Кіріспе

Иран мәдениеті (فرهنگ ایران) немесе Парсы мәдениеті әлемдегі ең ықпалды мәдениеттердің бірі болып табылады. Иран (Персия) өркениеттің алғашқы ошақтарының бірі саналады. Әлемдегі маңызды геосаяси орнына байланысты, ол батысқа қарай Оңтүстік және Шығыс Еуропа, солтүстікке қарай Орталық Азия, оңтүстікке қарай Арабия түбегі, ал шығысқа қарай Оңтүстік Азия, Шығыс Азия және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы халықтар мен мәдениеттерге зор әсер етті. Иран тарихы өнер, сәулет, поэзия, ғылым және технология, медицина, философия және инженерия салалары арқылы әлемге маңызды үлес қосты. Ирандықтардың ерекшелігі – мәдени серпімділік, осы мәдениеттің тарихи тұрақтылығының кілті деп есептеледі. Белгілі ирантанушы Ричард Н. Фрай өзінің 2005 жылғы «Үлкен Иран: ХХ ғасыр саяхаты» атты кітабында Иран мәдениетінің жоғары деңгейдегі тарихи ықпалын баса көрсетіп: «Иранның даңқы әрқашан оның мәдениеті болды» дейді. Сонымен қатар, Иран мәдениеті Иран үстіртінің, Оңтүстік Кавказ, Орталық Азия, Анатолия және Месопотамияның тарихында түрлі қырларымен көрініс тапқан.

Өнер

Иран – әлемдегі ең көне, ең бай және ең ықпалды өнер мұраларының бірі. Ол әдебиет, музыка, би, сәулет, сурет салу, тоқу, қыш жасау, каллиграфия, металл өңдеу, кестелеу және тас қалау сияқты көптеген салаларды қамтиды. Иран өнері көптеген кезеңдерден өтті, бұл Иранның ерекше эстетикасынан көрінеді. Эламдық Чогха Занбилден бастап Персеполистің меди және Ахеменидтік бейнелеріне, Бишапур мозаикаларына дейін. Исламның алтын ғасыры өнердің стилі мен тәжірибесіне маңызды өзгерістер енгізді. Дегенмен, әрбір ирандық династия алдыңғы династияның жетістіктеріне сүйене отырып, өзінің ерекше бағыттарын дамытты. Олардың барлығы өз заманында әлемдік мәдениетті қалыптастыруға зор үлес қосты және осы күнгі әсерін сақтап тұр.

Тіл

Иранның әр жерінде бірнеше тілде сөйлейді. Иран, түрік және семит тілдері отбасыларына жататын тілдер Иранның барлық аймақтарында қолданылады. CIA Factbook мәліметтері бойынша, ирандықтардың 78%-ы иран тілінде, 18%-ы түрік тілінде, 2%-ы семит тілінде сөйлейді, ал қалған 2%-ы басқа түрлі тілдерде сөйлейді. Әзірбайжандықтар түрік тілінде сөйлесе де, олардың мәдениеті, тарихы және генетикасы ирандық халықтармен байланыстыруға мүмкіндік береді. Иранның басты және мемлекеттік тілі – парсы тілі, ол елдің барлық аймақтарында еркін қолданылады. Әзірбайжан тілі негізінен солтүстік-батыста, күрд және лури тілдері батыста, мазандарани және гилаки тілдері Каспий теңізі жағалауында, араб тілі Парсы шығанағының жағалау аймақтарында, балучи тілі оңтүстік-шығыста, ал түрікмен тілі солтүстік шекаралық аймақтарда кеңінен таралған. Басқа аймақтарда таралған кішірек тілдердің ішінде талыш, грузин, армян, ассириялық және черкес тілдері бар. Ethnologue мәліметінше, 86 иран тілі бар, олардың ішіндегі ең ірілері – парсы, пушту және күрд тілдерінің диалектілері. Бұл иран тілдерінде шамамен 150-200 миллион адам ана тілі ретінде сөйлейді. Парсы тілінің диалектілері Қытайдан Сирияға, тіпті Ресейге дейін, бірақ көбінесе Иран үстіртінде таралған.

