Тірондық нотация – б.з.д. 1 ғ-да пайда болған Цицерон хатшысы Тіро жасаған таңбалар жүйесі. Орта ғасырда кең таралған, қазірде кейбір белгілері қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Римдік стенография жүйесі
Roman shorthand system
Тирониялық ноталар (notae Tironianae) – бұл б.з.б. 1 ғасырдан бастап қолданылған, мыңдаған белгіні қамтитын стенография (Тирониялық стенография) жүйесі. Олардың аты Марк Туллий Цицеронның жеке хатшысы Тироның есімімен байланысты, оған көбінесе осы жүйенің авторы ретінде қаралады. Тироның жүйесі шамамен 4000 белгіден тұрды, кейін басқалар оны 5000 белгіге дейін кеңейтті. Орта ғасырларда Тироның нотациясы Еуропалық монастырьларда оқытылып, барлығы 13000-ға жуық белгіге дейін дамыды. Тирониялық ноталардың қолданылуы 1100 жылдан кейін төмендеді, бірақ 17 ғасырға дейін сақталды. Кейбір Тирониялық белгілер бүгінге дейін қолданылып келеді.
Tironian notes (notae Tironianae) are a form of thousands of signs that were formerly used in a system of shorthand (Tironian shorthand) dating from the 1st century BCE and named after Tiro, a personal secretary to Marcus Tullius Cicero, who is often credited as their inventor. Tiro's system consisted of about 4,000 signs, extended to 5,000 signs by others. During the medieval period, Tiro's notation system was taught in European monasteries and expanded to a total of about 13,000 signs. The use of Tironian notes declined after 1100 but lasted into the 17th century. A few Tironian signs are still used today.
Белгілерді санау туралы ескерту
Тирониялық ноталар өздері қарапайым Тирониялық ноталардың құрамынан (лигатураларынан) жасалуы мүмкін, соның нәтижесінде алынған күрделі нота, ауыстыратын сөзден де қысқа болады. Бұл, бір жағынан, куәландырылған Тирониялық ноталардың көптігін түсіндіреді, екінші жағынан, Тирониялық ноталардың жалпы санының бағалауларындағы үлкен айырмашылыққа себеп болады. Бұдан өзге, "бірдей" таңбаның басқа да түрлері болуы мүмкін, бұл да сол мәселеге алып келеді.
Tironian notes can be themselves composites (ligatures) of simpler Tironian notes, the resulting compound being still shorter than the word it replaces. This accounts in part for the large number of attested Tironian notes, and for the wide variation in estimates of the total number of Tironian notes. Further, the "same" sign can have other variant forms, leading to the same issue.
Даму
Әдебиет профессоры Энтони Ди Ренцо Тиронияның қысқаша жазуы кеңінен таралғанға дейін «латынның нақты қысқаша жазуы болмаған» деп түсіндіреді. Латын тіліндегі қысқартулардың жалғыз жүйеленген түрі құқықтық жазбалар үшін (notae juris) қолданылды. Алайда, бұл жүйе қасақана күрделі және тек арнайы білімді адамдарға ғана қол жетімді болды. Әйтпесе, стенография хаттар жазу немесе жеке хабарламалар үшін импровизацияланған, ал мұндай жазбалардың кейбіреулері жабық топтан тыс жерде түсініксіз болар еді. Латын сөздері мен сөз тіркестерінің кейбір қысқартулары, мысалы, praenomina сияқты, көбінесе ескерткіштегі жазулар үшін қолданылған. Дегенмен, Севильский Исидор жүйенің ерте тарихының тағы бір нұсқасын егжей-тегжейлі баяндайды, өнерді ойлап табуды Квинт Эннийге жатқызады, ол 1100 белгіні (notae) ойлап тапқан деседі. Исидор Тироның осы тәжірибені Римге әкелгенін, бірақ тек Тирониялық ноталарды сөздерді жазу үшін қолданғанын айтады. Плутархтың «Катон Кішінің өмірі» еңбегінде Цицеронның хатшылары латынша стенография өнерінің алғашқы үлгілерін құрды:
Before Tironian shorthand became popularized, literature professor Anthony Di Renzo explains, "no true Latin shorthand existed." The only systematized form of abbreviation in Latin was used for legal notations (notae juris). This system, however, was deliberately abstruse and accessible only to people with specialized knowledge. Otherwise, shorthand was improvised for note taking or writing personal communications, and some of these notations would not have been understood outside of closed circles. Some abbreviations of Latin words and phrases were commonly recognized, such as those of praenomina, and were typically used for inscriptions on monuments. Isidore of Seville, however, details another version of the early history of the system, ascribing the invention of the art to Quintus Ennius, who he says invented 1100 marks (notae). Isidore states that Tiro brought the practice to Rome, but only used Tironian notes for prepositions. According to Plutarch in "Life of Cato the Younger", Cicero's secretaries established the first examples of the art of Latin shorthand:
Осы сөздердің тек осысы ғана Катонның сөздерінен сақталған деседі; себебі консул Цицерон сенаттың әртүрлі бөліктеріне ең тәжірибелі және жылдам жазушыларды орналастырды, оларды аз ғана сызықтармен көптеген сөздерді қамтитын белгілер жасауға үйретті; сол кезге дейін олар біз «стенографтар» деп атайтын жазушыларды пайдаланбағандықтан, олар сол кезде, айтуынша, өнердің алғашқы үлгісін құрды.
