Кіріспе

Қом кекірегі (Lacerta agilis) – Франциядан бастап Еуропаның көп бөлігіне және Ресейдегі Байкал көліне дейін таралған кекірег. Ол Еуропалық Түркияда кездеспейді. Оның таралуы көбінесе дақылды болады. Құм кекірегінің таралу аймағының солтүстік шегінде, мысалы Ұлыбританияның оңтүстік ағылшын жағалауында, ол теңіз жағалауындағы құрғақ далаларда ғана тіршілік ете алады, мұнда жер температурасы күн сәулесінен жеткілікті түрде жоғары болады; сондай-ақ, бұл жылу кекірегтің құмдағы жұмыртқаларын сәтті инкубациялауы үшін өте маңызды. Аталықтары жарқын түстерімен және маусымдық түрде аналықтар үшін бәсекелескенде агрессивті, иелікшіл мінез-құлқымен белгілі. Басқа қабықты жануарлармен салыстырғанда, құм кекірегінің көбейтілу маусымы өте қысқа, аталықтары отбасылар арасында жоғары таңдаулылық көрсетеді. Аталықтары әдетте аналықтарына қарағанда таңдаған жұптастарына көбірек "қиындық тудырады", сондай-ақ басқа кекірег түрлеріне қарағанда да көбірек. Аналықтары әдетте жылына бір ғана жұмыртқа салады. Құм кекіректері көбінесе күнге күйіп, азық іздеп немесе өсімдіктердің жапырақтарының астында уақыт өткізеді және әртүрлі ортада өмір сүруді ұнатады. Аталықтардың өз аумақтары өте кең, олар көбінесе басқа аталықтармен қиылысады. Бұл аталықтар бір-бірімен бәсекелеседі, ал аналықтардың кішкентай аумақтары бір-біріне жақын орналасқан және кейде бір-бірімен ортақ тіршілік кеңістігін бөліседі. Олар он жылға дейін өмір сүре алады және осы салыстырмалы ұзақ өмір сүруіне байланысты, олар кейде туысқа ішкі көбейтуге ұшырап, кемістіктермен туған балалар дүниеге келеді.

Сипаттама

Құм кекірегі – жыныстық диморфизмге ие аяқты кекірек. Солтүстік-батыс Еуропада екі жыныстың да денесінде бүйірлік және арқалық жолақтармен, көз пішіндес нүктелі белгілермен және ақ ортасы бар қара дақтармен сипатталады. Түсі Еуропа және Ресей аумағында әртүрлі болады. Еркектердің белгілері әйелдерге қарағанда жіңішке, ал көктемгі жұптасу маусымында олардың бүйірлері ашық жасыл түске енеді, жаздың соңында бұл түс қайтадан солғын болады. Ересек еркектердің дене ұзындығы 19,3 см-ге дейін жетеді, ал ересек әйелдер 18,5 см-ге дейін жетеді. Оның бірнеше түршесі бар, олардың ең батысы – L. a. agilis. Осы және басқа да негізгі батыс түршесінде (L. a. argus) арқалық жолақ жұқа және үзілісті немесе мүлдем жоқ. Бұл, әсіресе, соңғы түршеге қатысты, оның құрамында арқасында ешқандай белгісі жоқ қарапайым қызыл немесе қоңыр түсті нысандар кездеседі. Бұл екі түршеде тек еркектердің бүйірлері жұптасу кезінде жасыл түске енеді, ал шығыс түршесінде (көбінесе L. a. exigua) еркектер көбейтіс маусымынан тыс уақытта да толық жасыл түске боялуы мүмкін. Бұл кекіректердің көпшілігі Шығыс Еуропада қоныстанды. Олар Польша, Чехия және сол аймақтағы елдерде кең таралған. Күндіз жартастарда күн сәулесінде жылынып, түнде жер астындағы қуыстарына тығылады. Өздерін қорғау үшін құйрықтарын жұлып тастап, жыртқыштарды шағады. Еркек құм кекіректері жұптасу кезінде жарқын жасыл түске боялғандықтарымен белгілі, бұл түс дене салмағына және күресу қабілетіне байланысты айқын болады. Жасыл түсі жарқын еркектердің агрессивті мінез-құлық көрсетуі және ұрыстарда жеңіске жету ықтималдығы жоғары, бұл олардың жұптасуға қабілеттілігін арттырады. Құм кекіректері он жылдан астам өмір сүре алады, олардың орташа өмір сүру ұзақтығы 5–6 жылды құрайды.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Құм кесірткесі әртүрлі ортада кездеседі. Олар құрғақ орталарды, мысалы, шұңғылдарды, далаларды, төбелерді, жағажайларды, орманды далаларды, құм төбелерді және тасты бақтарды ұнатады. Еуропаның континенттік бөлігінде құм кесірткесінің мекендеу ортасы кең түрлі болса, Ұлыбритания сияқты суық жерлерде олар жұмыртқаларын инкубациялау үшін құмға тәуелді болады, сондықтан олар жағалау ортасына ғана шектеледі. Еркек құм кесірткелерінің аумақтық бөліктері өте кеңінен жабысады, бірақ әйел құм кесірткелерінің аумақтық бөліктері әлдеқайда кішідірек (әдетте 100 шаршы метрден кем) және бір-біріне жақын орналасқан, тіпті олар бірге қуыстарда немесе күнге күю орындарында болуы мүмкін. Олар әртүрлі құрылымдық сипаттамалары бар аймақтарды артық ұнатады және оларда қозғалыс белсенділігі жоғары. Бұл олардың қажеттіліктеріне қарай жылжи алатын әртүрлі температуралық микроаумақтарды құруы мүмкін.

