Гарриет Тейлор Милл: Философ және әйелдер құқығының жақтасы

Кіріспе

Ағылшын философы және әйелдер құқығын қорғаушы (1807–1858)

Харриет Тейлор Милл (туған Харриет Харди; 8 қазан 1807 – 3 қараша 1858) – ағылшын философы және әйелдер құқығын қорғаушы. Оның сақталған жазбалары "Харриет Тейлор Миллдің толық еңбектері" жинағында кездеседі. Ал кейбір шығармаларын Джон Стюарт Миллдің жинақталған еңбектерінен, әсіресе XXI томнан табуға болады.

Жас кезі және алғашқы неке

Харриет Харди 1807 жылы Оңтүстік Лондондағы Уолворт қаласында Гарриет пен хирург Томас Хардидің отбасында дүниеге келді. Харриет үйде білім алды және ерте жасынан поэзия жазуға, сондай-ақ радикалды және "еркін ойлау" идеяларына қызығушылық танытты. Бұл оның унитариандық "еркін ойлаушы" пастор Уильям Фокспен байланысуына әкелді. Ол 1826 жылы 18 жасында алғашқы күйеуі Джон Тейлорға үйленді. Олардың үш баласы болды: Герберт, Алгернон және Хелен Тейлор. 1830 жылы Харриет Джон Стюарт Миллмен танысты. Олардың қалай кездескендері туралы әртүрлі болжамдар бар, бірақ кейбіреулер оны Гарриеттің унитариандық қауымының жетекшісі жоспарлаған деп санайды. Джон Тейлор әйелінің әйелдер құқықтарына деген өзара қызығушылығына орай Миллді кешкі асқа шақырды. Тейлор өлең жазумен ғана шектелмей, әлеуметтік реформаларға да қызығушылық танытты және Пайдалы білімді тарату қоғамы үшін Уильям Кэкстонның өмірінен (баспа және жазбаша сөздің толық тарихы) ұзақ монография жазды. Миллмен танысқан шағында ол әйелдер құқықтары, этика, төзімділік және неке туралы бірқатар жарияланбаған еңбектерді жазды немесе жазуға кірісті. Олар Миллмен тез арада дос болып, ол Харриетке француз тілінде құмарлықпен жазылған махаббат хатын (олардың қарым-қатынасының осы кезеңіндегі жалғыз хат) жазды. Онда ол оның "мәңгілік қоштасуын" қабылдамайтынын білдірді және "оның тілегі – оның бұйрығы" десе де, "біздің жолдарымыз бөлек десе де, олар қайтадан кездесуі керек" деп талап етті. Ол сөздеріне Харриет келіскендігі анық, өйткені олар 1833 жылы "Неке туралы" екі ұзын эссе алмасып, бұрынғыдан да жақын болды. Бұл эсселерде Тейлор мен Милл неке, ажырысу және олармен байланысты этикалық мәселелерді талқылады. Тейлор әйелдердің жағдайын жақсарту үшін "сүйіспеншілікке немесе оны көрсететін немесе болуы мүмкін кез келген нәрсеге араласпауды" тоқтату қажет екенін айтты. Ол "әйелдердің барлық білімі бір ғана мақсатқа – күйеуге шығу арқылы күнкөріс табуға бағытталғанын", "күйеуге шығу – олардың өмір мақсаты" екенін және "осы мақсатқа қол жеткізгеннен кейін олар өмір деп атауға тұрарлық ештеңеге немесе пайдалы мақсатқа ие болмайтынын" сынға алды. Ол сондай-ақ, некеге "жарамды" деп саналатын қыздың біріккендігі мен әділетсіздігін сынға алды, өйткені тек бойжеткен қыздар ғана жарамды деп есептелді, сондықтан олар некеге не жататынын білмейді. Ол ажырасу құқығын қорғап, "Кімге құштарлықсыз адамды қалауға болады?" деп сұрайды. Сондай-ақ, Миллдің кейінгі "Утилитаризм" еңбегінде Жереми Бентамнан мұраланған бұрынғы сандық "гедонистік есептеуге" ләззат сапасының айырмашылықтарын енгізгені белгілі. 1833 жылдың қыркүйек айының соңында немесе қазан айының басында Тейлордың күйеуі сынаққа ажырасуға келісті. Ол Парижге кетті, онда Милл оның және оның беделіне осындай қадамның салдары туралы бастапқы алаңдаушылықтан кейін оған қосылды. Олар Парижде Миллмен бірге өте бақытты болғанына қарамастан, Тейлор күйеуіне деген өкініш сезіміне толы болды және оған келтірген ауырсыну мен мүмкін қоғамдық ұятты қатты сезінді. Ақырында ол Лондонға күйеуіне қайтуға шешім қабылдады, бірақ 1834 жылдың жазында Харриет Кестон-Хиттағы өз үйіне көшті. Милл Харриетті Кестон-Хиттағы үйіне жиі барып, келесі екі онжылдық бойы онымен және кейде оның балаларымен (әсіресе Францияда) саяхаттады.

