Кіріспе

Құрттар тұқымдасы

Hydrophilidae, сонымен қатар көбінесе су қоректі құрттар деп аталады, құрттардың бір тұқымдасы. Суда тіршілік ететін гидрофилидтер ұзын жоғарғы жақ сүйектерімен ерекшеленеді, олардың ұзындығы антенналарынан асып түседі. Hydrophilidae тұқымдасының бірнеше бұрынғы кіші тұқымдастары жақында бөлініп, жеке тұқымдас деңгейіне көтерілді: Epimetopidae, Georissidae (= Georyssidae), Helophoridae, Hydrochidae және Spercheidae. Гидрофилидтердің көпшілігі суда тіршілік етеді, ал сипатталған түрлердің шамамен үштен бірі құрлықта тіршілік етеді, олардың көп бөлігі Sphaeridiinae кіші тұқымдасына жатады. Көбінесе личинкалар жыртқыштар болып табылады, ал ересек құрттар шөпқоректі немесе жыртқыш болып табылуы мүмкін, сонымен қатар өліктермен де қоректенеді. Көптеген түрлер дыбыс шығаруға қабілетті. Hydrophilus түрлері балық шаруашылықтарында зиянкес ретінде кездеседі. Бұл құрттар тұқымдасы 169 туысқа жататын 2835 түрді қамтиды.

География

Гидрофильді қоңыздар бүкіл әлемде кездеседі. Олар Солтүстік Америкада, штатқа байланысты, маусымдық батпақты жерлерде немесе көлдерде де таралған. Гидрофилус триангулярисі АҚШ-тың көп бөлігінде кездеседі және ол елдегі ең ірі су қоңызы болып есептеледі. Hydrophilidae тұқымдасы АҚШ-тың барлық штаттарында тіркелген.

Эволюциялық тарих

Отбасыға нақты жатқызылатын ең көне белгілі қазбалар Германияның Сольнхофен және Австралиядағы Талбрагар балық төсегінен табылды.

Тіршілік ету ортасы

Гидрофилидтер тұқымдасына жататын қоңыздардың көпшілігі личинкалық және ересек өмір кезеңдерінде су ортасында тіршілік етеді. Кейбір гидрофильді қоңыздар жұмыртқаларын уақытша тоғандар мен су тобырларына салады, онда личинкалар даму барысында өмір сүреді. Басқа қоңыздар, мысалы, Derralus angustus және Tropisternus setiger тұрақты тоғандарда мекендейді. Кейбір қоңыздар, мысалы, Tropisternus lateralis тек балықтары жоқ су ортасында ғана тіршілік етеді, себебі балықтар олардың жұмыртқаларын жеп қояды, ал басқалары, мысалы, D. angustus, жүзуші папоротниктердің белгілі бір түрі бар сулы орталарды ұнатады. Гидрофильділер көбінесе батпақты, сайлы және су өсімдіктері көп су ортасында тіршілік етеді. Жануарлардың жаңа қалдықтарында, шіріген өсімдіктерде немесе гумусқа толы топырақта мекендейтін гидрофильді қоңыздар да бар. Олар өте кең аумақта тіршілік етеді, сондықтан кейбір түрлері басқаларына қарағанда белгілі бір ортаға жақсы бейімделген және көбінесе сол типтегі мекенжайға ғана көшеді.

Физиологиясы

Гидрофильділерде көбею көлдер сияқты су қоймаларында жүзеге асады. Дернәсіл кезеңінде қоңыздар көлдің жасы сулы жерлерінде тіршілік етеді, себебі олар тек осы жерлердегі оттегіге тәуелді болады. Қоңыз қуыршақтан шыққаннан кейін көбінесе ұшып, көбейе бастамас бұрын жаңа жерге қоныс аударады. Кейбір қоңыздар, мысалы, Berosus дернәсілдері, көкірек желбезектерінің арқасында судың тереңдігінде де тіршілік ете алады, ал Berosus ingeminatus сияқтылары тері арқылы тыныс алып, ұзақ уақытқа ауаны сақтай алады. Судың терең қабаттарында оттегіні пайдалану қабілеті оларды су бетіндегі жыртқыштардан қорғайды. Ересек гидрофильді қоңыздары оттегі алудағы ерекше қабілеттерінің арқасында судың тереңдігінде де тіршілік ете алады және ұзақ уақыт су астында қалуға шамасы жетеді. Олар қанат жапқыштарының астына ауа көпіршіктерін жинап алып, оларды тыныс тесіктерімен байланыстыра алады, соның арқасында тұтқын оттегін пайдаланады. Сонымен қатар, олардың денесінде оттегіні ұстап тұратын көптеген жіңішке түктер болады. Олар денелерінің осы бөліктеріне судан оттегі тарта алады, сондықтан ұзақ уақыт бойы су бетіне шығу қажеттілігі тумайды. Олар тек жинаған ауасын жаңалау үшін ғана су бетіне көтеріледі.