Музыка

Иран музыкасы Батыс Азия, Орталық Азия, Еуропа және Оңтүстік Азия мәдениеттеріне тікелей әсер етті. Ол көршілес түркі және араб мәдениеттерінің көптеген музыкалық терминологиясына әсер етіп, дамытты. Үндістанға 16 ғасырдағы парсы моғол империясы арқылы жетті, оның сарайы ирандық музыканттарды шақыру арқылы жаңа музыкалық формаларды насихаттады. Шығыс Иранда күміс, алтын және мыстан жасалған бірнеше мүйіздер (кернейлер) табылды, олар Окс цивилизациясына жатады және б.з.д. 2200-1750 жылдар аралығында жасалған. Тік және көлденең бұрышты арфалардың қолданылуы Мадакту (б.з.д. 650 ж.) және Куле-Фара (б.з.д. 900-600 ж.) археологиялық қазбаларында анықталды, ал Куле-Фарада Елам аспаптарының ең ірі жинағы сақталған. 865-650 жылдар аралығында Ассирия сарайларында көлденең арфалардың бейнелері салынған. Ол жеті "патшалық лад" (ксоровани), 30 туынды лад (нава) және 360 әуеннен (дастан) тұратын музыкалық жүйені құрғандығы айтылады. Иран – көпұлтты мемлекет. Оның этникалық топтарының мәдениеті өте ұқсас, тіпті көп жағдайда бірдей болғанымен, әрқайсысының өзіне тән ерекше би стилі бар. Иранда төрт би түрі бар: топтық билер, жеке импровизациялық билер, соғыс немесе шайқас билері және рухани билер. Әдетте, топтық билер бірегей болып келеді және олармен байланысты аймақ немесе этникалық топтардың атымен аталады. Бұл билер тізбектей билер немесе одан да көп таралған топтық билер болуы мүмкін, олар көбінесе тойларда, үйлену тойларында және Наурыз мерекесінде орындалады. Мұндай билер көбінесе жеке импровизациялық формаларға баса назар аударады, әр биші музыканы өзіндік стильде түсіндіреді, бірақ белгілі бір би лексикасы шеңберінде, кейде басқа би стилінің элементтерін қосады. Жеке билер көбінесе Иран тарихындағы әртүрлі династиялардың тарихи және сарай билерін қайта жаңарту болып табылады, ең көп таралғандары – Сафавид және Каджар династияларының билері, олар салыстырмалы түрде жаңа. Ирандағы рухани билер "сама" деп аталады. Бұл билердің түрлі түрлері рухани мақсаттар үшін қолданылады, мысалы, денені жаман ниеттер мен зұлым рухтардан тазарту. Бұл билер трансқа түсу, музыка және күрделі қимылдарды қамтиды. Мұндай бидің мысалы – балучилердің "ле'б говати" биі, ол ықпал еткен адамды зұлым рухтан құтқару үшін орындалады. Балучи тілінде "говати" термині музыка мен би арқылы жазылған психологиялық ауруларды білдіреді. Иранда зерттелген ең көне би – Митраға табыну биі, ол Зороастризмнің келісім, жарық және анттың періште құдайы Митраға табыну үшін қолданылған, және Римнің Митра культі оны жиі пайдаланған. Осы культтің салтанаттарының бірінде бұқа құрбандыққа шалынған, содан кейін өмірлік күш-қуатты арттыратын би биленген. Бұл Рим империясының өңірінде кеңінен таралып жатқан Иран мәдениетінің ықпалына қарсы тұру мақсатымен жасалды.

