Кіріспе

Бірнеше негативтен бір сурет жасау

Комбинациялық баспа – екі немесе одан көп суреттердің негативтерін біріктіріп, бір суретті жасауға арналған фотографиялық техника. Екі жақты негативті пейзажға түсіруге ұқсас, комбинациялық баспа техникалық тұрғыдан әлдеқайда күрделі болды. Комбинациялық баспаның идеясы фотографияда көбірек көркемдік және идеалданған суреттер жасау ниетінен туындады. Комбинациялық баспа 19-ғасырдың ортасында негативтің жарыққа сезімталдығының және камера технологиясының шектеулеріне байланысты кең таралды. Мысалы, сол кезде сурет түсіру үшін қажетті ұзақ экспозиция негізгі нысанды, мысалы ғимаратты дұрыс көрсетсе, аспан толығымен ақ болып шығатын. Аспанда бұл жағдайда ешқандай мәлімет болмайтын, әдетте ол қатты ақ түспен көзге түсетін. Француз фотографы Гиполит Байяр ең алғаш рет екі бөлек негативті біріктіруді ұсынды: біреуі түсірілген нысанның, екіншісі – дұрыс экспозицияланған бұлттардың негативі. Бұл, теңгерімді сурет жасау үшін жасалды. Бұл техника жаңа, түпнұсқа композициялар жасау үшін де қолданылды және фотографтарға өз жұмыстарында шығармашылықпен жұмыс істеуге жаңа мүмкіндіктер берді. Кейіннен бұл техника фотомонтаж деп аталатын тағы бір көркемдік процеске жол ашты.

Процесс

Комбинациялық басу екі немесе одан көп негативтерді пайдаланып бір сурет жасауға мүмкіндік береді. Комбинациялық басу үшін түпкілікті суреттің қалай көрінуі керектігін жоспарлауға көп күш жұмсау қажет еді. Бұл сондай-ақ үлкен шеберлік пен шыдамдылықты талап ететін жұмыс болды. Фотограф комбинациялық сурет жасағысы келгенде, жақсы экспозиция, нысандарды суретке сәйкес масштабтау және жарықтандырудың тұрақтылығы – бәрі де суретті мүмкіндігінше шынайы ету үшін маңызды шарттар еді. Мысалы, алдыңғы пландағы нысанды аспанға бұлттар қосу арқылы біріктіру кезінде, бұлттарға түсетін жарық бағыты бастапқы алдыңғы пландағы негативтегі нысанға түсетін жарықпен сәйкес болуын қамтамасыз ету қажет. Негативтерді біріктіру үшін оларды экспозициялау кезінде фотограф бастапқы суреттің қосылатын немесе алмастырылатын бөлігінің экспозициясын бақылауы керек. Сондықтан, аспанға бұлттар қосу үшін фотограф аспан аймағынан жарықты кемітіп, алдыңғы план аймағын экспозициялауы керек. Содан кейін, бұлттардың негативін басып шығарғанда, керісіншесін жасап, суреттің тек бұлт пен аспан бөлігін ғана экспозициялау керек. Осыдан кейін екі негативті біріктіріп, араластыру арқылы бір сурет жасауға болады.