Жұп таңдау

Жалпы, организмдердегі әйел жынысты таңдау еркек жынысты таңдауға қарағанда қатаңрақ болады. Бұл әйелдердің балаларына еркектерге қарағанда көбірек уақыт және ресурстар жұмсауының нәтижесінде, ал еркектер аталық инвестицияның төмен болуына байланысты аз таңдау қысымына ұшырайды. Қысқы ұйқыдан кейін бірнеше апта өткен соң, ересек еркектер бір-біріне өте агрессивті болып, мүмкіндігінше көп әйелмен жұптасуға тырысады. Аналық құмтемір күнге толы, жұмсақ құмға жұмыртқа салады және оларды жердің жылуына қалдырып, инкубациялауға мүмкіндік береді. Әйел құмтемірлер әдетте жылына бір ғана жұмыртқа салады, ал бір жұмыртқада 6-дан 15-ке дейін жұмыртқа болады. Дегенмен, әйелдер жұмыртқаларын салатын уақыт әртүрлі болуы мүмкін. Бірақ, әдетте, бір әйел құмтемір жыл сайын шамамен бір уақытта жұмыртқа салады, ал бірінші болып жұмыртқа салған әйелдер көбінесе ірі және дене бітімі жақсы болады. Осы ерте жұмыртқалардан туған балалар ірі, сәтті және жоғары тіршілік деңгейіне ие болды. Жалпы, ертерек туған балалардың сапасы жоғары болды. Егер әйел құмтемірлер ірі жұмыртқа салса, әрбір жеке баланың мөлшері кішірейеді. Керісінше, кіші жұмыртқаларда аз, бірақ ірі балалар болады. Тамақ ресурстары жеткілікті болғанда, бұл шектеуші фактор болмай, жұмыртқаның мөлшері айтарлықтай артты, сондықтан құмтемірлер ресурстардың болуына байланысты әртүрлі мөлшердегі балалары бар жұмыртқа салады. Бұған әсер ететін тағы бір фактор – жұмыртқа салуға қол жетімді кеңістіктің физикалық шектеулері.

