Ирландия әдеби жаңаруы

Кіріспе

Ирландия әдебиетінің жанры

Ирландия әдебиетінің қайта жандануы (кейде Ирландия әдебиетінің қайта өркендеуі деп те аталады, ал кейде кең мағынада «кельттік түнек» деп аталса да) 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында ирланд әдеби талантының гүлдену кезеңі болды. Оған поэзия, музыка, өнер және әдебиет туындылары кіреді. Оның ең басты тұлғаларының бірі – қайта жанданудың жетекші күші саналған У.Б. Йейтс. Англияның отаршылдық үстемдігі салдарынан, гаэлдік мұра мәселелері кейде саяси контексте қарастырылды.

Алдынғылар

Әдеби қозғалыс 19 ғасырдың ортасынан бастап Ирландияның гаэль мұрасына деген қызығушылықтың қайта жандануымен және ирланд ұлтшылдығының өсуімен байланысты болды. Джеймс Кларенс Манган мен Сэмюэл Фергюсонның поэзиясы, сондай-ақ Стэндиш Джеймс О'Грейдидің "Ирландия тарихы: Батырлар дәуірі" атты еңбегі келесі буынның санасын қалыптастыруға зор ықпал етті. 19 ғасырда ұлттық сананың қалыптасуына үлес қосқандардың қатарында ақын және жазушы Джордж Сигерсон, Джордж Петри және Джойс ағайындылары сияқты ежелгі нәрселерді зерттеушілер мен музыка жинаушылар, "Ирландия айлығының" редакторы Мэтью Рассел, ғалымдар Джон О'Донован мен Юджин О'Курри, сондай-ақ Чарльз Кикхэм мен Джон О'Лири сияқты ұлтшылдар болды. 1882 жылы Гейл одағы Дуглас Хайдтың көмегімен және Дэвид Комин редакторы болып тағайындалған алғашқы маңызды екі тілді ирланд мерзімді басылымын – «Гейл журналын» (Irisleabhar na Gaedhilge) құрды.