Сәулет

Ирандық сәулет тарихы кем дегенде б.з.д. 5000 жылға дейін соқталады, оның ерекше мысалдары Түркия мен Ирактан бастап Өзбекстан мен Тәжікстанға, Оңтүстік Кавказға және Занзибарға дейінгі кең аумақта тараған. Қазіргі уақытта ЮНЕСКО-ның 19 әлемдік мұра орындасы бар, олардың барлығын ирандықтар жобалап және салған, ал олардың 11-і Иранның шегінен тыс жерде орналасқан. Ирандық сәулет құрылысы мен эстетикасының әртүрлілігін көрсетеді. Қайта-қайта болатын жаулап алулар мен мәдени соққылардың салдарына қарамастан, ирандық ынта мен ұлттық ерекшелік әрқашан жеңіске жетіп, гүлденген. Ол өз кезегінде гректерден арабтарға, түріктерге дейінгі жаулап алушыларының сәулетіне зор әсер еткен. Ирандық сәулеттің дәстүрлі тақырыбы – ғарыштық символизм, ол адамның көктегі күштермен байланысын және қатысуын көрсетеді. Бұл тақырып Иран сәулетінің тұрақтылығын және ұзақтығын ғана емес, сонымен қатар ұлттың эмоционалдық сипатының маңызды көзі болды. Ирандық сәулет қарапайым құрылымдардан бастап "әлемдегі ең ұлы құрылымдардың кейбіреулеріне" дейін жетеді. Ирандық сәулет стилі – қарқындылық пен қарапайымдылықтың үйлесімі, ал әшекейлер мен жиі нәзік пропорциялар ұзақ байқауға лайық. Ирандық сәулетте шеңбер мен шаршы сияқты таза формаларды қолдана отырып, кеңейтілген символдық геометрия қолданылады, ал жоспарлар көбінесе төртбұрышты аулалар мен залдарды қамтитын симметриялық орналасуларға негізделген. Ирандық сәулеттің ең басты артықшылықтары: "форма мен масштабқа ерекше сезімталдық; әсіресе күмбездер мен аркалар құрылысындағы құрылымдық тапқырлық; ешбір сәулетте теңдесі жоқ еркіндік пен табысқа жеткен декоративтік шеберлік". Иранның дәуірлер бойы қалыптасқан дәстүрлі сәулеті екі отбасыға және одан кейінгі алты классқа немесе стильге бөлінеді. Екі категория – зороастриялық және исламдық, олар исламға дейінгі және исламнан кейінгі Иран дәуірлерін көрсетеді, ал алты стиль, олардың дәуірлік реті бойынша: парсы, парфяндық Хорасандық, Рази, Азар, Исфахандық. Исламға дейінгі стильдер Иран тақтасының әртүрлі өркениеттерінен 3000-4000 жылдық сәулеттік дамудан бастау алады. Иранның исламнан кейінгі сәулеті исламға дейінгі кезеңнен идеялар алады, геометриялық және қайталама формаларымен, сондай-ақ глазурланған плиткалармен, оюлы штукатурмен, өрнекті кірпішпен, гүлдік мотивтермен және каллиграфиямен әсем безендірілген беттерімен ерекшеленеді. Ирандық сәулет өнерінің жоғары деңгейін көрсететін тарихи қақпалар, сарайлар, көпірлер, ғимараттар мен діни орындардан басқа, иран бақтары да Иранның ғарыштық символизмінің және форманың тікелейлігі үшін қарқындылық пен қарапайымдылықты біріктіретін бірегей стилінің мысалы болып табылады. Иран бақтарының дәстүрлі стилі – жердегі жұмақ немесе жер бетіндегі аспанды бейнелеу. Әхеменид империясының кезінен бастап, жердегі жұмақ туралы идея иран әдебиеті арқылы басқа мәдениеттерге тарады, авеста, көне парсы және мидия тілдеріндегі жұмақ сөзі бүкіл әлемге тарады. Иран бағының стилі мен дизайны Испаниядан Италияға және Грекиядан Үндістанға дейінгі елдердің бақ стиліне зор әсер етті, мұндай бақтардың көрнекті мысалдары Испаниядағы Альгамбра бақтары, Үндістандағы Хумаюнның мазары және Тадж-Махал, Селевкид империясының эллиндік бақтары және Александриядағы Птолемейлер. Иранның асханасы тарихы бойында көршілес аймақтардың асханаларымен, соның ішінде Кавказ асханасымен, Орталық Азия асханасымен, грек асханасымен, Левант асханасымен, Месопотамия асханасымен, орыс асханасымен және түрік асханасымен тығыз байланыста болды. Ирандық асхананың кейбір элементтері түрлі тарихи парсы сұлтанаттары арқылы Үндістан және Пәкістан асханаларына да сіңірілген, олардың ең танымал және ықпалдысы – Моғол империясы. Типик ирандық тағамдар күрішті ет, көкөніс және жаңғақтармен үйлестіреді. Шөптер, алма, гранат, квинт, шөптер, абрикос және жүзім сияқты жемістер жиі қолданылады. Шафран, кардамон, кептірілген лимон және басқа да қышқыл дәмдеуіштер, корица, куркума және петрушка сияқты ирандық дәмдеуіштер мен хош иістер әртүрлі тағамдарда араластырылып қолданылады. Ираннан тыс жерлерде ирандық асхананың күшті болуын ирандық диаспорасының көптеп шоғырланған қалаларында, атап айтқанда Сан-Франциско шығанағы аймағында, Торонтода, Хьюстонда және әсіресе Лос-Анджелесте және оның айналасында байқауға болады.

