Кіріспе

Шығыс славян мифологиясындағы Симаргл (сонымен қатар Семаргл, Семаргл) немесе Сем және Ргел – шығыс славян құдайы немесе құдайлары, көбінесе қанатты иттің бейнесінде бейнеленеді және екі деректе ғана еске алынады. Осы/осылардың шығу тегі мен этимологиясы кеңінен талқыланып жүр. Басым көзқарас бойынша, Симаргл – ирандық Симургтан алынған жалғыз құдай. Дегенмен, бұл пікір сынға ұшырап, кейбір зерттеушілер Сем мен Ргел есімді екі құдайдың бар екенін мойындау қажет деп санайды.

Этимологиясы мен түсіндірмелері

Бастапқы хрониканың көшірмелерінде теоним (гентитивте) (Лоуренциан кодексі), (Гипациан кодексі) және (Радивилл хроникасы) деп жазылады. Сәруенде екі бөлек теоним ретінде: , (түпнұсқа) және , (датив). 1841 жылы WD= Сим мен Ргелді, сәйкесінше, Ескі Келісімдегі Асима мен Нергалға сәйкес келетін кейіпкерлер деп қарастыруды ұсынды. Бұл пікірді Вильо Мансикка да қолдады. Александр Фамицин, керісінше, Симаргл – бастапқыда Сим Ярыл деп оқуға арналған бұзылған жазу деп қорытындылады. Вячеслав Иванов пен Владимир Топоров теонимнің *Седморо(о) головъ болып шыққанын және «жеті басты» дегенді білдіретінін түсіндірді. 1933 жылдан бері Симаргл ирандық қарыз сөз болып саналады. Оны алғаш рет орыс тарихшысы және шығыстанушысы Камилла Тревер ұсынды, оған сәйкес Симаргльдің бастапқы сөзі Симург – өсімдіктерді қорғайтын, иттің басы бар қанатты жаратылыс болуы керек еді. Симаргльдің Симургдан алынуы қазір ғылымда басым көзқарас болып табылады. Қарыз алудың көзі парсы, орта парсы, авеста саēna marga немесе скиф сармат Sēnmary болуы керек еді. Борис Рыбаков Тревер теориясының жалынды жақтаушысы болды; ол Симарглды екі құдайға бөлуді немесе типографиялық қателер мүмкіндігін қабылдамады. Симмаргль мен Симгурдың арасындағы қарым-қатынас негізінде ол Симаргль тұқымның, өскіннің және өсімдіктердің тамырының құдайы, көкпарлар мен жасыл желектердің қорғаушысы, аспан мен жердің ең жоғары құдайларының араласшысы деген қорытындыға келді. Симаргль төменгі дәрежелі құдай болған. Ол қанатқа толы, тістері мен тырнақтары бар ит ретінде бейнеленген, ал оның бейнелері түрлі заттардан, мысалы, білезіктерден кездесті. Рыбаковтың айтуынша, Симаргл Переплютпен бірдей болған (көбінесе оларды Симаргл Переплют деп атайды) және кейіннен олмен алмастырылды. Бұл пікірді бірқатар ғалымдар қолдайды, соның ішінде Александр Гиештор, ақыр соңында Иванов және Топоров және басқалар. Михаил Васильев Симарглды Симургдан алуда кейбір тілдік қиындықтар бар екенін мойындайды, бірақ ол жақсы теория табылғанға дейін, бұл теорияны қабылдап, оны қабылдап отырғанын айтады. Алайда, ол Симарглды өсімдік құдайы ретінде көрген Рыбаковтың түсіндірмесін күмәнге салды: Симургтың өсімдіктерді қорғаушы болғанын растайтын ирандық немесе үнділік көздер жоқ, сондықтан Симаргл бұл құзыретті мұра ете алмады. Алайда, ол Симургтың жалпы үнді-ирандық сипаты әлемдер арасында арадасу болып табылатынын және кейінгі кезеңде Шығыс Иран мифологиясында ол адамдардың, әсіресе адам кластерлерінің қорғаушысы болғанын және бұл оның Владимир пантеонына енгізілуін анықтаған болуы мүмкін екенін атап өтті. Ол сондай-ақ, ит құсы түріндегі Симургтың (пост) Сасанид Иранында пайда болып, одан Атлантика мен Сібір арасындағы кеңістікке тарағанын атап өтті. Алайда, Иранның исламдануынан кейін, Симург өзінің діни маңызын жоғалтып, сәндік мотивке айналды. Оның айтуынша, шығыс ирандықтар арасында, олардан славяндар оны алған деп есептелетін, Симургтың ит басымен суреттелгеніне ешқандай дәлел жоқ, бұл оның бастапқы көрінісі болуы керек дегенді білдіреді, яғни ірі, жыртқыш құс ретінде суреттелген болуы керек, сондықтан Симаргл ит құсы бола алмады. Нәтижесінде ол Рыбаковты шығыс славян өнеріндегі қанатты иттер Симарглды бейнелейді деп санайды деп айыптайды, ал осы типтегі ең көне бейнелерді талдау (10 ғасырдан бастап) олардың көне ресейлік роман типіндегі Батыс Еуропалық айдаһарлардың бейнелері болуы мүмкін деп болжайды. Симаргл мен Симург арасындағы қарым-қатынас тілдік негізде сынға алынды: дауыстылар мен соңғы ырғақ ([l]) сәйкес келмейді. Осыған байланысты кем дегенде оншақты басқа да ұсыныстар жасалды. Мартин Пуканек теонимнің екінші бөлігін протославян *orьlъ «бүркіт» деп оқуды ұсынды. Мұнда ол g бар латыш тіліндегі ērglis деген сөзді атаған. Оның айтуынша, бұл g бастапқыда Балтық славян тілінде бүркіт деген сөз болған, бірақ табуға байланысты шыққан. Словениялықтар Симургты *Sim orьglъ «арқалы Сим» деп алған және *Simo orьglъ > *Simōrьglъ > *Simarьglъ болып дамыған. Алайда, бұл этимологияны қабылдауға болмайды, өйткені латыш тіліндегі ērglis – бұл кеш форма және ертерек *ereľis < *erlis-тен алынған және бастапқы нысандарға сәйкес келмейді. Жоғарыда аталған проблемаларға байланысты кейбір ғалымдар Симаргльді екі бөлек құдай деп тұжырымдады: Сим/Сем/Сем және Ргел/Ргел, және олар үшін этимология ізделді. Александр Брюкнердің айтуынша, Ілгілік хроникада Хорс пен Дажбог арасында байланыс жоқ, олар әлі де бөлек теонимдер, сондықтан Симаргл да екі сөзбен бөлінуі керек. Мартин Питро мен Петр Вокачқа сәйкес, егер екі құдайдың бар екенін ескерсек, Сем мен Ргел – діоскурлардың славян әріптестері, құдайлардың егіздері болуы мүмкін.

