Гарриет Мартино: Англиялық әлеуметтанушы және жазушы (1802-1876)

Кіріспе

Ағылшын жазушысы және әлеуметтанушысы (1802–1876)

Харриет Мартино (12 маусым 1802 – 27 маусым 1876) – ағылшын әлеуметтік теоретик. Ол социологиялық, толыққанды, діни және әйелдік көзқараспен жазды, Огюст Конттың еңбектерін аударды және сол кездегі әйел жазушы үшін сирек кездесетіндей, өзін-өзі асырауға жететін табыс тапты. Жас ханшайым Виктория оның еңбектерін ұнатып, оны 1838 жылғы тәж кигізу салтанатына шақырды. Мартино «қоғамның барлық аспектілеріне, соның ішінде маңызды саяси, діни және әлеуметтік институттарға назар аударуды» ұсынды. Ол әйелдердің ерлер алдындағы мәртебесін жан-жақты талдады. Романшы Маргарет Олифант оны «туғаннан лектор және саясаткер, мүмкін, оның буынындағы ер немесе әйел ешкімге оның жынысы соншалықты әсер етпеген» деп атады. 1883 жылғы желтоқсанда Бостон қаласындағы Олд Саут Митинг-хаусында Мартиноның ескерткіші ашылған кезде Венделл Филлипс оны «ұлы американдық аболиционист» деп атады. Мартиноның ескерткіші 1886 жылы Уэлсли колледжіне сыйға тартылды.

Ерте өмір

Англияның Норвич қаласында туған Харриет Мартино Томас атты тоқыма өндірушінің сегіз баласының алтыншысы еді. Ол 1797 жылдан бастап Норвичтегі Октагон шіркеуінің диаконы болды. Оның анасы Элизабет (құрметті аты Ранкин) қант тазартушы және азық-түлік сатушының қызы еді. Харриеттің бес үлкен туысы болды: екі қарындасы және үш інісі. Жасы бойынша олардың есімдері: Элизабет, Томас, Генри, Роберт және Рейчел Энн. Харриеттің екі кіші інісі Джеймс және сегіз баланың ең кішісі Эллен еді. Мартино отбасы француз гугеноттарының ұрпақтары болып саналды және унитариандық көзқарастарды ұстанды. Оның туыстарының ішінде хирург Филип Медоус Мартино (1752–1829), оны жақын жердегі Bracondale Lodge иелігінде қонаққа шақырып, қуанышпен күткені және кәсіпкер және меценат Питер Финч Мартино болды. Мартино ағасы Джеймске ең жақын болды, ол ағылшын диссиденттері дәстүрінде философ және дін қызметкері болды. Жазушы Диана Постлэтвейттің айтуынша, Харриеттің анасымен қарым-қатынасы шиеленіскен және жылылықтан мүлдем құр болған, бұл оның кейінгі жазбаларындағы көзқарастарына әсер еткен. Отбасының байлығы 1825–26 жылдарға дейін сақталды, одан кейін қор нарығы мен банк жүйесі құлап кетті. Бұрын айтылғандай, Харриет пен оның анасының қарым-қатынасы ерте кезеңнен бастап керіс болды. Аналардың балаларына емшек беруге жалдамалы әйелдерді тартуы дәстүрлі әдет еді, әсіресе өздері баласына емшек бере алмаса. Алайда, Харриеттің анасы жалдаған емшек беруші нәрестеге жеткілікті мөлшерде сүт бере алмады. Осының салдарынан Харриет өмірінің алғашқы апталарында аштан қиналды, және Мартино ханым осы жағдайды Харриеттің болашақтағы барлық ауруларының себебі деп есептеді. Мартино ханым қызынан әйелге лайықты мінез-құлықты қатаң түрде талап етіп, оны «тігін инесін ұстауға», сондай-ақ (жасырын) қаламды ұстауға итермеледі. 1821 жылы ол «Айлық жинаққа» – унитариандық мерзімді басылымға анонимді түрде жаза бастады. Оның алғашқы мақаласы «Практикалық дінтақылықтың әйел жазушылары» болды, ал 1823 жылы «Діни жаттығулар мен үнқатысулар, дұғалар мен гимндер» атты еңбегі жарық көрді. 1823 жылы Харриеттің ағасы Джеймс оны мектептегі достасы Джон Хью Уортингтонмен таныстырды. Екеуі келісімге келді, бірақ Уортингтон ауырып қайтыс болғандықтан үйленбеді. Мартино кейінірек өзінің өмірбаянында осы некеге келіспегеніне бірқалыпты түрде қуанғанын айтты, өйткені олардың қарым-қатынасы стресс пен келіспеушіліктерге толы болған. Мартино өмірі бойы үйленбеді. Оның алғашқы романдары да осы жылдары жарық көрді, 1827 жылы «Принцип және практика», ал 1829 жылы «Жастықтың бес жылы: немесе, Сезім мен сезімталдық». 1829 жылы отбасының тоқыма бизнесі банкротқа ұшырады. 27 жастағы Мартино отбасын асырау үшін әйелге лайықты мінез-құлық ережелерінен шығып, табыс табуға кірісті. Ол тігін жұмысымен қатар, мақалаларын «Айлық жинаққа» сата бастады, осы арқылы мақтауларға ие болды, соның ішінде Unitarian Association-дан үш эссе сыйлығын жеңіп алды. «Айлық жинақпен» тұрақты жұмыс істегені оның сенімді және танымал тәуелсіз жазушы ретінде беделін қалыптастырды. Мартино өзінің өмірбаянында жазушы ретінде жеткен табысы мен әкесінің бизнесінің сәтсіздігі туралы ой бөліседі, оны «бізге болған ең жақсы нәрселердің бірі» деп сипаттайды. Ол «өсімдіктей өмір сүрудің орнына шынайы өмір сүре алатынын» айтады. Оның ойлары «әдеби және экономикалық баяндамалардың бірігуі» оның өміріндегі қаржылық жауапкершілік тәжірибесін көрсетеді. Адам Смит идеяларын түсіндіруге көмектесу мақсатымен жазылған. «Суреттер» 1832 жылдың ақпанында бар болғаны 1500 данадан шығарылды, өйткені баспагер оның жақсы сатылмауына сенген. Бірақ ол өте тез табысқа ие болды және Чарльз Диккенстің еңбектерін сатудан асып түсті. «Суреттер» оның кеңінен танымал болған алғашқы жұмысы болды, және оның табысы Адам Смит және басқалардың еркін нарық идеяларын бүкіл Британ империясына таратуға көмектесті. Мартино екі жыл бойы осыған ұқсас ай сайынғы әңгімелер сериясын жазуға келісті, бұл жұмысты оның ағасы Джеймс та бірге атқару арқылы жеделдетті.

