Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кесірткелер түрі
Species of lizard
Жанды туғызатын кесіртке (Zootoca vivipara, бұрынғы Lacerta vivipara) – Еуразияға тән кесіртке. Ол теңізде өмір суретпейтін басқа кесірткелерге қарағанда солтүстікке қарай кең таралған, ал атының себебі – оның жанды туғызатынында, яғни тірі бала тууында (дегенмен, кейде қалыпты жұмыртқа да салады). Zootoca vivipara еркек және ұрғашыларының қан паразитіне шағу ықтималдығы бірдей. Сонымен қатар, ірі еркектер бір көбейту маусымында кішірек еркектерге қарағанда көбірек көбейеді. Бұл кесіртке ерекшелігі – ол қатаң ет жейтін, тек шыбықтар, құмырсқалар және жәндіктермен қоректенеді. Зерттеулер көрсеткендей, жеке дараның ет жеуге бейімділігі (көбірек жәндік жеуі) жоғары болса, кесірткелерді қоныстандыратын паразиттік гельминттердің саны да соғұрлым азаяды. Олардың таралған ареалы барлық құрлықтағы кесірткелердің арасында ең кеңі, тіпті субарктикалық аймақтарды да қамтиды. Бұл жануарлар қатал климатқа төтеп беруге қабілді, өйткені суық маусымда мұздап қатып, екі айдан кейін еруі мүмкін. Олар сондай-ақ жылы ортаны қамтамасыз ететін геологиялық құбылыстарға жақын жерлерде мекендейді. Олар ерекше түс көрсетпейді, бірақ қоңыр, қызыл, сұр, жасыл немесе қара болуы мүмкін. Еркектердің ішкі жағы әдетте түрлі-түсті және жарқын, сары, қызғылт сары, жасыл және көк түсті, ал еркектердің арқасында көбінесе дақтар болады. Кесіртке көп уақытын күн сәулесінде жылынып, дене температурасын реттейді. Суық ауа райында дене температурасын сақтау үшін қыстайды. Олар қазан және наурыз айлары аралығында қыстап жатады. Олардың әдеттегі мекен ету орталары: құрғақ дала, орман және шабындық. Жанды туғызатын кесіртке Еуразияның көп бөлігінде таралған. Еуропада негізінен Альпі және Карпат тауларының солтүстігінде, соның ішінде Британ аралдарында (бірақ Исландияда емес), сондай-ақ Иберия және Балқан аймақтарының солтүстік бөліктерінде кездеседі; Азияда көбінесе Ресейде (Солтүстік Сібірді қоспағанда), сондай-ақ солтүстік Қазақстан, Моңғолия, Қытай және Жапонияда таралған. Z. vivipara – әлемдегі барлық кесірткелердің арасында ең кең таралған түр.
The viviparous lizard, or common lizard, (Zootoca vivipara, formerly Lacerta vivipara) is a Eurasian lizard. It lives farther north than any other species of non marine reptile, and is named for the fact that it is viviparous, meaning it gives birth to live young (although they will sometimes lay eggs normally). Male and female Zootoca vivipara are equally likely to contract blood parasites. Additionally, larger males have been shown to reproduce more times in a given reproductive season than smaller ones. The lizard is also unique as it is exclusively carnivorous, eating only flies, spiders, and insects. Studies show that the more carnivorous an individual is (the more insects they eat), the less diverse the population of parasitic helminths that infest the lizards. They have the largest range of all terrestrial lizards which even include subarctic regions. It is able to survive these harsh climates as individuals will freeze in especially cold seasons and thaw two months later. They also live closer to geological phenomena that provide a warmer environment for them. They exhibit no particular colour, but can be brown, red, grey, green, or black. The underside of the male is typically more colourful and bright, with yellow, orange, green, and blue, and the male typically has spots along its back. The lizard thermoregulates by basking in the sun for much of the time. In colder weather, they have been known to hibernate to maintain proper body temperatures. They hibernate between October and March. Their typical habitats include heathland, moorland, woodland and grassland. The viviparous lizard is native to much of northern Eurasia. In Europe, it is mainly found north of the Alps and the Carpathians, including the British Isles but not Iceland, as well as in parts of northern Iberia and the Balkans; In Asia it is mostly found in Russia, excluding northern Siberia, and in northern Kazakhstan, Mongolia, China, and Japan. Z. vivipara has the largest distribution of any species of lizard in the world.
Үй аумағы
Кесірткенің мекендейтін аумағының мөлшері 539 м2-ден 1692 м2-ге дейін жетеді, әдетте еркектердің мекендейтін аумағы үлкенірек болады. Бұл түр – жыртқыш, сондықтан ол өзінің барлық жемірін белсенді түрде іздейді.
The size of the home range of the lizard ranges from 539 m2 to 1692 m2, with males generally having larger home ranges. The species is a predator, so it actively hunts down all of its prey.