Жасы ұлғаятын репродуктивті жетістік

Құм кесірткелерінің жасы ұлғайған сайын олардың көбейтуге қабілеті де артатынын көрсетті. Дегенмен, бір зерттеу көрсеткендей, бұл байланыс құм кесірткелерінің ұзақ өмір сүруімен жинақталатын тәжірибеге емес, ересекке жеткенде дене мөлшерінің ұлғаюына байланысты. Мұның себебі, дене көлемі үлкен болғандықтан аналық құм кесірткелері көбірек жұмыртқа сала алады.

Ішінде тұқым алудан аулақ болу

Қызыл кекірек екі немесе одан көп еркекпен жұптасқанда, аналықтың көбелек жолында сперма бәсекелестігі пайда болуы мүмкін. Әйелдердің сперманы белсенді таңдауы, аналықтың өміршеңдігін арттыратын сияқты. Осы таңдау процесіне сүйенсек, аналыққа жақын туыстардың спермасына қарағанда, аналыққа алыс туыстардың спермасы ұрықтандыру үшін артықшылықты қолданылады. Бұл артықшылық, туыстық депрессияны азайту арқылы ұрпақтың өміршеңдігін жақсартуға мүмкіндік береді. Толық құнарлы еркектердің бірнеше рет ұрықтандыруы ұрпақтың әкесінің көп болуына әкелуі мүмкін. Жұптасу реті мен жұптасулар арасындағы уақыттың, бірінші немесе соңғы жұптасқан еркектің көбею сәттілігіне әсер етпейтіні анықталды. Құм кекіректерінде табиғи кемістіктер байқалды, бұл жақын туыстардың арасындағы туыстық қатынастардың салдары болуы мүмкін. Олардың салыстырмалы түрде ұзақ өмір сүруі және еркектердің полигиноздық жұптасуы, өмір бойында туыстыққа түсу ықтималдығын арттырады. Туыстық, құм кекіректерінде кемістіктерге әкелуі мүмкін, ал зертханалық жағдайлардағы зерттеулер табиғи түрде кездесетін деформацияларды көрсетеді. Бұл құйрықтар автотомиядан кейін бастапқы ұзындығының 80% -іне дейін өспейді. Құм кекіректері - бұл жалпы құрттардың жиі тасымалдаушылары, бұл кекіректердің денсаулығына, әсіресе еркектердің көбею маусымында, олардың жоғары қозғалғыштығы кезінде үлкен қауіп төндіреді. Үлкен аумақты иеленген еркектерде паразиттердің жүктемесі де артуы мүмкін. Трематодалар, метацеркариялар, цестода дернәсілдері, нематодалар, нематода дернәсілдері және акариналар - бұл кекіректің ас қорыту жолында қоныстанған паразиттердің мысалдары.

Бәсекеге қабілеттілік

Еркек құм кесірткелері көп әйелді болады және өте агрессивті мінез-құлықпен әйелдер үшін бір-бірімен бәсекелеседі. Құм кесірткесінің көбейісу процесі 2–4 минутқа созылады, аяқталғаннан кейін аталар бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін сол әйелді қорғайды. Осы уақыт өткен соң, олар жаңа серіктестерді іздеуді жалғастырады. Егер еркек құм кесірткелері бірнеше рет ұрысса, оларды қарсылас деп санайды. Бірақ, алғашқы ұрыстан кейінгі агрессивті қақтығыстар екеуінің алғашқы кездесуіне қарағанда әдетте қысқа болады. Бұл олардың бір-бірін тани білуіне байланысты, және екі қарсылас арасындағы ұрыс нәтижесі біріншіге ұқсас болғандықтан, олар нәтижені болжай алады және шайқасты ертерек тоқтатуға мүмкіндік алады. Ұлыбританияда олардың мекендеу орындарын қорғау және сақтау жөнінде жұмыстар жүргізілді, себебі құм кесірткесі – Ұлыбританияда кездесетін жалғыз алты бауырымен жорғалаушы түрдің бірі. Кесірткелердің саны мен олардың мекендеу орындары талданды, сондай-ақ құм кесірткелерінің осы аймақтарда өмір сүруін қамтамасыз ету үшін ортаның сапасын сақтау бойынша нақты ұсыныстар енгізілді.