Born in Norwich, England, Harriet Martineau was the sixth of the eight children of Thomas, a textile manufacturer. He served as deacon of the Octagon Chapel, Norwich from 1797. Her mother, Elizabeth (née Rankin), was the daughter of a sugar refiner and grocer. Harriet's five older siblings included two sisters and three brothers. In age order their names were, Elizabeth, Thomas, Henry, Robert and Rachel Ann. Harriet's two younger siblings were James and the youngest of the eight, Ellen. The Martineau family was of French Huguenot ancestry and professed Unitarian views. Her uncles included the surgeon Philip Meadows Martineau (1752–1829), whom she had enjoyed visiting at his nearby estate, Bracondale Lodge, and businessman and benefactor Peter Finch Martineau. Martineau was closest to her brother James, who became a philosopher and clergyman in the tradition of the English Dissenters. According to the writer Diana Postlethwaite, Harriet's relationship with her mother was strained and lacking affection, which contributed to views expressed in her later writing. The family's wealth remained intact until around 1825–26 when the stock market and banking system collapsed. As previously mentioned Harriet and her mother's relationship was quite hostile early on. It was a traditional gesture for mothers to hire wet nurses for their children, especially if they could not nurse their child by themselves. However the specific wet nurse that Harriet's mother had hired could not produce a sufficient amount of milk for an infant. This left Harriet starved for the first few weeks of her life, which is what Mrs. Martineau had attributed all of Harriet's future ailments to. Mrs. Martineau strictly enforced proper feminine behavior, pushing her daughter to "hold a sewing needle" as well as the (hidden) pen. In 1821, she began to write anonymously for the Monthly Repository, a Unitarian periodical. Her first contribution was "Female Writers of Practical Divinity," and in 1823 she published Devotional Exercises and Addresses, Prayers and Hymns. The year 1823 was the same year that Harriet's brother James introduced her to one of his friends from school, John Hugh Worthington. The two were engaged, however never married as Worthington fell ill and died. Martineau later reveals in her autobiography that she was in a strange sense relieved in the long run that marriage was not an option, as their relationship was filled with stress and disagreements. Martineau remained unmarried in her life. Her earliest novels were also published during these years, beginning with Principle and Practice in 1827 and Five Years of Youth: or, Sense and Sentiment in 1829. In 1829, the family's textile business failed. Martineau, then 27 years old, stepped out of the traditional roles of feminine propriety to earn a living for her family. Along with her needlework, she began selling her articles to the Monthly Repository, earning accolades, including three essay prizes from the Unitarian Association. Her regular work with the Repository helped establish her as a reliable and popular freelance writer. In Martineau's Autobiography, she reflects on her success as a writer and her father's business failure, which she describes as "one of the best things that ever happened to us". She described how she could then "truly live instead of vegetate". Her reflection emphasizes her experience with financial responsibility in her life while she writes "[her] fusion of literary and economic narratives". was a fictional tutorial intended to help the general public understand the ideas of Adam Smith. Illustrations was published in February 1832 in an edition of just 1500 copies, since the publisher assumed it would not sell well. Yet it very quickly became highly successful, and would steadily out sell the work of Charles Dickens. Illustrations was her first work to receive widespread acclaim, and its success served to spread the free market ideas of Adam Smith and others throughout the British Empire. Martineau then agreed to compose a series of similar monthly stories over a period of two years, the work being hastened by having her brother James also work on the series with her.