Ирандағы дін

Арабтардың басып алуына дейін Зороастризм Иранның ұлттық діні болды, бір мың жылдан астам уақыт бойы. Иран халқы ислам дінін қабылдағаннан кейін де, оның иран философиясы, мәдениеті мен өнеріне зор әсері болды. Парсы Саманид әулеті 9-шы және 10-шы ғасырларда ислам дінін таратуға үлкен күш салды, сонымен қатар парсы мәдениетін жаңғыртуға көмектесті. 16-шы ғасырға дейін Иран халқының көп бөлігі сүнниттерден тұрды, бұл өнер мен ғылымның алтын ғасыры болды.

Ирандағы демалыс

Парсы жылы көктемгі күн мен түн теңелуімен басталады: егер астрономиялық көктемгі күн мен түн теңелуі түстен бұрын болса, онда сол күні парсы жылының бірінші күні болып есептеледі. Егер теңелу түстен кейін болса, онда келесі күні парсы жылдың ресми бірінші күні болады. Иранның ресми күнтізбесі – парсы күнтізбесі – күн күнтізбесі, бастапқы нүктесі ислам күнтізбесімен бірдей. Иранның Еңбек кодексіне сәйкес, жұма апталық демалыс күні. Мемлекеттік мекемелердің жұмыс уақыты сенбіден сәрсенбіге дейін (сағат 8-ден 16-ға дейін). Ирандағы кейбір мерекелердің күні нақты белгіленбегенімен (олар қолданатын күнтізбе жүйесіне байланысты, көбінесе бұл мерекелер шамамен бір уақытта болады), Ирандағы маңызды мемлекеттік мерекелерге Мұнайды ұлттықтандыру күні (20 наурыз), Ялда (жылдың ең ұзақ түні) (21 желтоқсан), Норуз – ирандық Жаңа жыл (20 наурыз), Пайғамбардың туған күні және Имам Садық (4 маусым), Имам Хомейнидің қайтыс болуы (5 маусым) кіреді. Сонымен қатар, Шахқа қарсы көтерілістің жылдығы (30 қаңтар), Ашура (11 ақпан), 1979 жылғы Ислам революциясының жеңісі (20 қаңтар), Сизда Бедар – Норузды аяқтауға арналған халықтық той (1 сәуір) және Ислам Республикасы күні (2 сәуір) де мерекелік күндерге жатады.

