Кіріспе
Еврипидтің ежелгі грек трагедиясы, терминдердің басқа қолданыстары – «Троялық әйелдер» немесе «Троя әйелдері». «Троялық әйелдер» (Τρῳάδες), сондай-ақ «Троя әйелдері» деп аударылады, және грек тіліндегі транслитерацияланған атауы Troades арқылы да белгілі, – грек драматургы Еврипидтің трагедиясы. 415 ж.б.з. Пелопоннес соғысы кезінде қойылған бұл туынды, көбінесе Эгей теңізіндегі Мелос аралын басып алу және сол жылдың басында афинялықтардың оның халқын қырғынға ұшыратуы мен бағындыруы туралы пікір білдіру ретінде қарастырылады (Милос тарихы). 415 ж.б.з. сонымен қатар, гермаидың ұлықтануына нұқсан келтірілген және афинялықтардың Сицилияға екінші жорығы басталған жыл болды, бұл оқиғалар авторға да ықпал еткен болуы мүмкін. «Троялық әйелдер» – Троя соғысы туралы трилогияның үшінші трагедиясы. Бірінші трагедия, «Александрос», Троялық ханзада Парис туралы, оны ата-анасы нәресте кезінде тастап кеткен, ал ересек болғанда қайта табылған. Екінші трагедия, «Паламед», гректердің өз грек әріптесі Паламедке жасаған зұлымдықтарына арналған. Бұл трилогия Дионисияда комедиялық сатирлық пьеса «Сизиф»пен бірге қойылды. Бұл трилогияның сюжеттері Эсхилдің «Орестеясы» сияқты байланысты болған жоқ. Еврипид мұндай байланысты трилогияларды жақтырмады. Еврипид өзінің еңбегі үшін Дионисияда екінші орынды жеңіп алды, белгісіз трагедияшы Ксеноклге есе жіберді. Пьесадағы төрт троялық әйел – «Илиаданың» соңғы кітабында Гектордың денесіне аза тұтқан әйелдер. Осы оқиғалар Еврипидтің тағы бір пьесасы – «Гекуба» пьесасында да бейнеленген.
other uses of the terms The Trojan Women or Women of Troy
The Trojan Women (Τρῳάδες), also translated as The Women of Troy, and also known by its transliterated Greek title Troades, is a tragedy by the Greek playwright Euripides. Produced in 415 BC during the Peloponnesian War, it is often considered a commentary on the capture of the Aegean island of Melos and the subsequent slaughter and subjugation of its populace by the Athenians earlier that year (see History of Milos). 415 BC was also the year of the scandalous desecration of the hermai and the launch of the Athenians' second expedition to Sicily, events which may also have influenced the author. The Trojan Women was the third tragedy of a trilogy dealing with the Trojan War. The first tragedy, Alexandros, was about the recognition of the Trojan prince Paris who had been abandoned in infancy by his parents and rediscovered in adulthood. The second tragedy, Palamedes, dealt with Greek mistreatment of their fellow Greek Palamedes. This trilogy was presented at the Dionysia along with the comedic satyr play Sisyphos. The plots of this trilogy were not connected in the way that Aeschylus' Oresteia was connected. Euripides did not favor such connected trilogies. Euripides won second prize at the City Dionysia for his effort, losing to the obscure tragedian Xenocles. The four Trojan women of the play are the same that appear in the final book of the Iliad lamenting over the corpse of Hector. Taking place near the same time is Hecuba, another play by Euripides.