Лондон және АҚШ

19 ғасырдың басында көптеген әлеуметтік институттар мен нормалар жынысқа немесе ерлер мен әйелдерге қатысты дұрыс деп есептелетін нәрсеге байланысты күшті түрде қалыптасты. Жазу да осыдан ерекшеленбеді; әлеуметтік, экономикалық және саяси мәселелер туралы ғылыми еңбектерге көбінесе ерлер басымдық танытса, романтикалық көркем әдебиет және тұрмыстық тақырыптар сияқты шектеулі салалар әйел авторларға сәйкес деп саналды. Әдеби ортадағы осындай гендерлік үміттерге қарамастан, Мартинео түрлі тақырыптар бойынша өз пікірін еркін білдірді. Мартинеоның "Репозиторийде" жиі жариялануы оны редактор, пастор Уильям Джонсон Фокспен (Уильям Дарвин Фокс емес, анықтамаға қараңыз) таныстырды. 1830 жылдары Лондонға алғаш келген Мартинео Фокстің көрнекті ойшылдардың әлеуметтік айнасына қосылды, бұл оған Чарльз Дарвиннің үлкен ағасы Эразм Алвей Дарвинмен танысуға мүмкіндік берді. 1832 жылдың қарашасында Мартинео Лондонға көшіп келді. Оның таныстарының арасында: Генри Халлам, Харриет Тейлор, Александр Маконочи, Генри Харт Милман, Томас Мальтус, Монктон Милнес, Сидней Смит, Джон Стюарт Милль, Эдвард Бульвер-Литтон, Элизабет Баррет Браунинг, Сара Остин және Чарльз Лайелл, сондай-ақ Джейн Уэлш Карлайл және Томас Карлайл болды. Ол Флоренс Найтингейл, Шарлотта Бронте, Джордж Элиот және Чарльз Диккенспен әдеби жолының кейінгі кезеңінде кездесті. 1834 жылға дейін Мартинео ағасы Джеймспен бірге саяси экономика сериясымен, сондай-ақ "Кедейлер заңдары және кедейлердің суреттері" және "Салық салудың суреттері" атты қосымша сериямен айналысты, бұл тікелей үкімет саясатына әсер етуді мақсат етті. Осы кезеңде ол Уигтердің кедейлер заңын реформалауын қолдаған төрт әңгіме жариялады. Бұл әңгімелер (түз, анық, ешқандай күш-жігерсіз жазылған, бірақ іс жүзінде тиімді) автордың стильдік ерекшеліктерін көрсетеді. Тори консерваторлары оны "қайырымдылықты және кедейлерге көмектесуді бағаламаған" Мальтузиан деп сынады, ал радикалдар да оған қарсы болды. Вигтердің жоғары қоғамы оны құрметпен қарсы алды. 1834 жылдың мамырында Чарльз Дарвин Галапагос аралдарына жасаған экспедициясы кезінде әпкелерінен Мартинеоның "қазір Лондондағы үлкен тұлға, Лорд Броугхэм оны "кедейлер заңдары" туралы әңгімелер жазуға және "Кедейлер заңдары және кедейлердің суреттері" кішкентай кітапшалар түрінде жариялауға итермелеп отыр" деген хат алды. Олар өз ағасы Эразмның "оны жақсы білетіні және оған қатты риза екені, барлығы оның кішкентай кітаптарын оқиды және егер сізде бос уақыт болса, оларды оқып, содан кейін теңізге лақтырып жіберсеңіз, олар сіздің бағалы кеңістігіңізді алмайды" деп қосты.