Үйлену салтанаты

Ирандағы үйлену салты екі кезеңнен тұрады. Кейде екі кезең де бір күні өтеді. Бірінші кезең "Ағд" деп аталады, ол Иранда некеге заңды түрде кірісудің негізгі бөлігі болып табылады. Осы процесте күйеу жігіт пен қалыңдық, сондай-ақ олардың қамқорлары неке шартына қол қояды. Бұл кезең көбінесе қалыңдықтың үйінде өтеді. Бұл заңдық рәсім аяқталғаннан кейін, "Жашн е Ароси" есімді екінші кезең басталады. Бұл, негізінен, той, онда шын мәнінде той-думандар мен мерекелер өткізіледі және әдетте 3-7 күнге созылады. Салтанат гүлдермен безендірілген бөлмеде, еденде әдемі жайылып жатқан маталармен өтеді. Бұл мата әдетте анадан қызға мирас болып келеді және "Терме" (кашмир), "Атлас" (алтынмен тілген атлас) немесе "Абришам" (жібек) сияқты құнды матадан жасалады. Осы жайылымға бірнеше заттар қойылады: айна (тағдыр), екі шам (күйеу жігіт пен қалыңдықты және олардың жарқын болашағын бейнелейді), жеті түрлі шөптер мен дәмдеуіштер (мақ тұқымы, жабайы күріш, анжелика, тұз, қара зере, қара шай және ладанды қоса алғанда). Бұл шөптер мен дәмдеуіштердің әрқайсысының өзіндік мағынасы бар – сиқыр мен әдеттен тыс күштерді жоюдан бастап, жаман көзді соқыр етуге және зұлым рухтарды қууға дейін. Бұл шөптер мен дәмдеуіштерге қоса, арнайы пісірілген және безендірілген нан, безендірілген жұмыртқалар толы себет, безендірілген бадам, жаңғақ және фундук (құнарлылықты символдайтын қабықтарымен), анар мен алмадан тұратын себет (құдайлық жеміс саналады), хош иіс тарату үшін арнайы парсы гүлдерінен жасалған раушан суы, жаңа үйленгендердің өмірін тәтті ету үшін қанттан жасалған ыдыс, сондай-ақ жаман көзден сақтау және үйлену рәсімін тазарту үшін жабайы рутамен шашылған, жалынып тұрған көмірге толы мангал қойылады. Сонымен қатар, жайылымға алтын монеталар салынған ыдыс (байлық пен берекенің символы), күйеу жігіт пен қалыңдықтың басына белгілі бір сәттерде ұсталатын жібек немесе нәзік матадан жасалған шарф, күйеу жігіт пен қалыңдықтың басына ұнтақталатын екі қант конусы (тәттілік пен бақытты символдайды), өмірді тәтті ету үшін бал, ине және жеті түрлі жіп (күйеу жігіт пен қалыңдықтың басына ұсталатын шарф рәсім бойына осы жіппен тігіледі), сондай-ақ жұбайлардың Киелі кітабының бір данасы (басқа діндерде басқа да мәтіндер қажет болуы мүмкін), бірақ барлық кітаптар жұбайларға Құдайдың батасын білдіреді. Иранда ерте жаста үйлену, әсіресе қалыңдықтар үшін, ұзақ уақыттан бері қалыптасқан дәстүр. Иран халқы некеге қатысты ең төменгі жас шегін көтеру арқылы осы әдетті заң жүзінде өзгертуге тырысып жатқанмен, осы бағыттағы әрекеттерге көптеген кедергілер келдірілді. Соңғы екі онжылдықта әйелдердің үйлену жасы шамамен бес жылға артқанмен, жас қыздардың үйленуі Ирандағы үйлену салтының әлі де кең таралған құбылысы болып табылады, тіпті Иран азаматтық кодексінде 15 жасқа дейінгі әйелдер мен 18 жасқа дейінгі еркектердің үйленуіне тыйым салынған бап болғанына қарамастан.

Парсы кілемдері

Иранда парсы кілемдері парсы мәдениетінің негізгі бөлігі болған. Ирандықтар тарихында кілем тоқуды бастаған алғашқы халықтардың бірі. Бастапқыда қарапайым қажеттіліктен туған парсы кілемдері, ежелгі Иранда көшпелі халықты суық, ылғалды жерден қорғау үшін жасалған қарапайым мата тоқымасы болды. Уақыт өте келе кілемдердің күрделілігі мен әдемілігі артып, олар бүгінде сәндік заттар ретінде сатылады. Иранда жібек және жүннен кілем тоқудың ұзақ тарихы бар болғандықтан, парсы кілемдері әлемдегі ең әдемі, күрделі өрнектелген кілемдер ретінде танымал. Иранның түрлі аймақтарында кілемдер жергілікті тұрғындардың ең бағалы мүліктерінің бірі саналады. Қазір Иран әлемдегі барлық елдерден көп кілем мен кілемше өндіреді.

Кино

Соңғы 10 жылда 300 халықаралық жүлде алған ирандық фильмдер әлем бойынша марапатталып келеді. Ең белгілі парсы режиссерлері – Аббас Киаростами, Маджид Маджиди, Джафар Панахи және Асгар Фархади.