Көбею

Тропистерн тұқымдасына жататын гидрофилид қоңыздардың кейбір түрлері сигнал берудің және қарым-қатынастың күрделі әдістеріне ие, соның ішінде шырылдау, шұғылдану, шуылдау және түрлі дене ұстанымдары бар. Бұл мінез-құлықтар жұптасу кезінде көмектеседі. Tropisternus ellipticus-те жұптасу мінез-құлықтары байқалды, онда әйелдер ырғақ пен діріл шығарып, ықтимал жұптасқа қарсылық көрсетеді. Әйелдің қарсылығына жауап ретінде еркек T. ellipticus ырғақтап, дірілдеп, осы мінез-құлықты тудыратын әйелдерден аулақ болу үшін осы сияқты қайталанған кездесулерден үйреніп, еліктейді. Еркектер бұл кездесулерді тиісті күшейту болғанда 39 минутқа дейін есте сақтай алады, бұл олардың қысқа мерзімді есте сақтау қабілеті бар екенін көрсетеді. Бұл қоңыздардағы әдеттегі жұптасу келесі қадамдардан тұрады:

1. Еркек әйелге жақындап, оның айналасында жүзіп, ырғақ шығарады. 2. Егер әйел дайын болса, ол жауап ретінде шырылдап, еркекке қарай жүреді немесе тыныш тұрып, үнсіз болады. Бұл кезде қарсылық білдіру әрекеті болмайды. 3. Еркек одан әрі жақындасып, әйелге мініп алады. 4. Еркек өз ауыз мүшелерін (maxillary palps) әйелдің ауыз мүшелеріне тигізеді де, ырғақ шығарады. 5. Егер әйел оның жақындауына қарсылық танытпаса, еркек артқа жылжиды және өзінің aedeagus-ымен әйелдің құрсағын тексеріп көреді. 6. Егер ол дайын болса, әйел еркектің енуіне мүмкіндік беру үшін құрсағын төмен түсіреді. Еркектер басқа қоңыздарға да шамасыз мініп, гомосексуалды жұптасу белгілі жағдайларда орын алады.

Өмір кезеңдері

Енохрус квадрипунктатус (Enochrus quadripunctatus) – гидрофильд қоңыздарының бір түрі. Осы түрде жасөспірімдердің өлімі жоғары, бірақ әрбір кезекті личинка сатысымен азаяды. Аналықтары жібектей жұмыртқа қабығын өзен жағасындағы ылғалды топыраққа көмеді. Әдетте, аналықтары күніне бір жұмыртқа қабығын жасайды және қояды, бірақ жұптасқаннан кейінгі апталарда 20-ға дейін жұмыртқа қабығын құруы мүмкін, ал әрбір қабықта 1-ден 32-ге дейін жеке личинка пайда болуы мүмкін. Жұптаспаған аналықтары да жұмыртқа қабығын жасайды, бірақ олар көбінесе бос болады немесе мүлдем ұрықтанбайды. Жұптасқан аналықтың салған барлық жұмыртқаларынан ұрпақ шыға бермейді, бірақ олардың 42-70% өміршең болады. Личинкалар етқоректі және жұмыртқадан шығар алдында бір қабықтағы личинкалардың арасында каннибализмді көрсетуі мүмкін. Жұмыртқалар жұмыртқадан шығудан орташа есеппен сегіз күн өткен соң басталады. Личинкалар қабықтың қақпағы арқылы, көбінесе қақпақтан жеп шығады. Бұл процесс кейде бірнеше күнге созылуы мүмкін. Жұмыртқадан шыққаннан кейін бірінші сатыдағы личинкалар таралады, бірақ мүмкіндік болса, бір-бірін жеуді жалғастырады. Олар екінші сатыға өтуге дейін бірінші сатыдағы түрінде орташа есеппен 9,5 күн бойы қалады. Екінші сатыдағы личинкалар әлдеқайда күштірек болады және таба алатын етпен ашкере қарнымен жейді. Бұл кезеңде олар жақсы жүзеді және өзен бетінде немесе астында кездеседі. Орташа есеппен 11 күннен кейін олар үшінші сатыға өтеді. Үшінші саты орташа есеппен 8,4 күнге созылады, осы кезеңде личинкалар тамақтануын жалғастырады және қуыршақтану сатысына жақындағанда біртіндеп баяулайды. Қуыршақтануға дайын болғанда, личинкалар құмға көміліп, 14 күн бойы сонда қалады, содан кейін ересек қоңыз болып шығады. Ұядан шыққаннан кейін жаңа ересек қоңыз қабығының қатаюына мүмкіндік беру үшін құм үстінде 24 сағатқа дейін тұрады. Толық қатып қалғаннан кейін, жаңа ересек қоңыз аң аулау үшін суға барады және қалған өмірін сонда өткізеді.

Акустикалық мінез-құлық

Tropisternus туысына жататын жәндіктердің коммуникативтік мінез-құлқында дыбыстық сигналдар қолданатыны анықталды. Нақты сигналдарға стресс сигналы, еркек жәндіктің құдалану сигналы, жұптасу кезіндегі еркек дыбысы және әйелдің бас тартуының гуылды дыбысы жатады.