Harriet Hardy was born in 1807 in Walworth, south London, to parents Harriet and Thomas Hardy, a surgeon. Harriet was educated at home and expressed an early interest in writing poetry as well as radical and "free thinking" ideas, leading to her association with the congregation of Unitarian "free thinker" Rev. William Fox. She married her first husband, John Taylor, in 1826 at the age of 18. Together, they had three children: Herbert, Algernon, and Helen Taylor. In 1830, Harriet met John Stuart Mill. How they met is the subject of some speculation, but some suggest it was planned by the leader of Harriet's Unitarian Congregation. John Taylor invited Mill to dinner because of his wife's mutual interest in women's rights. Taylor was already not only writing poetry, but was interested in social reform, and had written a lengthy Life of William Caxton (which is more of a comprehensive history of the printed and written word) for the Society for the Diffusion of Useful Knowledge. Around the time she met Mill, she was, or began, also writing a series of unpublished pieces on women's rights, ethics, toleration and marriage. Her friendship with Mill quickly blossomed. causing Mill to write her a passionate love letter in French (the only piece of correspondence surviving from either for this period of their relationship) in which he refuses to accept her 'eternal adieu', and, although saying 'her wish is his command', insists 'her path and mine are separated, she says; but they can, they must, meet again'. Evidently, she agreed, for they were soon closer than ever, exchanging a pair of lengthy essays, On Marriage, in 1833. In these essays, Taylor and Mill discuss the ethical questions of marriage, separation and divorce. Taylor insists that what needs to be done to 'rais[e] the condition of women' is 'to remove all interference with affection, or with anything which is, or which even might be supposed to be, demonstrative of affection'. She criticises the fact that 'women are educated for one single object, to gain their living by marrying'; that 'to be married is the object of their existence'; and 'that object being gained they do really cease to exist as to anything worth calling life or any useful purpose'. She also criticises the hypocrisy and unfairness of the fact that any girl who is seen as 'suitable' for marriage is – because only virgins are seen as suitable – by that very fact completely ignorant as to what marriage entails. She argues for rights to divorce, asking 'who would wish to have the person without the inclination?' and it is noteworthy that Mill is known, in his much later essay Utilitarianism, for introducing the concept of differences in the quality of pleasures to a previously quantitative 'hedonic calculus' inherited from Jeremy Bentham. In late September, or early October 1833, Taylor's husband agreed to a trial separation. She went to Paris where, after what appears to have been an initial onset of cold feet regarding the possible repercussions of such a move for his, and her, reputation, Mill joined her. Despite evidently being extremely happy there with Mill, Taylor was conscience stricken regarding her husband, keenly feeling the pain, and possible public humiliation, she was putting him through. Eventually, she decided to return to her husband in London, yet by the summer of 1834 Harriet was living in her own house in Keston Heath. Mill visited Harriet frequently at her house in Keston Heath and travelled with her and sometimes her children (particularly in France) throughout the next two decades.

Миллмен некелесу

Джон Тейлор 1849 жылы қайтыс болғаннан кейін, Хелен Тейлор мен Милл 1851 жылы үйленуге дейін екі жыл күтті. Тейлор бұрынғыдан да үлкен сенімсіздік тудырудан тартынды. Миллдің "Неке туралы декларациясы" оның 'толық теңдік' моделін көрсетеді. Тейлор бірқатар эсселер жазды, оның ішінде үй ішіндегі зорлық-зомбылық және 1851 жылы жарық көрген Әйелдердің сайлау құқығы туралы Миллмен бірлесіп жазылған бірнеше мақала бар.