Сюжет
Еврипидтің пьесасы Троя қаласы тоналып, күйеулері өлтірілгеннен және қалған туыстары құл ретінде алынып кеткеннен кейін троялық әйелдердің тағдырын баяндайды. Алайда, пьеса Афина мен Посейдонның грек әскерлерін жазалау жолдарын талқылауымен басталады, себебі олар Аякстың Кішісінің Приам патшасы мен Хекуба патшайымның үлкен қызы Кассандраны Афинаның мүсінінен сүйреп әкеліп зорлағанын кешірген еді. Одан кейін гректер тағы да өлім жазасын кесіп, әйелдерді бөліскенде троялықтардың қайғысы одан да арта түседі. Грек жаршысы Талтибий Хекуба патшайым мен оның балаларын не күтіп тұрғанын айту үшін келеді. Хекуба грек генералы Одиссейге әкетіледі, ал Кассандра жеңімпаз генерал Агамемнонның күңі болады. Болашақты көре білетін Кассандра бұл жаңалыққа қуанды: олар Аргосқа келгенде, жаңа қожайынының ашулы әйелі Клитемнестра оны да, жаңа қожайынын да өлтіретінін көреді. Ол өзінің және Агамемнонның қанды өлімі туралы неке әнін шырқайды. Бірақ Кассандра да қарғысқа ұшырағандықтан, оның болашаққа қатысты болжамдарына ешкім сенбейді және оны алып кетеді. Жесір ханшайым Андромаха келеді, және Хекуба одан кіші қызы Поликсена грек батыры Ахиллдің мазарында құрбандыққа шалынғанын біледі. Андромаханың тағдыры Ахиллдің ұлы Неоптолемнің күңі болу, ал патшалық отбасы үшін тағы да қорқынышты жаңалық күтіп тұр: Талтибий оған ұлы Астианакс өлім жазасына кесілгенін хабарлайды. Грек басшылары бала өскенде әкесі Гектордың кекін алуынан қорқады, сондықтан оны Трояның қабырғасынан лақтырып өлтіруді жоспарлайды. Елена да ауыр азап көреді: Менелай оны Грекияға алып кетуге келеді, онда оны өлім жазасы күтеді. Елена Менелайды Афродитаның сатқындыққа себепкер екенін және оны жазаламауға тиіс екенін көндіруге тырысады, бірақ Хекуба Еленаның жалған айтқанын және тек өзіне ғана адал болғанын мәлімдейді. Ол Грекияға оралғанда оны өлтіруге ниет білдірсе де, пьесаның соңында оның әлі де тірі екені белгілі болады; үстіне, көрермендер Гомердің "Одиссеясындағы" Телемахтың Спартаға сапарынан Менелай Троя соғысынан кейін де Еленамен бірге әйелі ретінде өмір сүргенін біледі. Соңында Талтибий Гектордың қалқанында кішкентай Астианакстың денесімен қайтып келеді. Андромаха баласын өзі жерлеуді армандаған, троялық дәстүрлерге сәйкес тиісті рәсімдерді орындауды қалаған, бірақ оның кемесі бұрын кетіпті. Талтибий мәйітті Хекубаға тапсырады, ол немересінің денесін жерлеуге дайындап, содан кейін Одиссеймен бірге алып кетеді. Пьеса барысында троялық әйелдердің көптегені оларды өсірген жердің жоғалуын аза тұтады. Әсіресе Хекуба Трояның өмірінің барлық кезеңіндегі үйі болғанын, енді қарт әже ретінде Трояның өртелуін, күйеуінің, балаларының және немерелерінің өлімін көріп, Одиссейге құл ретінде әкетілетінін айтады.
Фильм
Мексикалық фильм «Las Troyanas» (1963), режиссері Серхио Вежар, жазушы Мигель Анхель Гарибай және Вежардың адаптациясы, грек мәтіні мен оқиға орнына адал. Кипрлық грек режиссері Майкл Какойаннис Эврипидтің пьесасын (Едит Гамильтонның белгілі аудармасында) 1971 жылғы «Троялық әйелдер» фильмінің негізі ретінде пайдаланды. Фильмде американдық актриса Кэтрин Хепберн Геккуба рөлінде, британдық актерлер Ванесса Редгрейв және Брайан Блессид Андромаха мен Талтибиус рөлінде, француз-канад актрисасы Женевье Буйолд Кассандра рөлінде, грек актрисасы Айрин Папас Хелен рөлінде, ал Солтүстік Ирландияда туған Патрик Маги Менелай рөлінде ойнады.
Роман
Шери Теппер 1988 жылы "Троялық әйелдер" трагедиясын өзінің феминистік ғылыми-фантастикалық романы "Әйелдер еліне қақпа" романына тоқып енгізді.