Даму

Алғашқы әдеби жаңғырудың екі географиялық орталығы болды – Дублин мен Лондон. Уильям Батлер Йейтс екеуі арасында саяхаттап, жазып, ұйымдастыру жұмыстарын жүргізді. 1888 жылы ол 18-19 ғасырлардағы әртүрлі авторлардың туындыларын жинақтаған «Ирландиялық шаруалардың әуесқой әңгімелері мен ертегілері» атты жинағын жариялады. Оған Дуглас Хайд көмектесті, оның 1890 жылы ирланд тілінде жарық көрген «От жанында» атты жинағы болды. 1892 жылы Лондонда Т.В. Роллстон мен Чарльз Гаван Даффимен бірге Ирландия әдеби қоғамын құрды. Сол жылы Дублинде ол Дуглас Хайдты бірінші президент етіп тағайындап, Ұлттық әдеби қоғамды құрды. Осы кезде радикалды көзқарастағы Артур Гриффит пен Уильям Руни «Ирландиялық отбасылық кештер» клубында белсенді болып, кейін Лейнстер әдеби қоғамын құрды. 1893 жылы Йейтс Ирландия батысынан жиналған халықтық әңгімелер мен естеліктер жинағын «Келттік түнек» деп жариялады. Кітап «Күн батуға қарай» деген өлеңмен аяқталды. Осы кітап пен өлең жаңғыруға есім берді. Осы жылы Хайд, Юджин О’Гроуни және Эон МакНилл ирланд мәдениетін, музыкасын, билерін және тілін сақтауды мақсат еткен «Гейл лигасы» қоғамын құрды, ал Хайд оның бірінші президенті болды. Сол жылы Хайдтың «Коннахттың махаббат әндері» жарық көрді, ол Йейтске, Джон Миллингтон Синге және Леди Грегориге үлкен әсер етті. Томас А. Финлей 1894 жылы «Жаңа Ирландия шолуы» атты әдеби журналын құрды және 1911 жылға дейін оны редакциялады, содан кейін оның орнына «Зерттеулер» журналы келді. Сол кездегі әдебиеттің жетекші тұлғалары оған үлес қосты. 1897 жылы Хайд Т.В. Роллстон мен Чарльз Гаван Даффимен бірге Лондондық Фишер Анвин баспасынан шыққан ирланд тарихы мен әдебиетіне арналған кітаптар сериясы «Жаңа ирланд кітапханасының» редакторы болды. Екі жылдан кейін Хайд өзінің «Ирландияның әдеби тарихы» атты еңбегін жариялады. Йейтс, Леди Грегори және Эдвард Мартин 1897 жылы Ирландияның әдеби театры туралы манифест жариялады, онда олар Ирландия үшін ұлттық театр құруға ниеттенгендерін мәлімдеді. Ирланд әдеби театры (ILT) 1899 жылы Джордж Мурдың көмегімен Йейтс, Леди Грегори және Мартин құрды. Ол Дублинде ирланд авторларының ирланд пьесаларын қоюды ұсынды. 1901 жылдың ақпан айында Дублиндегі Гайетти театрында ILT Оисин ертегісінен алынған бір эпизодты бейнелеген «Фианнаның соңғы тойы» атты бір актілі қойылымды көрсетті. Бұл Гейл лигасының белсендісі Элис Миллиганның еңбегі болды. Леди Грегори іс-қимылдың жетіспеуін және ұзақ монологтарды «көтере алмайтындықтан» және жалпы эффектіні «әдемі емес» деп тапты. Бірақ бұл «ирланд аудиториясы үшін келт аңыздарын драмаландырудың» алғашқы қадамы болды. Фэй ағайындылары ирланд актерлік дағдыларын дамытуға бағытталған В.Г. Фейдің Ирландия ұлттық драмалық компаниясын құрды. Компания Сеум О’Кузин, Фред Райан және Йейтстің туындыларын қойды. Ғасырдың басында Патрик С. Диннен Джеффри Китингтің «Éirinn туралы білімнің бастауы» атты еңбегін, Аоган О Ратайл мен Пьярас Феиртиардың өлеңдерін және басқа да туындыларын Ирландия мәтіндері қоғамы мен Гейл лигасы үшін жариялады. Содан кейін ол өзінің алғашқы романын ирланд тілінде жазды, сонымен бірге өзінің үлкен ирланд-ағылшын сөздігін жасауды жалғастырды. 1900 жылғы Пасха күні Йейтстің досы және музасы Мод Гонн «Ирландияның қыздары» (Inghinidhe na hÉireann) атты революциялық әйелдер қоғамын құрды, оған жазушылар Элис Фурлон, Энни Иган, Этна Карбери және Синеад О’Фланаган (кейін Эмон де Валераның әйелі) және актрисалар Маир Куинн мен Сара Оллгуд кірді. Ирланд тіліндегі «Банба» газеті 1901 жылы Тадг О Доннадха редакторлығымен құрылды. Келесі жылы ол «Гельдік журналдың» да редакторы болды. 1903 жылы Йейтс, Леди Грегори, Джордж Рассел («AE»), Эдвард Мартин және Синг Энни Хорниманның қаржысымен Ирландияның Ұлттық театр қоғамын құрды; Фред Райан хатшы болып тағайындалды. Абби театры осы қоғамның күшімен 1904 жылдың 27 желтоқсанында Абби көшесінде ашылды. Маир Ник Шиубхалел «Кэтлин Ни Холихан» фильмінде бас рөлді ойнады. Йейтстің ағасы Джек қоғамның барлық жетекші тұлғаларының портреттерін фойе үшін салған, ал Сара Пурсер сол орынға боялған шыныдан жасалған әсем суреттерді жобалады. Жаңа Абби театры үлкен сәттілікке жетті. Онда Йейтс, Леди Грегори, Мур, Мартин, Пэдрейк Колум, Джордж Бернард Шоу, Оливер Сент Джон Гогарти, Ф.Р. Хиггинс, Томас Макдонаг, Лорд Дунсани, Т.С. Мюррей, Джеймс Кузинс және Леннокс Робинсон сияқты танымал немесе болашақта танылатын авторлардың көптеген пьесалары қойылды. 1904 жылы Джон Эглинтон «Дана» журналын бастады, оған Фред Райан мен Оливер Сент Джон Гогарти үлес қосты. 1906 жылы Стивен Гвинн, Джозеф Маунсел Хоун және Джордж Робертс ирланд жазушыларын жариялау үшін «Маунсел және компания» баспасын құрды. Оның алғашқы жарияланымдарының бірі Джозеф Кэмпбеллдің «Шамыраған шам» еңбегі болды. Леди Грегори өзінің «Килтартан әңгімелері» жинағын жариялауды бастады, оның ішінде «Әулиелер мен кереметтер кітабы» (1906) және «Килтартан тарихы кітабы» (1909) кіретін еді. «Ирландия шолуы» журналы 1910 жылы Ирландия Ғылым колледжінің профессоры Дэвид Хьюстон, ағылшыз тілі лекторы Томас Макдонаг, ақын және жазушы Джеймс Стивенс, Дэвид Хьюстон, Томас Макдонаг, Пэдрейк Колум және Мэри Колум, сондай-ақ Джозеф Мэри Плункеттің қатысуымен құрылды. Журналдың алғашқы саны Томас Макдонаг, содан кейін Пэдрейк Колум редакциялады, ал кейіннен оның сипаты толығымен өзгере отырып, әдеби және әлеуметтанулық журналдан шығып, Джозеф Плункеттің редакциялауымен Ирландия әдебиеті Ирландия еріктілерімен және Пасха көтерілісін жоспарлаумен байланысты болды. Плункет осы жылы «Шеңбер және қылыш» атты өлеңдер жинағын жариялады.