In the early 19th century, most social institutions and norms were strongly shaped by gender, or the perception of what was appropriate for men versus for women. Writing was no exception; non fiction works about social, economic and political issues were dominated by men, while limited areas, such as romance fiction, and topics dealing with domesticity were considered to be appropriate for women authors. Despite these gendered expectations in the literary world, Martineau strongly expressed her opinions on a variety of topics. Martineau's frequent publication in the Repository acquainted her with editor Rev. William Johnson Fox (not William Darwin Fox, see disambiguation). First coming to London around 1830, Martineau joined Fox's social circle of prominent thinkers, which also introduced her to Erasmus Alvey Darwin, older brother to Charles Darwin. In November 1832, Martineau moved to London. Among her acquaintances were: Henry Hallam, Harriet Taylor, Alexander Maconochie, Henry Hart Milman, Thomas Malthus, Monckton Milnes, Sydney Smith, John Stuart Mill, Edward Bulwer Lytton, Elizabeth Barrett Browning, Sarah Austin, and Charles Lyell, as well as Jane Welsh Carlyle and Thomas Carlyle. She met Florence Nightingale, Charlotte Brontë, George Eliot and Charles Dickens later on in her literary career. Until 1834, Martineau was occupied with her brother James on the political economy series, as well as a supplemental series of Poor Laws and Paupers Illustrated and Illustrations of Taxation which was intended to directly influence government policy. About the same time, she published four stories expressing support of the Whig Poor Law reforms. These tales (direct, lucid, written without any appearance of effort, and yet practically effective) display the characteristics of their author's style. Tory paternalists reacted by calling her a Malthusian "who deprecates charity and provision for the poor", while Radicals opposed her to the same degree. Whig high society fêted her. In May 1834 Charles Darwin, on his expedition to the Galapagos Islands, received a letter from his sisters saying that Martineau was "now a great Lion in London, much patronized by Ld. Brougham who has set her to write stories on the poor Laws" and recommending Poor Laws and Paupers Illustrated in pamphlet sized parts. They added that their brother Erasmus "knows her & is a very great admirer & every body reads her little books & if you have a dull hour you can, and then throw them overboard, that they may not take up your precious room".