Сым

Брюкнердің пікірінше, Симнің этимологиясы мәселелі емес еді. Ол литва тілінде šeima, šaima, keimas, kaimas сияқты сөздер болғандықтан, славян тілінде сěmia "отбасы" сөзімен қатар әйелдік sima немесе еркек sim сөзі болуы мүмкін екенін айтты. Осы ретте, ол Simoradz және Siemiradz сияқты жер-су атауларын көрсетті. Кшиштоф Т. Витчак пен Идалиана Качор теонимнің негізгі көне орыс түрінің Sěmъ болғанын және оның этимологиялық жағынан литва тіліндегі Seme pates, римдік Sēmūnes "себу құдайлары", сабин Симо Санкус Диус Фидиус "Геркулеспен салыстырылатын құдай", көне ирландтық Semon "батыр немесе жартылай құдай" және галлдық Σημόνη. ήρωίς "батыр қыз" сөздерімен байланысты екенін болжады. Барлық осы атаулардың түпкілікті Proto Indo European *Sēmos / *Sēmōn "себудің құдайы" немесе *Sēmonā "себудің құдайы" сөзінен шыққан деп есептеледі. Витчак пен Качор PIE түбірі *seh₁ "себу" > Proto Slavic *sěti деп көрсетеді. Алайда, Михаль Łuczyński бұл этимологияның қателіктерін көрсетеді: латынша Semepates жазуы литва тіліндегі *Žemepatys (žemė "жер" сөзінен) ретінде оқылуы керек, ал қалған атаулар үшін протоформаны қайта құруға болады, бірақ ол *seVmōn болар еді, PIE (Италия-кельт) *seĝʰ mōn, PIE *seĝʰ "сақтау, күтім жасау" сөздерінен шыққан, және олар Семмен байланысты емес. Дегенмен, Łuczyński Витчак пен Качордың Сем теонимінің этимологиялық жағынан егін егудің славян сөзімен байланысты екені туралы пікірімен келіседі. Ол Proto Slavic есімін *sêmъ деп қайта құрады, ол *sěti "себу" етістігінен және *mъ жұрнағынан тұрады, бұл сөзбе-сөз "себу", екіншілік ретте "себілген нәрсе", "екілген нәрсе" және т.б. мағынасын білдіреді, содан теоним шыққан.