Тарих

Уильям Фредерик Лейк Прайс және Оскар Рейландер сияқты фотографтар комбинациялық басуды қолданумен әйгілі. 19 ғасырдың ортасынан бастап, комбинациялық басу сияқты жаңа әдістер адамдардың түрлі фотосурет техникаларына деген көзқарасын өзгерте бастады. Фотографиялық қауымдастықта комбинациялық басуды қолдану туралы пікір қақтығысы туды. Фотосуреттер бастапқыда шындық деп есептелген, ал камера ешқашан жалған айтпайды деп саналған. Бірақ соңғы өнімді өңдеуге жаңа мүмкіндіктер туған соң, фотосуреттер «ақиқатты» көрсетеді деген ұғым тез арада күйреп кетті. Генри Пич Робинсон, комбинациялық басудың тағы бір пионері саналды, ол суретші ғана емес, сонымен қатар автор болды және фотосурет туралы көптеген мақалалар жазды. Одан кейін 1869 жылы «Фотографиядағы көркемдік эффект» атты кітап жариялады. Оның техника туралы жазған еңбектері кеңінен танылды және оны сыншылар сынға алғанына қарамастан, комбинациялық басу әдісін қолдану арқылы нақты әлемді және шындықты бұрмалауда айыптады, бірақ оған үлкен құрмет көрсетілді. Кітабында Робинсон фотосуретті өңдеуді басқа өнер түрлерімен салыстырып, сыншыларды ынталандыруға тырысады және «Музыка белгілі бір заңдармен басқарылатын дыбыс болғандай, көркемдік эффект те формалар мен жарық пен көлеңкенің үйлесімді біріктірілген комбинациясы ғана» деп жазады. Ол фотосуреттерде табиғатқа адал болу туралы пікірмен келіседі, бірақ фотограф алдыңғы планға нысан алғанда, жақсы фотосуреттің «гармониясын» жасау үшін оған керемет фон қажет екенін және «егер табиғат мұндай нысанды ұсынбаса, көркемдік талаптар көбінесе материалдық шындықты бұзбай, өнер арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін» деп жазады. Осыны айта отырып, ол суреттерге көркемдік техникаларды қосу қажеттігін көрсетеді. Фотография өнерінде композицияның артықшылықтары мен комбинациялық басуды қолдану туралы айта отырып, Робинсон «Фотографиядағы көркемдік эффект» еңбегінде бұл әдіс «формалар мен тонның жағымды бейнесін жасауға, түсіндірілуге тиіс оқиғаны айтуға және сурет бейнелеуге немесе ұсынуға арналған нәрсенің рухын бейнелеуге» қызмет ететінін жазды. Оның жазбалары осы процесті қолдану арқылы суреттерінде жаңа мазмұн жасауға деген білімі мен құштарлығын көрсетеді. Виктория дәуірінде комбинациялық басу техникасын қолдаған тағы бір тұлға – өзінің Виктория патшайымы болды. Сол кезде суретшілер табиғат көріністерінен портреттерге дейін идеалды бейнелерді көрсетуге тырысты. Фотографтар да осылай істегісі келді, оларды біріктіріп, жетілдірілген суреттер жасау арқылы. Виктория патшайымының фотосуреттің идеалды бейнелеуге және насихаттауға қабілетіне сенгені айтылады, сонымен қатар оның шынайы екендігіне де сенеді.

Алғашқы мысалдар

Ең алғашқы және ең танымал біріккен суреттердің бірі – Оскар Рейландердің «Өмірдің екі жолы». Баспа 1857 жылы жасалған. Ол алғаш рет Манчестердегі өнер қазыналары көрмесінде көрсетілді және бұл техниканың ең көрнекті үлгілерінің бірі саналады. Ол 32 негативтің үйлесімін пайдаланып, соңғы өнімнің толық бейнесін жасады. Бұл процесс шамамен алты аптаға созылды. Осы техниканың басқа да мысалдары Генри Пич Робинсонның туындыларында кездеседі. Оның «Күз» атты бір туындысында қараңғы алғы пландағы нысан және алыстағы тұманды көрініс, ағаштармен бейнеленген. Бұл туындыда бірнеше адам бейнеленген, олардың кейбіреулері жарық түсетін камераға қарап тұр, ал біреуі қараңғырақ және көзден жасырылған. Бұл 1863 жылы түсірілген альбомдық баспа фотосуреті. Баспаны түсіндіргенде Робинсон бастапқыда өзі жасағысы келген сахнаның эскизін жасап, көріністер мен фигураларды біріктіру арқылы не істей алатынын әртүрлі үлгілермен сынап көргенін айтты. Тек қана жобасына қанағаттанғаннан кейін ол жекелеген фотосуреттерді түсіріп, содан кейін негативтерді баспаға біріктірді. Кейде Робинсонның «шедевр» деп аталатын «Солғып бара жатқан» фотосуреті 1858 жылы жасалған біріккен баспа. Соңғы суретті жасау үшін оған шамамен бес негатив қажет болды. Суретте жас қыздың өлімі және оның қайғыға батқан отбасының оны қоршап тұрғаны бейнеленген. Нысан Робинсонның ойлап тапқан туындысы, ал фигуралар тек поза берген, бірақ қыздың ортада жарқырап тұруы және фигураның қараңғылықта артына бұрылуы эмоционалдық әсер қалдырды.

Қазіргі заманғы қолдану

Фотографияның көбірек қазіргі заманында Джерри Уэлсманн 1965 жылы Фотографиялық білім беру қоғамына ұсынған, Post Visualization деп аталатын теория бар, оны комбинациялық басып шығару тууымен байланыстыруға болады. Post Visualization – фотографтар өздері түсірген суреттерді қараңғы бөлмеде қайта қарастырып, манипуляциялай алады деген идея. Бұл фотографтарға, фотосурет тек механикалық, тікелей процесс екені және оның шығармашылық элементтері жоқ деген жалпы сенімге қарамастан, өзін-өзі таныстырудың қосымша жолдарын ұсынады. Комбинациялық басып шығару осы шығармашылықты қосу үшін өзгертілген суреттермен жұмыс істеудің тамаша тәсілі болып қала берді.