Амблсайд

1845 жылы Мартино Тайнемуттан көлдер ауданындағы Амблсайдқа кетті, онда ол өзін өзі жобалап, Амблсайдтағы Нолл деп аталатын үйдің құрылысын қадағалады (бұл 1974 жылы ІІ дәрежелі ғимаратқа айналды), ол өмірінің көп бөлігін өткізді. Ол жалғыз әйел болғандықтан және баласы болмағандықтан, "нағыз әйел, үйленген немесе жалғыз болсын, ешқандай үй шаруашылығы жоқ болса бақытты бола алмайды; оның бақыты біреуге байланысты болмаса" (Харриет 498) деп есептелді. Алайда, бұл Харриет пен оның өміріне қатысты емес, ол өзі үшін "менің кінәсіз және бақытты өмірдің идеалым – мен өзімді үйге үйретіп, өзіме қосып алатын жас қызметшілермен бірге кедей көршілердің арасында өз үйім болды" (Харриет 498) деді. Содан кейін ол достарымен Мысырға, Палестинаға және Сирияға сапар шекті. Қайтып оралғаннан кейін ол "Шығыс өмірі, қазіргі және өткен" (1848) атты еңбегін жариялады. Онда ол Нил өзенінен және шөл даладан өлгендердің қабірлеріне қарайтын биік жерде тұрып, "өлгендер тірі аңғар мен өзеннен өтіп", "өлім аймағының үңгірлеріне" барған жерді баяндады, онда жоғары соткер Осирис "қабылдау немесе айыптау белгісін беруге" тиіс. Оның қорытындысы: "Ежелгі мысырлықтардың және солар арқылы өркениетті әлемнің мәйіттерге қатысты идеялары Нил өзені мен Шөл даланың мәңгілік қақтығысынан бастау алды". Бұл аян оның өмірін өзгертті. "Шығыс өмірі" адамзат әлемдік тарихи діндерден бірінен кейін бірі өткен сайын, құдай және құдайлық үкімет туралы түсінік әр қадам сайын абстрактілірек және анықталмайтын болып келеді деген тұжырымын білдірді. Ол соңғы мақсат философиялық атеизм деп сенді, бірақ бұл туралы кітапта нақты айтпады. Ол ежелгі қабірлерді, Киелі қабір шіркеуіндегі Пасхалық "қуыршақтар ойынына" қарсы қойылған "ұмытылудың қара шапанын" сипаттады және христианның сый мен жазаға деген сенімі жалған тәңірлерге негізделген және оларға ұқсас екенін атап өтті. Ол ежелгі Мысырдағы бір қабір туралы былай деп жазды: "Оның өмірі мен өлімі біздің өмірімізге қаншалықты ұқсас болды! Оны біздің заманымыздағы зейнеткерлік әскери офицермен салыстырып көріңіз, олардың келісуінен гөрі айырмашылығы қаншалықты аз!" Кітаптың "мәзһүрлік бейімділігі" баспагер Джон Мюррейге тым көп болды, ол оны қабылдамады. Мартиноның өмірбаянын жазған Флоренс Фенвик Миллер: "Оның барлық жақсы моральдық және ақыл-ой қабілеттері қолданылды, олардың әрекеті осы шығарманың бір бетіне немесе басқасына көрінеді", - деп жазды. "Шығыс өмірі, қазіргі және өткен" Мартино өмірінде маңызды кезең болды, өйткені ол оның Unitarianism-нен атеизмге қарай жылжуын құжаттады, бірақ ол толыққанды қол жеткізе алмады. Бұл діниліктің ауысуын оның қасиетті жерлерді тарихи түсіну үмітімен саяхаттауында және Самуэль Тейлор Кольриджтің ықпалымен библиялық әдебиетке сынды пікір білдіруінде жақсы көруге болады. "Шығыс өмірі, қазіргі және өткен" тарихи маңызға ие, Билли Мелман атап өткендей, бұл "хажға бару туралы есеп емес, алғашқы әйелдер саяхаттары". Бұл 25 жыл бойы аймақтың түпкілікті нұсқаулығы ретінде қызмет етті, бұрынғы Уильям Вордсворттың нұсқаулығын алмастырды және 1880 жылы Баддейдің ағылшын көлдер округінің толық нұсқаулығы басылғанға дейін кең таралды. Мартино 1851 жылы наурыз айында жарық көрген "Адам табиғаты мен дамуының заңдары туралы хаттар" атты жинақты редакциялады. Оның