Кіріспе

Адамның оқшаулануы немесе жалғыздығы – әлеуметтенудің жоқтығын білдіретін оқшаулану немесе изоляция жағдайы. Оның әсері жағдайға байланысты оң немесе теріс болуы мүмкін. Ұзақ емес уақытқа оқшаулану көбінесе жұмыс істеу, ойлану немесе тынығу үшін бөгетсіз уақыт ретінде бағаланады. Ол жеке өмірге қатысты қажеттілік болуы мүмкін. Ұзақ мерзімді оқшаулануға себептер: бұзылған қарым-қатынастар, жақындарының өлімі, әдейі таңдау, жұқпалы аурулар, психикалық аурулар, циркадтық ритмдік ұйқы бұзылыстары сияқты неврологиялық аурулар, сондай-ақ жұмыс немесе тұрмыстық жағдайлар болуы мүмкін. Жалғыздық пен жалғыздықтың арасында айырмашылық бар. Осы тұрғыдан алғанда, бұл екі сөз жалғыздықтың қуанышы мен ауыруын білдіреді.

Денсаулыққа әсері

Толық оқшауланудың, яғни сезімдерден айырылудың салдарынан туындайтын белгілерге алаңдаушылық, сезімдік иллюзиялар немесе уақыт пен қабылдаудың бұрмалануы жатуы мүмкін. Алайда, мұндай жағдай сенсорлық жүйелерге ешқандай күш түспегенде ғана, және тек адамдармен байланыс болмағанда ғана туындайды. Сондықтан, басқа нәрселермен айналысып, ойды сергітіп отырса, мұндай жағдайдан аулақ болуға болады. Ұзақ мерзімді жалғыздық көбінесе жағымсыз саналады, себебі ол қарым-қатынас орната алмаудан туындаған жалғыздыққа немесе оқшаулануға алып келеді. Бұдан бөлек, ол клиникалық депрессияға ұшыратуы мүмкін, бірақ кейбір адамдар бұған теріс реакция білдірмейді. Буддист монахтары ұзақ мерзімді жалғыздықты рухани оянуға жеткізетін құрал деп есептейді. Тек қана оқшауланған адамдар жылдар бойы ешқандай психологиялық белгілер байқалмайынша жалғыздыққа тоғысыпты. Кейбір психологиялық жағдайлар (мысалы, шизофрения және шизоидтік жекелік бұзылысы) жалғыздық іздеуге бейімділікпен тығыз байланысты. Мәжбүрлі жалғыздық (жеке камерада отыру) тарих бойы жазалау тәсілі ретінде қолданылып келген. Ол көбінесе азаптаудың бір түрі саналады. Эмоционалдық оқшаулану – бұл жақсы дамыған әлеуметтік желіге қарамастан, басқалардан эмоционалдық тұрғыдан бөлек сезіну жағдайы. Роберт Коплан мен Джули Боукер сияқты зерттеушілер жалғыздық пен жекешеліктің өзінен бұзылған және жағымсыз екенін жоққа шығарды. 2013 жылы жарық көрген «Жалғыздықтың нұсқаулығы» атты кітабында авторлар жалғыздықтың өзіне сенімділікті арттыратынын, ойды айқындауға көмектесетінін және емдік әсер ететінін атап көрсетті. Коплан мен Боукер өңделген еңбекте осы мәселе бойынша психология саласындағы әріптестерін ғана емес, сонымен қатар түрлі салалардағы басқа да ғалымдарды шақырып, пікір алмасуға ынталандырды. Фонгтың тарауы жалғыздықтың өмірді бағалау үшін жеке жолдан артық екенін, сонымен қатар ол кейіпкерге қоғамды, тіпті саяси жағдайлары күрделі қоғамды түсінуге көмектесетін маңызды әлеуметтанулық сигналдарды ұсынатынын көрсетеді. Осы процесте саяси тұтқындардың жеке камерада отыру кезіндегі қоғамға қатысты көзқарастары зерттелді. Осылайша Фонг, Коплан және Боукер адамның сезінген жалғыздығы контекстке байланысты жеке және ішкі мазмұнды, сондай-ақ ұжымдық және әлеуметтанулық мазмұнды тудырады деген қорытындыға келді.