The early literary revival had two geographic centres, in Dublin and in London, and William Butler Yeats travelled between the two, writing and organising. In 1888 he published Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry, a compilation of pieces by various authors of the 18th and 19th centuries. He had been assisted by Douglas Hyde, whose Beside the Fire, a collection of folklore in Irish, was published in 1890. In London in 1892, along with T. W. Rolleston, and Charles Gavan Duffy, he set up the Irish Literary Society. Back in Dublin he founded the National Literary Society in the same year, with Douglas Hyde as first President. Meanwhile, the more radical Arthur Griffith and William Rooney were active in the Irish Fireside Club and went on to found the Leinster Literary Society. In 1893 Yeats published The Celtic Twilight, a collection of lore and reminiscences from the West of Ireland. The book closed with the poem "Into the Twilight". It was this book and poem that gave the revival its nickname. In this year Hyde, Eugene O'Growney and Eoin MacNeill founded the Gaelic League, with Hyde becoming its first President. It was set up to encourage the preservation of Irish culture, its music, dances and language. Also in that year appeared Hyde's The Love Songs of Connacht, which inspired Yeats, John Millington Synge and Lady Gregory. Thomas A. Finlay founded the New Ireland Review, a literary magazine, in 1894, which he edited until 1911, when it was replaced by Studies. Many of the leading literary lights of the time contributed to it. In 1897 Hyde became editor, with T. W. Rolleston and Charles Gavan Duffy, of the New Irish Library, a series of books on Irish history and literature issued by the London publisher, Fisher Unwin. Two years later Hyde published his Literary history of Ireland. Yeats, Lady Gregory and Edward Martyn published a Manifesto for Irish Literary Theatre in 1897, in which they proclaimed their intention of establishing a national theatre for Ireland. The Irish Literary Theatre (ILT) was founded by Yeats, Lady Gregory and Martyn in 1899, with assistance from George Moore. It proposed to give performances in Dublin of Irish plays by Irish authors. In February 1901, at the Gaiety Theatre in Dublin, the ILT performed “The Last Feast of the Fianna”, a one act depiction of an episode in the tale of Oisin. It was the work of the Gaelic League activist, Alice Milligan. Lady Gregory found the lack of action and long soliloquies "intolerable" and the overall effect "tawdry". But it was a first attempt "to dramatize Celtic Legend for an Irish audience". The Fay brothers formed W. G. Fay's Irish National Dramatic Company, focused on the development of Irish acting talent. The company produced works by Seumas O'Cuisin, Fred Ryan and Yeats. Around the turn of the century Patrick S. Dinneen published editions of Geoffrey Keating's Foras Feasa ar Éirinn, poems by Aogán Ó Rathaille and Piaras Feiritéar, and other works for the Irish Texts Society and the Gaelic League. He then went on to write the first novel in Irish, while continuing to work on his great Irish English dictionary. On Easter Sunday 1900 Yeats' friend and muse, Maud Gonne, founded Inghinidhe na hÉireann (English: Daughters of Ireland), a revolutionary women's society which included writers Alice Furlong, Annie Egan, Ethna Carbery and Sinéad O'Flanagan (later wife of Éamon de Valera), and the actors Máire Quinn and Sara Allgood. The Irish language newspaper Banba was founded in 1901 with Tadhg Ó Donnchadha as editor. The following year he also became editor of the Gaelic Journal. In 1903 Yeats, Lady Gregory, George Russell ("AE"), Edward Martyn, and Synge founded the Irish National Theatre Society with funding from Annie Horniman; Fred Ryan was secretary. The Abbey Theatre was opened by this society in Abbey Street on 27 December 1904. Máire Nic Shiubhlaigh played the name part in Cathleen Ni Houlihan. Yeats' brother Jack painted portraits of all the leading figures in the society for the foyer, while Sarah Purser designed stained glass for the same space. The new Abbey Theatre found great popular success. It staged many plays by eminent or soon to be eminent authors, including Yeats, Lady Gregory, Moore, Martyn, Padraic Colum, George Bernard Shaw, Oliver St John Gogarty, F. R. Higgins, Thomas MacDonagh, Lord Dunsany, T. C. Murray, James Cousins and Lennox Robinson. In 1904 John Eglinton started the journal Dana, to which Fred Ryan and Oliver St John Gogarty contributed. In 1906 the publishing house of Maunsel and Company was founded by Stephen Gwynn, Joseph Maunsel Hone and George Roberts to publish Irish writers. Its first publication was Rush light by Joseph Campbell. Lady Gregory started publishing her collection of Kiltartan stories, including A Book of Saints and Wonders (1906) and The Kiltartan History Book (1909). The Irish Review was founded in 1910 by Professor David Houston of the Royal College of Science for Ireland, with his friends poet Thomas MacDonagh, lecturer in English in University College Dublin, poet and writer James Stephens, with David Houston, Thomas MacDonagh, Padraic Colum and Mary Colum and Joseph Mary Plunkett. The magazine was edited by Thomas MacDonagh for its first issues, then Padraic Colum, then, changing its character utterly from a literary and sociological magazine, Joseph Plunkett edited its final issues as literary Ireland became involved with the Irish Volunteers and plans for the Easter Rising. Plunkett published a collection of poems, The Circle and The Sword, the same year.