хат түрінде ол өзі және өзін-өзі ғалым Генри Г. Аткинсон арасындағы хат алмасуға негізделген. Ол философиялық атеизм туралы ілімді түсіндірді, ол оны адамзаттың сенімінің тенденциясы деп санайды. Ол бірінші себепті жоққа шығарған жоқ, бірақ оны білуге болмайтынын мәлімдеді. Ол мен Аткинсон адамгершілік міндеттерін растады деп ойлады. Аткинсон мезмеризмнің құлшынысты қорғаушысы болды. Мезмеризм мен көзге көріну тақырыбына берілген басымдық кітаптың жалпыға ортақ наразылығын арттырды. Әдеби Лондон өзінің эволюциялық атеизміне ашуланды, ал кітап Мартино, оның сүйікті ағасы Джеймс және оның кейбір достары арасында тұрақты бөлінуге себеп болды. 1852 жылдан 1866 жылға дейін ол "Дейли Ньюс" газетіне тұрақты түрде үлес қосады, кейде аптасына алты басшыға хат жазады. Ол газетке жалпы саны 1600 мақала жазды. Көп жылдар бойы ол Вестминстер рецензиясына үлес қосты; 1854 жылы ол оның жабылуына жол бермеген қаржылық қолдаушылардың бірі болды. Мартино психосоматикалық симптомдар пайда болды деп сенді, кейіннен мезмеризмнен пайдаланды; бұл медицинаның сенімі жатырды эмоциялар мен истериямен байланыстырды. Оның дәм мен иіс сезу қабілетінен айырылғандығы истерия белгілерін көрсетті. Оның өмір бойы естімейтіндігі оның қиындықтарына себеп болуы мүмкін. Әртүрлі адамдар, соның ішінде қызметші, оның ағасы, кітапты үш айдың ішінде аяқтады. Сонымен қатар, Мартиноның мәтіні әйелдердің экономика саласына енуіне жағдай жасайды. Мысалы, Лана Даллей былай түсіндіреді: "Үй шаруашылығы тақырыбын саяси экономикамен байланыстыру арқылы Мартино әйелдерді экономикалық теория мен практиканың орталық тұсына қояды. Осы контексте әйелдер – «Иллюстрациялардың» оқырмандары ретінде және әңгімелердегі кейіпкерлер ретінде – үлкен масштабты экономиканың бір бөлігіне ғана қосылмайды, сонымен қатар (қатысуларының арқасында) саяси экономиканың қағидаларын үйренуге ынталандырылады". 1831 жылдың өзінде Мартино "Саяси экономика" (экономика саласы сол кезде белгілі болған) тақырыбында жазды. Оның мақсаты laissez faire капитализмінің қағидаларын насихаттау және көрсету болды, бірақ ол түпкілікті теориялық еңбектер жасағанын мәлімдемеді. Мартиноның "Америкадағы қоғам туралы ойлар" еңбегі, 1837 жылы жарияланған, оның социологиялық әдістерінің жарқын мысалы болып табылады. Оның осы саладағы идеялары 1838 жылы жарық көрген "Мораль мен әдет-ғұрыптарды қалай байқауға болады" атты кітабында баяндалды. Ол кейбір жалпы әлеуметтік заңдар кез келген қоғамның өміріне әсер етеді деп сенді, соның ішінде прогресс қағидасы, адамның зихи еңбегінің ең жетілген өнімі ретінде ғылымның пайда болуы және халық санының динамикасы мен табиғи физикалық ортаның маңыздылығы. Огюст Конт социология атауын берді және 1839 жылы "Позитивті философия курсы" атты еңбегін жариялады. Мартино екі томдық қысқаша аударма жасады, ол 1853 жылы "Огюст Конттың позитивті философиясы (Харриет Мартино аударған және қысқартқан)" ретінде жарық көрді. Бұл керемет және сәтті жетістік болды, Конт оның студенттеріне өзінің еңбектерінің орнына оның томдарын ұсынды. Кейбір жазушылар Мартиноны алғашқы әйел социолог деп санайды. Оның Контты ағылшын тіліндегі әлемге таныстыруы және оның түпкілікті жазбаларындағы социологиялық перспектива элементтері оны социолог ретінде тануға негіз береді.

