүлдем мұраты жоқ, хаостық екенін" айтқан. Олар бір сәтте қылыштарын көтеріп, жабайы шошқа сияқты күшпен соққы беруге тырысқан, бүкіл дене салмағын соққыға салып, ағаш кесетін немесе балтамен қазған адамдардай қимыл жасаған. Ал кейде қарсыластарының денесін, тіпті қорғаныш қаруларын да қиратып жіберу ниетімен, нысанасыз, кездейсоқ соққылар жасаған. Мұндай сипаттамалар қазіргі тарихшылар тарапынан сынға алынған. Цезарь өзі галлдардың шайқаста фаланга (көбінесе ортағасырлық қалқан қабырғасына ұқсас) және "тестудо" құралымдарын жасағанын, сондай-ақ негізгі қару ретінде қылыштарға қарағанда найзаларды қолданғанын айтқан.