Қазіргі заманғы өнер

Қазіргі ирандық суретшілерге және үлкен ирандық диаспорадан шыққан суретшілерге деген қызығушылық қайтадан артып келеді. Атақты тұлғалар: Ширин Әлиабәди, Мұхаммед Эхсай, Рамин Хаэризаде, Рокни Хаэризаде, Голназ Фати, Монир Шахруди Фарманфармайан, Парасту Форухар, Пуран Джинчи, Фархад Мошири, Ширин Нешат, Парвиз Танаволи, Я. З. Ками және Чарльз Хосейн Зендеруди.

Ас мәзірі

Иранның асханасы әлемдегі ең көне асханалардың бірі саналады. Нан – Ирандағы ең маңызды тағам, оның көптеген түрлері бар. Ең танымалдары – үлкен саз пештерде ("тенур" деп те аталады) пісірілетін нан мен хамир. Иран асханасында сүт өнімдерінен жасалған көптеген тағамдар бар. Олардың ішіндегі ең танымалдары – йогурт ("маст"), ол ирандықтардың көпшілігі қолданатын ерекше ашыту процесінен өтеді. Маст шұбат жасауға және май өндіруге де маңызды. Сүт өнімдерінен бөлек, иран асханасында күріштен жасалған көптеген тағамдар бар. Ет, көкөніс және дәмдеуіштер қосылған қайнатылған күріш ("плов") – олардың бірі. Мысалы, шело хорш, күрішпен шиш кебаб, шело кебаб, қой етімен күріш, күрішпен жасалған котлеттер және кофте (қарапайым қайнатылған күріш). Иран асханасы тәттілерімен де әйгілі. Ең танымал тәттілердің бірі – бадам, кардамон және жұмыртқа сарысы қосылған "баклава". Иран тәттілеріне әдетте бал, даршын, лимон шырыны және көк нөпілді бидай дәндері кіреді. Иранда өте танымал десерт сусындары – "шербет шарбат портогал", ол апельсин қабығы мен апельсин шырынынан жасалып, жұқа қант сиропында қайнатылып, раушан суымен араластырылады. Таяу Шығыс елдерінің халқы сияқты, ирандықтардың ең сүйікті сусындары – шай (сүтсіз) немесе "кахве хана".

Парсы мәдениетіндегі әйелдер

1979 жылғы революциядан бері ирандық әйелдер 1962 жылы Мохаммад Реза Пахлави билігінде қол жеткізген құқықтарының басым бөлігінен айырылды. 1979 жылдан бері көптеген шектеуші және заңдық шаралар қабылданып келеді, оның ішінде міндетті хиджап та бар. Заң бойынша, ислами үкімет кезінде әйелдердің соттағы куәлігінің құны еркектердің куәлігінен екі есе төмен, некеге тұру жасы 9-ға дейін төмендетілді, ал некедегі зорлау құқықтық тұрғыдан рұқсат етілген. Әйелдер өз қамқорларының (әкесі немесе күйеуінің) жазбаша рұқсатынсыз елден шыға алмайды. Олар президенттікке үміткер бола алмайды және судья бола алмайды. Бұл, Пахлави дәуірінде әйелдердің толыққанды және тең құқықтарынан күрт өзгешелік. Пахлави дәуірінде өзіне сенімділік пен жоғары білім алған ирандық әйелдер монархияны құлату мақсатымен шахқа қарсы наразылықтарға қатысты. Революцияға дейін әйелдерге білім беру мәдениеті мықты қалыптасқандықтан, революциядан кейін де көптеген әйелдер мемлекеттік қызметке және жоғары білімге қабылданды. Ислам Республикасы әйелдердің құқықтарын шектесе де, ирандық әйелдер прогресс, білім және бостандық үшін күресте жетекші рөл атқарды. 1996 жылы Ислам консультативтік мәжілісіне он төрт әйел сайланды. 2003 жылы Пахлави дәуіріндегі Иранның алғашқы әйел судьясы Ширин Эбади адам құқықтарын ілгерілетудегі еңбегі үшін Нобель бейбітшілік сыйлығына ие болды. ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік сауалнамасы бойынша, бастауыш білімге қабылдау көрсеткіші бойынша Иран тәуелсіз елдер арасында әйелдер мен ерлердің арақатынасы бойынша әлемдегі ең жоғары көрсеткішті (1,22:1,00) иеленеді. 1999 жылға қарай Иранда 140 әйел баспагер болды, бұл әйелдер шығарған кітаптар мен журналдардың көрмесін өткізуге жеткілікті болды. 2005 жылы Иран университеттерінің 65%-ы студенттер мен 43%-ы жалақы алатын жұмыскерлер әйелдерден тұрды. 2007 жылдың басында Иранның ғылым және техника мамандықтарындағы студенттердің шамамен 70%-ы әйелдерді құрады. Бұл мектеп және университет бітірушілерінің көптеген әйелдерінің тиімсіз пайдаланылуына әкелді. Бұл жағдай Иран қоғамына әсер ете бастады және соңғы онжылдықтарда иран жастарының наразылықтарына ықпал еткен факторлардың бірі болды. Соңғы онжылдықтарда ирандық әйелдер Иранның ғылыми қозғалысында, өнер қозғалысында, әдеби жаңа толқынында және қазіргі ирандық киносында маңызды рөл атқарды. Табиғат ғылымдарында оқитын студенттердің 60%-ы әйелдер, оның ішінде әрбір бесінші докторант – әйел.