In 1845, Martineau left Tynemouth for Ambleside in the Lake District, where she designed herself and oversaw the construction of the house called The Knoll, Ambleside (made a Grade II Listed Building in 1974), where she spent the greater part of her later life. As she was a single women and had no children, it was believed that, "No true women, married or single, can be happy without some sort of domestic life; – without having somebody's happiness dependent on her" (Harriet 498). However, this was not true for Harriet and her life, in fact she said for herself that, "my [her] owen ideal of an innocent and happy life was a house of my own among poor improvable neighbors, with young servants whom I [she] might train and attach to myself " (Harriet 498). following which she then toured Egypt, Palestine and Syria with some friends. On her return she published Eastern Life, Present and Past (1848), in which she reports a breakthrough realization standing on a prominence looking out across the Nile and desert to the tombs of the dead, where "the deceased crossed the living valley and river" to "the caves of the death region" where Osiris the supreme judge "is to give the sign of acceptance or condemnation". Her summary: "the mortuary ideas of the primitive Egyptians, and through them, of the civilized world at large, have been originated by the everlasting conflict of the Nile and the Desert". This epiphany changed the course of her life. Eastern Life expressed her concept that, as humanity passed through one after another of the world's historic religions, the conception of the deity and of divine government became at each step more and more abstract and indefinite. She believed the ultimate goal to be philosophic atheism, but did not explicitly say so in the book. She described ancient tombs, "the black pall of oblivion" set against the paschal "puppet show" in the Church of the Holy Sepulchre, and noted that Christian beliefs in reward and punishment were based on and similar to heathen superstitions. Describing an ancient Egyptian tomb, she wrote, "How like ours were his life and death! Compare him with a retired naval officer made country gentleman in our day, and in how much less do they differ than agree!" The book's "infidel tendency" was too much for the publisher John Murray, who rejected it. Martineau's biographer, Florence Fenwick Miller, wrote that "all her best moral and intellectual faculties were exerted, and their action becomes visible, at one page or another" of this work. Eastern Life, Present and Past marked an important chapter in Martineau's life as it documented her move away from Unitarianism towards atheism, which was never fully achieved. This shifting of religiosity can best be seen in her instruction to travel with the hopes of gaining a historical understanding of holy places and in her critiques on biblical literalism, as influenced by Samuel Taylor Coleridge. Eastern Life, Present and Past is also important historically, as Billie Melman notes, it was the "first feminine travelogue proper that is not an account of a pilgrimage." This served as the definitive guidebook for the area for 25 years, effectively replacing the earlier guide by William Wordsworth, and continued in common usage until the publication of Baddeley's Thorough Guide to the English Lake District in 1880. Martineau edited a volume of Letters on the Laws of Man's Nature and Development, published in March 1851. Its epistolary form is based on correspondence between her and the self styled scientist Henry G. Atkinson. She expounded the doctrine of philosophical atheism, which she thought the tendency of human belief. She did not deny a first cause but declared it unknowable. She and Atkinson thought they affirmed man's moral obligation. Atkinson was a zealous exponent of mesmerism. The prominence given to the topics of mesmerism and clairvoyance heightened the general disapproval of the book. Literary London was outraged by its mesmeric evolutionary atheism, and the book caused a lasting division between Martineau, her beloved brother, James who had become a Unitarian cleric, and some of her friends. From 1852 to 1866, she contributed regularly to the Daily News, writing sometimes six leaders a week. She wrote more than 1,600 articles for the paper in total. For many years she was a contributor to the Westminster Review; in 1854 she was among financial supporters who prevented its closing down. Martineau believed she had experienced psychosomatic symptoms and later benefits from mesmerism; this medical belief of the times related the uterus to emotions and hysteria. She had symptoms of hysteria in her loss of taste and smell. Her partial deafness throughout life may have contributed to her problems. Various people, including the maid, her brother, Completing the book rapidly in three months, Moreover, Martineau's text sets the stage for women to enter into economics. For example, Lana Dalley explains that "by bringing the topic of domestic economy to bear on political economy, Martineau places women more centrally within economic theory and practice. In this context, women – as readers of the Illustrations and as characters with the tales – are not only rendered a part of larger scale economics but also (because of their participation) encourage to learn the principles of political economy." As early as 1831, Martineau wrote on the subject "Political Economy" (as the field of economics was then known). Her goal was to popularize and illustrate the principles of laissez faire capitalism, though she made no claim to original theorizing. Martineau's reflections on Society in America, published in 1837, are prime examples of her sociological methods. Her ideas in this field were set out in her 1838 book How to Observe Morals and Manners. She believed that some very general social laws influence the life of any society, including the principle of progress, the emergence of science as the most advanced product of human intellectual endeavor, and the significance of population dynamics and the natural physical environment. Auguste Comte coined the name sociology and published a lengthy exposition under the title of Cours de Philosophie Positive in 1839. Martineau undertook a concise translation that was published in two volumes in 1853 as The Positive Philosophy of Auguste Comte (freely translated and condensed by Harriet Martineau). It was a remarkable achievement, and a successful one; Comte recommended her volumes to his students instead of his own. Some writers regard Martineau as the first female sociologist. Her introduction of Comte to the English speaking world and the elements of sociological perspective in her original writings support her credit as a sociologist.