This only of all Cato’s speeches, it is said, was preserved; for Cicero, the consul, had disposed, m various parts of the senate house, several of the most expert and rapid writers, whom he had taught to make figures comprising numerous words in a few short strokes; as up to that time they had not used those we call short hand writers, who then, as it is said, established the first example of the art.
Кіріспе
Тирдің түпнұсқалық нұсқаулығы мен кодексі сақталмаған, сондықтан оның туралы білімдер тарихи жазбаларға және орта ғасырлардағы Тир кестелерінің көшірмелеріне негізделген. Тироның жүйесі ресми түрде қабылдамас бұрын, ол оны өзі дамытып, жетілдіріп отырған, тарихшылардың пікірінше, б.з.д. 75 жылы Цицерон Сицилияда мемлекеттік қызмет атқарып тұрғанда, ол жинаған құпия ақпаратты қорғау үшін жазбалары мен хат-хабарларын кодтау қажеттігі туған. 15 ғасырда Германиядағы Спонхайм қаласындағы Бенедикт монастырінің аббаты Иоганн Тритхем "Notae Benenses" деп аталатын жинақты тапты, ол Тирдің тақырыпшасымен жазылған псалм және Цицерон лексиконынан тұрды. Ескі ағылшын қолжазбаларында тирониялық "et" фонетикалық және морфологиялық белгі ретінде қолданылған. Мысалы, екі сөздің арасындағы тирониялық "et" фонетикалық тұрғыдан "ond" деп айтылып, "және" деген мағынаны білдірген. Бірақ, егер тирониялық "et" әрпі "s" әрпінен кейін келсе, онда ол "sond" деп айтылып, "су" дегенді білдірген (қазіргі ағылшын тіліндегі "sound" сөзінің географиялық мағынадағы түбі). Бұл қосымша функция, яғни фонетикалық және байланыс сөздерін алмастыру қабілеті, ресми қазіргі ағылшын тілінен жоғалып кеткен. Мысалы, "құм" сөзін "s&" деп жазуға болмайды (дегенмен, мұндай стиль белгілі бір интернет-форумдарда және кейде смс-хабарламаларда және басқа да жылдам хабар алмасу түрлерінде кездеседі). Бұл практика, "және т.б." мағынасындағы "&c." қолданылуынан өзгеше, онда "&" латын сөзі "et" ("және") деп түсіндіріледі, ал "c." латын сөзі "cetera" ("[қалған] бөлігі") дегеннің аббревиатурасы болып табылады.
There are no surviving copies of Tiro's original manual and code, so knowledge of it is based on biographical records and copies of Tironian tables from the medieval period. Before Tiro's system was institutionalized, he used it himself as he was developing and fine tuning it, which historians suspect may have been as early as 75 BC, when Cicero held public office in Sicily and needed his notes and correspondences to be written in code to protect sensitive information he gathered about corruption among other government officials there. In the 15th century Johannes Trithemius, abbot of the Benedictine abbey of Sponheim in Germany, discovered the notae Benenses: a psalm and a Ciceronian lexicon written in Tironian shorthand. In Old English manuscripts, the Tironian et served as both a phonetic and morphological place holder. For instance, a Tironian et between two words would be phonetically pronounced ond and would mean 'and'. However, if the Tironian et followed the letter s, then it would be phonetically pronounced sond and mean 'water' (ancestral to Modern English sound in the geographical sense). This additional function of a phonetic as well as a conjunction placeholder has escaped formal Modern English; for example, one may not spell the word sand as s& (although this occurs in an informal style practised on certain Internet forums and sometimes in texting and other forms of instant messaging). This practice was distinct from the occasional use of &c. for etc., where the & is interpreted as the Latin word et ('and') and the c. is an abbreviation for Latin cetera ('[the] rest').