Ежелгі Персияның дәстүрлі мәдени мұрагерлері

Парсы кілемшесі сияқты, сан алуан түстер мен формаларды жарқын жылу және шығармашылықпен көрсетеді, парсы мәдениеті Батыс және Орталық Азия халықтарын байланыстыратын байланыс құралы болып табылады. Оңтүстік Кавказ және Орталық Азия "парсы өркениетінің тарихи географиясында маңызды орынға ие". Аймақтың көп бөлігі исламға дейінгі парсы империяларының құрамына кірді, ал оның көптеген ежелгі халықтары немесе ирандық тілдік топқа (мысалы, мидиялықтар және соғдиандықтар) жатты, немесе олармен тығыз мәдени байланыста болды (мысалы, армяндар). Ирантанушы Ричард Нельсон Фрайдің сөздерімен айтқанда:
Мен Орталық Азияның қазіргі халықтарының, олар ирандық немесе түркі тілді болсын, бір мәдениетке, бір дінге, бір әлеуметтік құндылықтар мен дәстүрлерге ие екенін, оларды тек тіл ғана ажырататынын көп рет баса айттым. Парсы мәдениеті осылайша бірнеше мың жыл бойы дамып келді. Бірақ тарихи тұрғыдан алғанда, қазіргі Иран, Армения, Әзірбайжан, Түркия, Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Шығыс Грузия және Ауғанстан халықтары Үлкен Иран мәдени және тарихи аймағының халықтарының үлкен тобының бір бөлігі ретінде бір-бірімен байланысты. Солтүстік Кавказ да парсы мәдениетінің ықпал аймасында жатыр, бұл аймақтағы көптеген қалдықтар, қирандылар мен әдебиет еңбектерінен көрінеді. (мысалы, 1) (мысалы, 2)