Өз жұмысы

Харриет үшінші баласы, Хелен жүкті болған кезде (кейіннен ол әйелдер құқықтары үшін, әсіресе білім беру және дауыс беру құқығы үшін күрескен) өзінің туындыларын жариялай бастады. Ол "Айлық жинақ" журналы мен Пайдалы білімді тарату қоғамына түрлі әдебиеттер ұсынды. Джон Стюарт Милл жазған барлық материалдарды оқып, оларға пікір білдірді. Милл оны өзінің көптеген еңбектеріне, әсіресе 1859 жылы, оның өлімінен кейін бір жыл өткенде оған арнаған "Еркіндік туралы" еңбегіне құнды үлес қосқан деп атады. Сондай-ақ, ол "Саяси экономика принциптері" еңбегіне де үлес қосты. Шындығында, Милл өзінің өмірбаяннда Гарриетті өзінің атымен жарық көрген көптеген кітаптар мен мақалалардың бірлескен авторы деп атады. Ол: «Егер екі адамның ойлары мен болжамдары толыққанды үйлесімде болса, онда кімнің қалам ұстағаны түпнұсқалық мәселесінде маңызды емес» деп қосты. Оның ынтымақтастығының сипаты мен ауқымы туралы пікірталас әлі де жалғасуда. Миллдің аз ғана достарына онымен кездесуге рұқсат берілді. Томас және Джейн Карлайлдарға онымен танысуға рұқсат болды, бірақ оның қабілеттері туралы жағымды пікір білдірмеді. Томас Карлайл оны «ақылсыздыққа толы, ақымақ сұрақтар қоя беретін» деп сипаттады, ал Джейн оны «ерекше әсер қалдыратын, мағынасыз адам» деп санады. 1854 жылы Милл жазған хатта, оның және Джон Стюарт Миллдің екеуіне де еңбектің құрметі тиесілі екендігі айтылады: «Егер сіз біздің ең жақсы кітабымызға, болашақта жарық көретін кітапқа, екі атымызды атағымызға жазбасаңыз, мен ешқашан қанағаттанбаймын. Менің жариялаған әр нәрсенің жартысы сіздікі». Бұл оның күйеуінің өлімінен кейін де оның кейбір талаптарына мойын бұрмағанын көрсетеді деген болжам бар. Әрине, ол тірі кезінде Миллдің атымен байланыстыруға, тіпті 1848 жылы «Саяси экономика принциптеріне» арналған алғы сөзді жазуға да қарсы болды. Дегенмен, бұл хат Миллдің өмірбаяндық еңбегінен және олардың туындыларының мәтіндік талдауынан алынған дәлелдерге қосылады, олар екеуі көптеген жұмыстарын жұптасып жасады.

Harriet began publishing her works when she was pregnant with her third child, Helen (who also went on to be a campaigner for women's rights, particularly regarding education and the vote). She provided a variety of literature for the Unitarian journal Monthly Repository and the Society for the Distribution of Useful Knowledge. She read and commented on all the material produced by John Stuart Mill, who called her a valuable contributor to much of his work, especially On Liberty, which he later dedicated to her when it was published in 1859, a year after her death. She also contributed to Principles of Political Economy. Indeed, in his autobiography, Mill claimed Harriet as the joint author of most of the books and articles published under his name. He added "when two persons have their thoughts and speculations completely in common it is of little consequence, in respect of the question of originality, which of them holds the pen". The debate about the nature and extent of her collaboration is ongoing. Few of Mill's friends were permitted to meet her. Thomas and Jane Carlyle, who were allowed to make her acquaintance, did not form a favourable opinion of her abilities. Thomas Carlyle described her as "full of unwise intellect, asking and re asking stupid questions", while Jane considered her "A peculiarly affected and empty body". A letter written by Mill in 1854 suggests the attribution of credit goes both ways for her and John Stuart Mill; "I shall never be satisfied unless you allow our best book, the book which is to come, to have our two names on the title page. It ought to be so with everything I publish, for the better half of it all is yours". There is speculation that this indicates some reluctance on her part, even after her husband's death. Certainly, he was very reluctant that her name be linked with Mill's in public during his lifetime, even in a suggested dedication to Principles of Political Economy in 1848. However, this letter adds to the evidence from Mill's Autobiography and textual analysis of their pieces, that the two worked as a pair for much of their work.