Сахна
Гилберт Мюррей аударған 1905 жылғы сахналық нұсқада Гертруда Кингстон Хелен және Ада Феррар Афина рөлінде Лондонның Корольдік сот театрында ойнады. Француз қоғамдық зиялысы Жан-Поль Сартр 1965 жылы «Троялық әйелдер» (Les Troyennes) кітабының түпнұсқа грек мәтініне көбінесе адал, бірақ Азиядағы еуропалық империализмге жасырын сілтемелерді және экзистенциалистік тақырыптарға баса назар аударған нұсқасын жазды. Израиль драматургы Ханок Левин (1943–1999) өзінің «Трояның жоғалған әйелдері» атты пьесасын жазды, оған алаңдататын көріністер мен скатологиялық егжей-тегжейлер қосылды. 1974 жылы Нью-Йорктегі La MaMa эксперименталды театр клубының негізін қалаушы Эллен Стюарт «Троялық әйелдер» пьесасын трилогияның соңғы бөлігі ретінде ұсынды (оның ішінде Медея мен Электра да бар). Румыниялық театр режиссері Андрей Сербанның сахналауымен және американдық композитор Элизабет Свадостың музыкасымен бұл қойылым 40 жыл ішінде 30-дан астам елде гастрольде болды. 2014 жылдан бері «Троялық әйелдер» жобасы бұл туындыны Гватемала, Камбоджа және Косово сияқты түрлі қауымдастықтармен бөлісіп келеді. Чарльз Л. Ми 1994 жылы «Троялық әйелдер» пьесасын соғысқа қатысты қазіргі заманғы, жаңартылған көзқараспен бейімдеді. Ол Холокост пен Хиросимадан аман қалған адамдармен сұхбаттасты. Оның пьесасы «Троялық әйелдер: махаббат тарихы» деп аталады. Дэвид Статтардтың 2001 жылғы адаптациясы, «Троялық әйелдер», 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін жазылған, Ұлыбританияда кеңінен саяхаттады және халықаралық деңгейде сахналанды. «Троялық әйелдер» пьесасын трилогияның үшінші бөлігі ретінде қайта орналастыру үшін, Статтард кейін Еврипидтің жоғалған «Александрос» және «Паламед» пьесаларын (2005 және 2006 жылдары) қайта құрастырып, «Троялық трилогия» құрды, ол Британ мұражайында және Тристан Бейтс театрында (2007) және Еуропа үйінде (2012) оқылымдарда орындалды. Ол сондай-ақ Еврипидтің алғашқы трилогиясын аяқтау үшін «Сизиф» (2008) атты сатирикалық пьесаның нұсқасын жазды. 2004 жылы Феми Ософисанның «Ову әйелдері» пьесасында оқиға 1821 жылы, Ову патшалығын Батыс Африканың басқа мемлекеттерінің коалициясы жаулап алғаннан кейін орын алады. Осафисанның айтуынша, бұл пьеса 19-ғасырдағы Африкаға негізделген, бірақ 2003 жылы АҚШ бастаған коалицияның Иракқа басып кіруінен де шабыттанды. Брэд Мейс 2003 жылы Лос-Анджелестегі ARK Театр компаниясы үшін мультимедиалық қойылымның режиссері болды. Пьеса Си-Эн-Эн телеарнасының жалған жаңалықтарымен ашылды, ол Ирактағы соғыс туралы хабарды қайталауға бағытталған. Бұл қойылымнан 2004 жылы деректі фильм жасалды. Кейти Митчелл режиссерлік еткен «Троя әйелдері» 2007/08 жылдары Лондондағы Ұлттық театрда қойылды. Орындаушылар құрамына Кейт Дюшен Гекуба, Синид Мэтьюс Кассандра және Анастасия Хилл Андромах рөлінде кірді. Марти Мараден режиссерлік еткен «Троялық әйелдер» спектаклі 2008 жылдың 14 мамырынан 5 қазанына