Ргель

Брюкер Rgel үшін екі этимология ұсынды. Біріншісі Ргелді литвалық Руглис немесе Ругулис құдайымен байланыстырады; ол оларды тиісінше көне поляк тіліндегі reż және литва тіліндегі rugys "қарабидай" (Ескі поляк тілінен PS *rъžь) сөздерімен байланыстырды, сондықтан Ргел – қарабидай, егістік, шаруашылық құдайы. Екіншісі Ргелді литвалық Ругуцис құдайымен байланыстырады, ол "қышқыл нәрселердің құдайы" деп есептеледі. Литвалық теонимі rugti "қышқылдану" сөзінен шыққан деп саналады, бұл түбір славян тілдерінде де rug түрінде кездеседі. Осылайша, Ргел қышқылға байланысты құдай болған. Польшадағы Ргиельско ауылының аты осы құдайдың атынан шыққан деп есептеледі. Витчак пен Качор PIE теонимін *Rudlós "жабайы табиғаттың құдайы" деп қайта құрастырды, оны Ведалық Рудра және Ескі орыс тіліндегі Ргел (алғашқы *Rъdlъ) куәландырады. Лючзинский, алайда, бұл этимологиялардың ешқайсысын қабылдауға болмайтынын атап өтті, себебі авторлары этимология құру кезінде құдайдың атауын дұрыс жазбаған: Брюкер Ръгль мен Ръгль жазуларын келтіреді, ал Витчак пен Качор Ръгль (барлығында ъ – қатты таңбасы), ал көздерде ол Рьгль (ь – жұмсақ таңбасымен) деп жазылған. Сондықтан ол Rgielsko ауылының атын құдайдың атынан шығарған жоқ, себебі күтілетін түрі *Rzgielsko (поляк тілінде теоним *Rzgieł (славян rъ > поляк rz) болар еді). Лючзинскийдің пікірінше, есімдегі ь әрпі е: ь афониясының нәтижесі болуы мүмкін, ал теонимге сәйкес келетін жалғыз сөз – протославян тіліндегі *regti "кесу" етістігі (мысалы, словен тіліндегі régati "жару", поляк тіліндегі rzega "сызық, із, дөңгелек"), ол PIE түбірі *h₁regʷ "қара болу" (грек тілінде "қараңғылық") сөзінен туындаған. "Қараңғы, қара" > "бос" семантикалық өзгерісі (санскритте "қараңғы; бос" – осы түбірден) типологиялық, содан кейін мағынасы "бір нәрсені бос ету", "бос орын жасау" > "тесік жасау, кесу; кесу" болып өзгеруі мүмкін. Теоним *rьgǫ / *regǫ "Мен кесемін" ( *regti етістігінің 1-ші жақ, жекеше түрі) және *lъ жұрнағынан тұрады. Нәтижесінде пайда болған *rьglъ сөзі, кейіннен теонимге айналған, "кесілген нәрсе" > "кескен" > мүмкін "жарық, тік сызық" немесе "тесік", "қуыс" деген мағынаны білдіруі мүмкін. Егер бұл этимология дұрыс болса, Чехиядағы Рхелловице муниципалитетінің аты құдайдан (жеке есім *Рхелден) шыққан болуы мүмкін. Лючзинскийдің айтуынша, Сем мен Ргел – егіс шаруашылығы құдайлары (егіс шаруашылығы жұмыстарының атауларынан).