Жауыздық
Құстар Z. vivipara-ның кең таралған жыртқыштары болып табылады. Үлкен сұр шыршаның (L. excubitor) Z. vivipara-ны жыртқышпен басымдылығы зерттелді, нәтижесінде ересек еркектер ересек әйелдерге және жасөспірімдерге қарағанда жиірек жемтікке айналғандығы анықталды. Бұл басымдық ересек еркектердің көбелек маусымындағы жоғары белсенділігімен байланысты болуы мүмкін. Бұл түрдің жыртқыштарына жыртқыш құстар, қарғалар, жыландар, шыршылар, кірпілер, сораңдар, түлкілер және үй мысықтары жатады. Бұл ерекшеліктің пайда болуы әлі де талқыланып жатыр. Кейбір ғалымдар тірі туу (вивипаритет) жұмыртқа салудан (овипаритет) бір рет қана дамыған деп санайды. Италия Альпі тауларындағы зерттеулер жұмыртқа салатын және тірі туатын Z. vivipara популяцияларын жеке түрлер деп қарастыру қажеттігін ұсынды. Cornetti және авторлар (2015) итальяндық Альпі тауларында бір-бірімен байланыста болатын тірі туатын және жұмыртқа салатын топтардың көбелекке қатысты оқшауланғанын анықтады. Z. vivipara-ның тірі туатын және жұмыртқа салатын жекелерінің араласуы зертхана жағдайында эмбриондық ақауларға әкеледі. Дегенмен, бұл будандастыру нәтижесінде "араласып" кеткен ұрпақ пайда болады, онда аналықтары ұрықтарды жұмыртқа салатын аналықтарға қарағанда аналық ішінде әлдеқайда ұзақ сақтайды, ал эмбриондар жұқа, мөлдір қабықшалармен қоршалған.
Birds are common predators of Z. vivipara. Male biased predation of Z. vivipara by the great grey shrike (L. excubitor) has been studied, finding that adult males, over adult females and juveniles, were preferentially predated on. This bias may be due to increased activity of adult males during the reproductive season. Predators of this species include birds of prey, crows, snakes, shrikes, hedgehogs, shrews, foxes, and domestic cats. The origin of this characteristic is under debate. Some scientists argue that viviparity evolved from oviparity, or the laying of eggs, only once. Some research in the Italian alps has suggested that distinct populations of oviparous and viviparous Z. vivipara should be considered separate species. Cornetti et al. (2015) identified that viviparous and oviparous subpopulations in contact with each other in the Italian alps are reproductively isolated. Hybridization between viviparous and oviparous individuals of Z. vivipara leads to embryonic malformations in the laboratory. However, these crosses do produce a "hybridized" generation of offspring, with females retaining embryos for much longer in utero than oviparous females, with embryos surrounded by thin, translucent shells.
Ұрықтандыру
Z. vivipara жас дарақтары өмірінің екінші жылында жыныстық пісіп жетеді. Көбейіп жатқан еркектердегі аталық жыныс жасушаларының болуын зерттеген бір зерттеу, қыстаудан кейінгі екі апта бойы еркектердің көбею қабілеті болмайтынын, демек, олардың ұрпақ таба алмайтынын анықтады. Бірінші себебі, Z. vivipara суыққа қарсы күресу үшін таңғажайып мінез-құлық көрсетеді, сондай-ақ олардың таралған аймақтарында геологиялық құбылыстар бар, бұл олардың тіршілік ету ортасын түрдің тірі қала алатын температурада ұстап тұрады.
Z. vivipara juveniles reach sexual maturity during their second year of their life. A study that explored the presence of male sex cells in reproducing males found that for the two weeks following the end of hibernation, males are infertile, and therefore incapable of reproducing. The first is that Z. vivipara has remarkable behaviors to combat the cold, and there are geological phenomena in their distribution that maintains their habitats at a temperature that the species can survive in.