Ежелгі тарихта адамзатқа қосқан үлесі

Қарапайым кірпіштен бастап жел диірмендеріне дейін, парсылар шығармашылықты өнермен үйлестіріп, әлемге көптеген үлес қосты. Келесіде Ұлы Иранның мәдени жетістіктерінің бірнеше мысалы келтірілген. (10,000 ж.б.д.) – Ешкінің қолға үйретілуінің ең ерте белгісі. (6000 ж.б.д.) – Қазіргі кірпіш. Бүгінгі күнге дейін табылған ең көне кірпіштердің кейбіреуі парсылық, шамамен 6000 ж.б.д. (5000 ж.б.д.) – Шараптың ойлап табылуы. Пенсильвания университетінің Иранның солтүстік-батысындағы Хаджжи Фируз Тепедегі қазбаларында жасалды. (5000 ж.б.д.) – Тар (лютня) аспабының ойлап табылуы, ол гитараның дамуына әкелді. (3000 ж.б.д.) – Зигурат. Иранның мәдени мұра ұйымының мәліметінше, Сиалк зигураты Ур зигуратынан және Месопотамияның басқа 34 зигуратынан бұрын салынған. (3000 ж.б.д.) – Иранның шығысында backgammon ойынына ұқсас ойын пайда болды. (1400 ж.б.д. – 600 ж.б.д.) – Зороастризм: кейбір ғалымдардың пікірінше, монотеистік діннің алғашқы пайғамбары осы дінде пайда болды, Зороастризм "адамзатқа тікелей немесе жанама түрде, кез келген басқа дінге қарағанда көбірек әсер еткен ең көне діни сенім" деп мәлімдеді. (576 ж.б.д. – 529 ж.б.д.) – Кир цилиндрі: адам құқықтарының алғашқы хартасы. (521 ж.б.д.) – Поло ойыны. (500 ж.б.д.) – Бірінші банк жүйесі. Ахеменидтер кезінде құрғақшылық, су тасқыны және басқа да табиғи апаттар кезінде шаруаларға несие беру және несиеден босату арқылы шаруашылықтарын және мал шаруашылығын қайта жаңартуға көмектесетін мемлекеттік банктер құрылды. Бұл мемлекеттік банктер Сасани империясының соңына дейін, арабтардың Персияға басып кіруіне дейін тиімді болды. (500 ж.б.д.) – "Шек" сөзінің түбірі ескі парсы тілінде. Бұл құжатты чек ретінде пайдалану Ахеменидтер кезінен Сасанидтер империясының соңына дейін қолданылды. Қазіргі парсы тіліндегі [Бончақ, немесе Бончаг] сөзі – ежелгі авеста және пахлави тіліндегі "шек" сөзінің жаңа түрі. Парсы тілінде бұл алтын, күміс және жылжымайтын мүлік үшін ақшалай құндылықты білдіретін құжат. Заң бойынша адамдар бұл құжаттарды сатып алуға, сатуға немесе айырбастауға құқылы болды. (500 ж.б.д.) – Әлемдегі ең көне негізгі тағам. (500 ж.б.д.) – Бірінші салық жүйесі (Ахеменид империясы кезінде). (500 ж.б.д.) – "Патшалық жол" – алғашқы курьерлік пошта. (500 ж.б.д.) – Еуропаға үйретілген тауықтың әкелінуінің бастауы. (500 ж.б.д.) – Спанаттың алғаш рет өсірілуі. (400 ж.б.д.) – Яхчаль, ежелгі тоңазытқыштар. (400 ж.б.д.) – Мұз. (250 ж.б.д.) – Дарий тұсында басталып, Птолемейлер тұсында аяқталған Ежелгі Суэц каналының алғашқы қазба жұмыстары. (50 ж.) – Қытайдан шыққан персик жемісі, латынша ғылыми атауы Prunus persica арқылы батысқа парсылар арқылы таныстырылды, одан (француз тілі арқылы) ағылшын тілінде "персик" сөзі пайда болды. (271 ж.) – Гундишапур академиясы – алғашқы аурухана. (700 ж.) – Дәмді печенье. (700 ж.) – Жел диірмені. (864 ж. – 930 ж.) – Алғаш рет медицинада спиртті қолдану: Рхаз. (1000 ж.) – Түлелдерді алғаш рет ортағасырлық Персияда өсірген. (1000 ж.) – Батысқа қағаздың енуі. (935 ж. – 1020 ж.) – Фердоуси "Шахнама" (Патшалар кітабы) атты кітап жазды, бұл иран мәдениетінің қайта жаңғыруына және иран мәдени аймағының кеңеюіне әкелді. (980 ж. – 1037 ж.) – Авиценна, дәрігер, қазіргі медицина тарихындағы негізгі нұсқаулықтардың бірі "Медицинаның каноны" атты кітап жазды. (1048 ж. – 1131 ж.) – Хаям, барлық уақыттағы ең ұлы ғалымдардың бірі, гелиоцентристік теорияны әріптестеріне ұсынды. Алгебраның негізін қалаудағы еңбегі де ерекше. (1207 ж. – 1273 ж.) – Руми өлең жазады және 1997 жылы аудармалары АҚШ-та бестселлер болды. Алгебра және тригонометрия: ирандық ғалымдар алгебраның құрылуына, медицина мен химияның дамуына және тригонометрияның ашылуына тікелей жауапты болды. Қанат, жер асты су құбыры. Жел ұстағыштар, ежелгі тұрғын үйлерді салқындату жүйесі.