Өлім

Харриет Мартино бронхиттен қайтыс болды. Ол анасының қасында Ки-Хилл зиратында, Хокли, Бирмингемде жерленді. Келесі сәуірде Бракондейлде, оның туысының иелігінде, Мартиноның кең өнер жинағы аукционда сатылды. Харриет өлімге ерекше көзқарас білдірді, ол былай деді: «Мен өлімнен қорқыныш сезінбедім немесе оны жек көрмедім, бірақ алғаш рет өмірге деген қатты және өшпес құштарлықты сезіндім». (Харриет 483) Оның бастапқы күші – шыншылдық пен белгілі бір шеңбердегі зиялық айқындықтан туған нәрсе ғана еді. Шамалы қиялдау және ұсыну қабілеті болғандықтан, генийге жақындамайтын, ол көргенін анық көре алды және айтқанын нақты жеткізе білді. Қысқасы, ол өзіндік жаңалықтар ашпаса немесе ойлап таппаса да, білімді кеңінен таратуға қол жеткізді. 1877 жылы оның өмірбаяны жарық көрді. Әйел адамның мұндай шығарма жариялағаны, әсіресе діни емес мазмұндағысы, сирек кездесетін жайт. Оның кітабы бейтарап, «өзегіне дейін философиялық» және еркектік қасиеттерімен сипатталды, сонымен қатар қажеттілік принципіне негізделген туынды ретінде қарастырылды. Ол балалық шақ кезеңдерін және естеліктерін терең зерттеді, анасының махаббатынан айырылғанына қатысты сезімдерін, сондай-ақ теолог болған ағасы Джеймс Мартиноға деген терең құрметін білдірді. Мартиноның есімі Лондонның Кенсал Грин зиратындағы Реформаторлар ескерткішінің шығыс жағына жазылған. 2014 жылдың ақпан айында Лондонның Ұлттық портрет галереясында Мартиноның бірнеше портреті сақталғаны хабарланды. Энтони Гидденс пен Саймон Гриффитс Мартиноның социология ғылымын қалағандардың бірі екенін және оның бүгінгі күнде де маңыздылығын жоғалтпағанын дәлелдеді. Ол қоғамды зерттеу оның барлық қырларын, соның ішінде маңызды саяси, діни және әлеуметтік институттарды қамтуы тиіс екенін үйретті, сондай-ақ әйелдердің өмірін де зерделеу қажеттігін қатыстыра айтты. Ол неке, балалар, діни өмір және нәсілдер арасындағы қатынастар сияқты мәселелерді зерттеген алғашқы социолог болды. Соңында ол социологтарды тек бақылаумен шектеліп қоймай, сонымен қатар қоғамның игілігі үшін жұмыс істеуге шақырды.

Harriet Martineau died of bronchitis She was buried alongside her mother in Key Hill Cemetery, Hockley, Birmingham. The following April, at Bracondale, her cousin's estate, much of Martineau's extensive art collection was sold at auction. Harriet had a unique view on death, she said, " I have not acquired any dread or dislike of death; but I have felt, for the first, time a keen and unvarying relish of life." (Harriet 483). Her original power was nothing more than was due to earnestness and intellectual clearness within a certain range. With small imaginative and suggestive powers, and therefore nothing approaching to genius, she could see clearly what she did see, and give a clear expression to what she had to say. In short, she could popularize while she could neither discover nor invent. In 1877 her autobiography was published. It was rare for a woman to publish such a work, let alone one secular in nature. Her book was regarded as dispassionate, "philosophic to the core" in its perceived masculinity, and a work of necessitarianism. She deeply explored childhood experiences and memories, expressing feelings of having been deprived of her mother's affection, as well as strong devotion to her brother James Martineau, a theologian. Martineau's name is listed on the east face of the Reformers' Memorial in Kensal Green cemetery in London. In February 2014, it was reported that London's National Portrait Gallery held several portraits of Martineau. Anthony Giddens and Simon Griffiths argued that Martineau is a neglected founder of sociology and that she remains important today. She taught that study of the society must include all its aspects, including key political, religious and social institutions, and she insisted on the need to include the lives of women. She was the first sociologist to study such issues as marriage, children, religious life, and race relations. Finally, she called on sociologists to do more than just observe, but also work to benefit the society.