Кіріспе

Мәскеу және бүкіл Ресей митрополиясы – 1448 жылы Мәскеу Ұлы Кенәзінің аумағында Шығыс Православ шіркеуінің иерархтары тарапынан бір жақты құрылған митрополия. Алғашқы митрополит – Мәскеулік Иоанн; ол Константинопольдің Экуменикалық Патриархының бекітуінсіз тағайындалды. Митрополия Киев және бүкіл Русь митрополиясынан бөлінді, себебі бұрынғы митрополит – Киевтік Исидор Флоренция униясын қабылдаған еді. 1589 жылы Мәскеудің канондық мәртебесі Экуменикалық Патриархтың Иовты мойындауымен реттелгенге дейін, Иоанннан кейін 17 прелат қызмет етті. Иов та патриарх мәртебесіне көтеріліп, Мәскеудің алғашқы патриархы атанды. Мәскеу патриархаты – Ресей мемлекетінің бақылауында болған цезаропапистік институт. Епископтық тақ – Мәскеудегі Успен соборы.

Өмірбаян

1431–1449 жылдары Флоренция соборы өтті. Ол бастапқыда қарсылық көрсеткенмен, Мәскеудің Ұлы князі – Мәскеудің Василий II – ақырында Киев митрополитіне және барша Русь митрополиті – Киевтің Исидорына соборға қатысуға рұқсат берді, бірақ Исидор «Құдай заңының құқықтары мен қасиетті Шіркеудің құрылымын» бұзбай қайтып оралуы керек еді. Бұл собор Рим-католик және Шығыс православие шіркеулерін біріктіру арқылы Ұлы жарылысты (Ұлы оқталуды) тоқтатты. Одақ 1439 жылғы 6 шілдеде Рим папасы Евгений IV жасаған және Киелі Рим императоры Сигизмунд пен барлық епископтардың біреуін қоспағанда, қол қойған Laetentur Caeli құжатында жарияланды. Кейбір грек епископтары, мүмкін Византия императорының саяси қысымын сезініп, собордың қаулыларын теріс қабылдады. Исидор сияқты басқа шығыс епископтары оны шын ниетпен қабылдады. Сильвестр Сиропулос және басқа грек авторлары Исидорды жалған ант берген деп айыптайды, өйткені ол Василий II-ге берген уәдесіне қарамастан, одақты қабылдады. Бұл туралы бұйрыққа қол қойғаннан кейін Исидор Мәскеу Ұлы княздығына оралды. Кремльдегі Успен соборында Исидор бірігу туралы жарлықты оқыды. Ол сондай-ақ Василий II-ге Киелі Тақтан Русьте Одақты таратуға митрополитке көмектесу туралы сұраумен хабарлама жіберді. Үш күннен кейін Исидорды Ұлы князь тұтқындап, Чудов монастырына қамады. Ол Русьтің кейбір дін қызметкерлерін митрополитті Риммен одақтан бас тартудан бас тартқаны үшін айыптауға шақырды. Нәтижесінде Мәскеудің Ұлы князі өз жерлеріндегі одақты жойды және Исидорды біраз уақытқа түрмеге қамады.

Құру

Жеті жыл бойы метрополит тағысы бос тұрғаннан кейін, билік Рязань және Муром епископы – Мәскеулік Ионамен алмастырды. Өзінің тікелей алдыңғылары сияқты, ол Мәскеуде тұрақты түрде тұрды және Киев метрополиясына сілтеме жасайтын дәстүрлі атақты сақтап қалған соңғы Мәскеулік митрополит болды. Сонымен қатар, ол Константинопольдің Экуменикалық Патриархының келісімінсіз тағайындалған алғашқы митрополит еді, бұл бұрынғы қалыпты жағдай болған. Кейін Ресейдегі шіркеу және Ресей мемлекеті Мәскеуді «Үшінші Рим» және Константинопольдің жалғыз заңды мұрагері деп қарастыра бастады. Осы оқиғаларға қарамастан, Экуменикалық Патриарх Мәскеу Царлығы бақыламайтын Русь жерлеріндегі біріккен католик және Шығыс православие («Униялық») епархиялары үшін митрополиттерді тағайындауды жалғастырды. Польша және Литва жерлерінде келесі униялық иерарх – болгар Григорий болды. Ол Константинопольдің латын патриархымен қасиеттендірілді. 1469 жылы оның тағайындауын Константинопольдің Экуменикалық Патриархы Дионисий I де бекітті. Жаңа иерархтың епископтық ордасы Ұлы Литва княздығының астанасы Вильнюсте орналасқан. Григорийдің тағайындалуымен атағы Киев, Галисия және барлық Русь митрополиті болып өзгертілді.

Өзгерістер мен реформалар

Иван III және оның ізбасарының билеуі көптеген ерестіктер мен дау-дамайларға толы болды. Нил Сорский мен Вассиан Косой басқарған бір топ монастырь мүліктерін секуляризациялауды қалады. Оларға қарсы Иосиф Волоцкий жер мен мүлікті шіркеудің меншігінде қалдыруды қорғады. Егеменнің ұстанымы өзгеріп тұрды, бірақ ақырында ол Иосифті қолдады. Жаңа секталар пайда болды, олардың кейбіреулері Мұса заңына қайта оралуға бейімділік танытты: мысалы, бас діни қызметкер Алексей яһуди Захарияның ықпалына түсіп, яһуди дініне ауысты. Монастырь өмірі гүлденді, иеліксіздердің 1551 жылы толық жеңіліске ұшырағанға дейін екі бағыт қатар өмір сүрді. Әйгілі Сергийдің шәкірттері Мәскеу маңындағы Үшбірлік монастырынан шығып, Солтүстік-Шығыс Ресейде ондаған монастырь құрды. Ең танымал монастырьлардың кейбіреуі Ресейдің солтүстігінде орналасқан, сенімнің ең қиын жағдайларда да қалай гүлдене алатынын көрсету үшін. Ортағасырлық Ресейдің ең бай жер иелері қатарында Иосиф Волоколамск монастыры, Кирилло-Белозерск монастыры және Соловецк монастыры болды. 18 ғасырда үш ең ірі монастырь лавра деп танылды, ал Синодқа тікелей бағыныштылары ставропигиялық деп аталды. 1540 жылдары митрополит Макарий бірнеше шіркеу кеңестерін шақырды, олар 1551 жылғы Жүздік кеңесімен аяқталды. Бұл жиын бүкіл Ресей аумағындағы шіркеу рәсімдері мен міндеттерін біріктірді. Шіркеу басшыларының талабы бойынша үкімет патшаның дін қызметкерлеріне қатысты билігін жойды.

Құрылғыдан шығу

1588-1589 жылдары Шығыс Еуропаны сапарлап жүрген Константинополь патриархы Еремия II Мәскеуге келді. Ол Ресейдегі Шығыс православие шіркеуінің де-факто автокефалиясын бекітті. 1448 жылдан бері алғаш рет Экуменикалық патриарх Русь жерінде митрополит – Мәскеудің Иовын қадімдік дәрежеге көтерді. Сонымен бірге, мегаполисті Мәскеу және барлық Русь патриархаты ретінде патриархатқа дейін көтеру арқылы ол мегаполистің мәртебесін тоқтатты. Патриархат 1721 жылы Петр I-нің шіркеу реформасымен таратылып, оның орнына Ең қасиетті Синод құрылды, ал Мәскеу епискобы қайтадан митрополит аталды.