Ағымдағы
Қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын бір ғана Тир символы бар, ол Тир символы et (, -ға баламасы), Ирландия мен Шотландияда «және» мағынасында қолданылады (ирланд тілінде оны agus, ал шотланд гаэль тілінде agusan дейді).
Just one Tironian symbol remains in common use today, the Tironian et (, equivalent to ), used in Ireland and Scotland to mean and (where it is called agus in Irish and agusan in Scottish Gaelic).
Соңғы тарихи
Қара әріпті мәтіндерде (әсіресе неміс баспасында) ол 19 ғасыр бойында «т.б.» (яғни, et cetera) деген қысқартуды білдіру үшін қолданыла берді. Дегенмен, барлық жинақтарда осы таңба болмағандықтан, оның орнына ұқсас R ротондасы қолданылды (ол ‰ сияқты көрінеді).
In blackletter texts (especially in German printing), it was still used in the abbreviation meaning etc. (for et cetera) throughout the 19th century. However, as not all typesets included a sort for the character, the similar R rotunda was substituted (which produced ).
Компьютерлік қолдау
Тирониялық жазбаларды қазіргі компьютерлік құрылғыларда қолдану әрқашан оңай болмайды. Тирониялық et қолжетімді және оны (мысалы, ирланд немесе шотланд гаэль тілінде жазылған құжаттар үшін) салыстырмалы түрде кең ауқымды құрылғыларда көрсетуге болады: Microsoft Windows-та оны Segoe UI Symbol қаріпінде (Windows Vista және одан кейінгі нұсқаларымен бірге келетін қаріп) көрсетуге болады; macOS және iOS құрылғыларында барлық стандартты жүйелік қаріптерде; ал Windows, macOS, ChromeOS және Linux жүйелерінде тегін DejaVu Sans қаріпінде (ChromeOS және түрлі Linux дистрибутивтерімен бірге келеді) көрсетуге болады. Microsoft Windows 11 шотланд гаэль тіліндегі пернетақта макетінде ⁊ белгісін + пернесін басып енгізуге болады. Кейбір ирланд пернетақта макеттерінде бұл белгіні енгізу үшін ++ комбинациясы қолданылады.
The use of Tironian notes on modern computing devices is not always straightforward. The Tironian et is available at , and can be made to display (e. g. for documents written in Irish or Scottish Gaelic) on a relatively wide range of devices: on Microsoft Windows, it can be shown in Segoe UI Symbol (a font that comes bundled with Windows Vista onwards); on macOS and iOS devices in all default system fonts; and on Windows, macOS, ChromeOS, and Linux in the free DejaVu Sans font (which comes bundled with ChromeOS and various Linux distributions). On the Microsoft Windows 11 Scottish Gaelic keyboard layout, the ⁊ can be entered by pressing +. On some Irish layouts, the shortcut is ++
Кейбір қосымшалар мен веб-сайттар, мысалы, Ирланд тілінің сөздігінің онлайн нұсқасы, Тирониялық et белгісін қораптық сызу белгісімен алмастырады, себебі олар көрінісі жағынан ұқсас және кеңінен қолдауға ие. 7 саны ресми емес жағдайларда, мысалы, интернет-форумдарда және кейде баспа басылымдарында да қолданылады. Орта ғасырлық Unicode Font Initiative (MUFI) ұйымы бірқатар басқа Тирониялық белгілерді Unicode жеке пайдалану аймағына тағайындады.
Some applications and websites, such as the online edition of the Dictionary of the Irish Language, substitute the Tironian et with the box drawing character , as it looks similar and displays widely. The numeral 7 is also used in informal contexts such as Internet forums and occasionally in print. A number of other Tironian signs have been assigned to the Private Use Area of Unicode by the Medieval Unicode Font Initiative (MUFI).