Түстер полиморфизмі
Z. vivipara аналықтарының түстік полиморфизмі бұрынғы жылдары жан-жақты зерттелмеген, бірақ түрге қатысты кең ауқымды зерттеулер жүргізілген. Аналықтары популяция ішінде үш түрлі дене түсін көрсетеді: сары, қызыл және екеуінің қоспасы. Бұл айқын белгілер аналық желісі арқылы беріледі және өмір бойы сақталады. Жеке тұлғалар арасындағы күшейген бәсекелестік кесірткелердің тіршілік ету деңгейінің төмендеуіне алып келеді. Сонымен қатар, аналық кесірткелер популяциядағы түс түрлерінің жиілігіне байланысты ортада қозғалады. Олардың көбею қабілеті осы жиілікке тәуелді ортаға сәйкес өзгереді. Олардың туғызатын ұрпақтарының саны түс морфына байланысты: сары аналықтар ең аз ұрпақ береді, ал қызыл аналықтар сарыдан көп, бірақ қоспа аналықтардан аз ұрпақ береді, олар ең көп ұрпақ береді. Ұрпақ саны популяциядағы түс жиілігіне байланысты өзгереді; мысалы, егер сары аналықтардың тығыздығы популяцияда жоғары болса, қызыл кесірткелердің жұмыртқа саны әдетте төмен болады. Қызыл аналықтар түр ішіндегі және түс бойынша бәсекелестікке көбірек сезімтал. Популяция тығыздығы жоғары болғанда немесе популяциядағы сары аналықтардың саны жоғары болғанда олардың жұмыртқа саны кішірек болады. Бұл олардың тіршілік ету және көбею үшін энергияны сақтау қажеттілігіне байланысты болуы мүмкін. Олардың түс морфы популяцияда ұрпақ саны мен жұмыртқа мөлшері арасындағы теңгерімге байланысты сақталады. Кішкентай жұмыртқадан туған ұрпақтар көбінесе ірі болады, демек олардың тіршілік ету мүмкіндігі жоғары. Табиғи іріктеу физикалық бәсекелестіктегі артықшылықтарына байланысты ірі денелі тұлғаларды жақсы көреді. Сары аналықтар өмірінің басында ірі жұмыртқа салады, бірақ аналықтың жасы ұлғайған сайын жұмыртқадан шығу көрсеткіші төмендейді. Олардың көбеюге қабілеті төмендейді, нәтижесінде өмір бойы аз ұрпақ туады. Сары морфтар популяцияда олардың үлкен жұмыртқа санына байланысты сақталады, бұл аналықтардың жиілігін арттырады. Іріктеу сары морфты оның үлкен жұмыртқа салмағын өндіру қабілетіне байланысты жақсы көреді, бұл аналықтың жарамдылығын арттырады. Қоспа түсті аналықтарда көбею сәттілігі бәсекелестікке және жиілікке тәуелді ортаға аз сезімтал. Бұл кесірткелер сары және қызыл түстердің қоспасын көрсеткендіктен, олар екі морфтың да артықшылықтарын пайдаланады. Нәтижесінде олар үлкен жұмыртқа санымен жоғары көбею сәттілігі мен жұмыртқадан шығу көрсеткішін сақтай алады. Олардың түс морфы жоғары жарамдылығына байланысты популяцияда сақталады, бұл іріктеу жақсы көреді. Барлық үш түс әртүрлі жолдармен эволюциялық артықшылықтарға ие. Сары аналықтар үлкен жұмыртқа санына байланысты жоғары жарамдылыққа ие болса, қызыл аналықтар дене мөлшерінің үлкендігіне және күшейген бәсекелестік артықшылықтарына байланысты жоғары жарамдылықтан ләззат алады. Қоспа аналықтар осы екі артықшылықты да көрсетеді.
The colour polymorphism of female Z. vivipara has not been thoroughly studied in past years, regardless of the extensive research done on the species itself. Females exhibit three types of body colouration within a population: yellow, orange, and mixture of the two. These discrete traits are inherited maternally and exist throughout the individual's lifetime. Increased competition among individuals results in lower survival rates of lizards. Additionally, female lizards disperse through habitats based on the frequency of colour types that are already present in the population. Their reproductive abilities vary according to this frequency dependent environment. The number of offspring that they produce correlates with the colour morph: yellow females produce the fewest offspring, while orange females produce more than yellow, but fewer than mixed females, which produce the most offspring. The amount of offspring produced varies in regards to colour frequencies in the population; for example, if yellow females have higher density within the population, the clutch size for orange lizards is usually lower. Orange females are more sensitive to intraspecific and colour specific competition. They have smaller clutch sizes when the density of the population is high, or when the number of yellow females in the population is high. This could be due to their need to conserve energy for survival and reproductive events. Their colour morph remains in the population due to the trade off between the size of offspring and the clutch size. Offspring born in smaller clutches are often larger and thus have a higher survival likelihood. Natural selection will favor individuals with larger size because of their advantage in physical competition with others. Yellow females have larger clutch sizes early in their life, but their hatch success decreases as the female ages. Their reproductive viability decreases, resulting in fewer offspring throughout their lifetime. Yellow morphs remain in the population due to their large clutch size, which causes an increased frequency of those females. Selection favors the yellow morph because of the ability to produce large clutch sizes, which increases the female's fitness. In mixed coloured females, reproductive success is less sensitive to competition and frequency dependent environments. Since these lizards show a mixture of yellow and orange colouration, they adopt benefits from both of the morphs. As a result, they can maintain high reproductive success and hatching success with large clutch sizes. Their colour morph remains in the population due to its high fitness, which selection will favor. All three colours have evolutionary advantages in different ways. While yellow females have higher fitness due to their large clutch sizes, orange females enjoy high fitness due to their large body size and increased competitive advantages. Mixed females exhibit both of these advantages.