Психологиялық әсерлері

Жалғыздықтың психологиялық әсерлері жағымды да, жағымсыз да болуы мүмкін. Бұл әсерлердің күші мен ұзақтығы көбінесе адамның оқшауланған күйде өткізген уақытына байланысты анықталады. Жағымды әсерлер көбірек еркіндікке ие болудан бастап, руханилықты арттыруға дейін жетеді, ал жағымсыз әсерлер адамды әлеуметтік оқшаулыққа ұшыратып, психикалық аурулардың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Позитивті жалғыздық көбінесе ізденіс болып табылады, ал негативті жалғыздық көбінесе еріксіз немесе қаланбаған жағдайда туындайды.

Оң әсерлері

Еркіндік жалғыздықтың бір артығы деп есептеледі; басқалардың шектеулері жалғыздыққа уақыт өткізетін адамға ешқандай әсер етпейді, демек, адамға өз іс-әрекеттерінде көбірек кеңдік береді. Адамның еркіндігі артқан сайын, оның таңдауларына басқалармен араласудың ықпалы азаяды. Жалғыздықтың жағымсыз әсерлері жасқа байланысты болуы мүмкін. Алғашқы сынып оқушылары жиі жалғыздыққа түседі, себебі көбінесе осы жаста бала жалғыздықты өзі таңдамайды. Олар әлеуметтік қарым-қатынас жасауға қалай көшуді білмей, жалғыздықты ұнатады, бұл ұялшақтыққа немесе басқалардан гөрі қарауға себеп болуы мүмкін. Ересек жасөспірімдер басқалармен бірге болмағанда көбінесе жалғыздыққа немесе бақытсыздыққа ұшырайды, бірақ бұрын жеке уақыт өткізген болса, олар басқалармен әлдеқайда жақсы қарым-қатынас жасай алады. Дегенмен, жиі жалғыз уақыт өткізетін жасөспірімдер, жалғыздық пен әлеуметтік қарым-қатынасты теңестіре білетіндерге қарағанда, өмірге бейімделуде нашар нәтижелер көрсетеді. Психологияда, ішкі қалаулы адамдар энергиясын толықтыру үшін жеке уақытқа мұқтаж болуы мүмкін, ал әлеуметтік жағынан бейжай адамдар оны жеке қызығушылықтарымен айналысуға ыңғайлы орта деп санауы мүмкін. Будда медитация арқылы, сезімталдықтан, дене қажеттіліктерінен және әлеуметтік қарым-қатынас сияқты сыртқы тілектерден айырылып, рухани жарыққа жеткен. Жалғыздықтың мәні – іштен ләззат алу, бірақ бұл сыртқы әлемнен толық оқшаулануды білдірмейді. Бұл Эдвард Аббидің шығармаларында, әсіресе "Desert Solitaire" еңбегінде жақсы көрініс тапқан. Мұнда жалғыздық тек басқа адамдардан оқшаулануға бағытталған, бұл сыртқы әлеммен толық байланысқа мүмкіндік береді, себебі адамдармен қарым-қатынас болмағанда табиғаттың өзі серік рөлін атқарады. Осы тұрғыда, жалғыздық іздейтін адам оны жеке пайда немесе өзіне-өзі тексеру үшін емес, бірақ бұл көбінесе болмайтын нәтиже, адамдық перспективадан мүмкіндігінше алыс табиғатты түсіну үшін іздейді – бұл күй сыртқы адамдық қатысудың толық болмауы кезінде оңайырақ қол жеткізіледі.

Жаза ретінде

Жеке камерадағы оқшаулау – көптеген елдерде түрмеде ауыр қылмыстар жасады деген айыппен ұсталғандарға, басқа тұтқындардан қауіп көруі мүмкін болғандарға, өзін-өзі өлтіру қаупі барларға немесе ауру немесе жарақат салдарынан түрме өміріне қатыса алмайтындарға қолданылатын жаза немесе сақтық шарасы. Зерттеулер жеке камерада оқшаулау түрмедегі зорлық-зомбылықты болдырмауға көмектеспейтінін көрсетті. Психиатриялық мекемелерде зорлық көрсетуге бейім немесе бұзық мінезді науқастардың ерекше қажеттіліктерін қанағаттандыру және емделіп жатқандарды олардың әсерінен қорғау мақсатында толық немесе ішінара оқшаулау шаралары қолданылуы мүмкін.