Жолдастар

Бұл қозғалыс Ирландия тіліне (Гель лигасы), «Үй билігі» қозғалысына, Гейл спорттық қауымдастығына және басқа да мәдени ұйымдарға қызығушылықтың артуымен бірге дамыды. Ғсырдың басында Элис Фурлонг, Этна Карбери, Дора Сигерсон Шортер және Элис Миллиган сияқты көп танылмаған авторлардың бірнеше кітабы, журналы және поэзиясы жарық көрді. Олардан кейін Джордж Робертс, Кэтрин Тайнан, Томас Макдонаг, Шон О’Кейси, Сеймус О’Салливан және басқалар 1930 жылға дейін шығармашылықтарымен көзге түсті. Бұл, Сара Пурсер, Грейс Гиффорд, Эстелла Соломонс және Беатрис Элвери сияқты суретшілерді қамтитын өнер әлеміндегі жаңалықтармен толықтырылды, ал музыкада Арнольд Бакс, Рутленд Боттон, Эдвард Элгар, Сесил Грей және Питер Уорлок сияқты композиторлардың туындылары, сондай-ақ Йейтс, АЕ және Фиона Маклеодтың поэзиясы мен пьесаларына жазылған музыкалық шығармалар пайда болды. Мэтью Бухан айтқандай, Маклеодтың пьесасы негізінде жазылған Боттонның өте сәтті операсы «Өлмес сағат» (1914) «келттік түнектің барлық маңызды элементтерін үйлестіреді».