дейін Канаданың Онтарио штатындағы Стратфорд қаласындағы Том Паттерсон театрында Стратфорд Шекспир фестивалінде Канадалық актриса Марта Генридің Гекуба рөлімен орындалды. Кристин Эванс 2009 жылы өзінің «Троян Барби» пьесасында «Троялық әйелдер» туралы әңгімені қайта өңдеп, жаңғыртты. «Троян Барби» - бұл қазіргі заманғы және ежелгі әлемдерді біріктіретін постмодерндік жаңарту, қазіргі Лондон қуыршақ жөндеу дүкенінің иесі Лотти ежелгі Трояда және қазіргі Таяу Шығыста орналасқан «Троялық әйелдер» лагеріне тартылады. 2011 жылы Энн Богарттың SITI компаниясы Getty Villa-да «Троян әйелдері» (Еврипидтен кейін) пьесасын көрсетті, содан кейін оны гастрольдік турмен көрсетті. 2016 жылы Зои Лаффертидің араб тілінде ағылшын тіліндегі субтитрлері бар «Сирия ханышалары» пьесасының нұсқасы Ұлыбританияда гастрольге шыққанға дейін Young Vic театрында қойылды. 2021 жылы эксперименталды ақын, аудармашы және классицист Энн Карсон өзінің аудармасын Розанна Бруноның суреттерімен «Троян әйелдері: комикс» деп жариялады, оның бір бөлігі сол жылдың басында Париж шолуының 236-шы санында жарияланды. Карсонның көзқарасын Бруно «комик» немесе графикалық роман түрінде трагедияны сахнаға қоюға жеткізді. Бұл кейіпкерлер таңғажайып кейіпкерлер ретінде бейнеленді, мысалы, Хекабе ескі, бір кезде патшалық ит ретінде, Афина құдайы құс бетпердесі киген, ал өлтірілген нәресте Астианакс (Троя тағына соңғы мұрагер) - тополь ағашының жас бұтасы ретінде. 2023 жылдың наурыз айында Бен Уинспир режиссерлік еткен және оның әйелі актер-продюсер Марта Дюссельдорптың қатысуымен «Троя әйелдері» қойылымы Австралияның Тасманиядағы 10 күн арал фестивалінде сахналанды. Ирандық күрд беженцісі Бехруз Бучанидің поэзиясы, көп жылдар бойы Австралия үкіметі тарапынан Манус аралында ұсталған, Кэти Нунанның музыкасына қойылды және Тасманиялық әйелдер мен қыздар хорымен орындалды, пьеса мәтінімен араластырылды. 2024 жылы Сара Фаррингтонның «Троялық әйел» атты жеке өнер көрсетілімі Нью-Джерси штатының Вест Оранж қаласындағы Luna Stage-те дебют жасады. Режиссерлігі Меган Финн жасаған және Дрита Кабаши орындаған бұл пьеса Ресейдің Украинаға қарсы соғысына жауап ретінде жазылған.
Аудармалар
Аудармашы Жыл Стилі Толық мәтін Роберт Поттер 1781 жыр Эдвард Филип Колридж 1891 Проза Уикикөз, Гилберт Мюррей 1911 жыр Артур Уэй 1912 жыр Мұса Хадас және Джон Маклин 1936 Проза Эдит Гамильтон 1937 жыр Ричмонд Латтимор 1947 жыр Цифрлық несиеге қолжетімді Изабелл Раубичек және Энтони Э. Раубичек 1954 Проза Филипп Веллакотт 1954 Проза және жыр Гвендолин Макэвен 1981 Проза Ширли А. Барлоу 1986 Проза Дон Тейлор 1990 Проза және жыр Дэвид Ковакс 1999 Проза Джеймс Морвуд 2000 Проза Говард Рубенштейн 2002 жыр Элен МакЛафлин 2005 Проза Джордж Теодоридис 2008 Проза Алан Шапиро 2009 Проза Эмили Уилсон 2016 жыр Энн Карсон 2021 Комикстік кітап, жыр Еврипидтің «Трояндық әйелдері»: комикс, Розанна Бруноның суреттерімен.