Кіріспе

Claytonia perfoliata, көбінесе шахташы мақтасы, ройе, үнді мақтасы немесе қысқы жуа деп аталады, бұл Montiaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Ол Солтүстік Американың батыс тау және жағалау аймақтарына тән, жеуге жарамды, шырынды, шөптесін, бір жылдық өсімдік.

Сипаттама

Claytonia perfoliata – бірнеше сантиметрге дейін өсетін, бірақ толыққан өсімдіктер одан да қысқа болуы мүмкін. Көшет жапырақтары әдетте ашық жасыл (сирек – қызғылт немесе қоңыр жасыл түсті), шымды, ұзын және тар болады. Бірінші нақты жапырақтары өсімдіктің тамырында розетка құрайды және ұзындығы миллиметрге дейін, әдетте ұзын сағақтан (көбінесе миллиметрге дейін) тұрады. Шағын қызғылт немесе ақ гүлдері бес құлпынаидан тұрады. Гүлдері ақпаннан мамыр немесе маусымға дейін гүлдейді және 5-40 гүлден топтасқан болады. Гүлдері сабақтың айналасында біріккен екі жапырақтан өседі, олар бірігіп тұрғанда бір дөңгелек жапырақ сияқты көрінеді. Толыққан өсімдіктер розетка пішіндес болады; олардың тамырынан тік немесе жайылып өсетін көптеген тармақталған сабақтары шығады. C. perfoliata көктемде көптеп кездеседі және салқын, ылғалды ортаны жақсы көреді. Өсімдік жылдың алғашқы ауыр жаңбырынан кейін күнге толы жерлерде пайда болады, бірақ ең жақсы өсетін орындары көлеңкелі жерлерде, әсіресе жоталарда, жаздың басында кездеседі. Ауа райы ыстықтап, құрғақ болғанда жапырақтары құрғап, терең қызыл түске айналады.

Таксономия

Клейтония парвифлора және Клейтония рубра сияқты екі басқа Claytonia түрімен бірге C. perfoliata үш диплоидты түрге негізделген, ең болмаса полиплоидты тірек кешенін құрайды. C. perfoliata кешенінің популяциялық экологиясы және генетикасы бойынша екі маңызды зерттеу 2012 жылы жарияланды.

Кіші түрлер

C. perfoliata-ның жақсы зерттелген үш географиялық түршесі бар:
Claytonia perfoliata subsp. perfoliata: АҚШ-тың және Канаданың (Британдық Колумбия) Тынық мұхитының жағалауы
Claytonia perfoliata subsp. intermontana: АҚШ-тың батыс ішкі аймақтары
Claytonia perfoliata subsp. mexicana: Оңтүстік Калифорния мен Аризонаның жағалауы, Мексикадан Гватемалаға дейін оңтүстікке қарай созылады.

Басқа атаулары

C. perfoliata батыс Моно тілінде 'piyada̠' деп, ал Ivilyuat және Калифорнияның тағы бір америкалық тілінде 'palsingat' немесе (Ohlone тілінде) 'rooreh' деп аталады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл түр Мексика мен Солтүстік Американың батысынан, Британдық Колумбияға дейін таралған. Ол Батыс Еуропа, Аргентина және Жаңа Зеландияға әкелінген және кеңінен жабайыланған. 2019 жылға дейін бұл өсімдік Арканзас штатының ішкі аймақтарында да кездескені анықталды.

Қолданылуы

Шахташы салатасының жалпы атауы Калифорния алтын асыру кезіндегі шахтерлердің оны пайдалануына байланысты қойылған, олар оны қызыл аурудың алдын алу үшін жеген. Ол сәуір және мамыр айларында піседі, және жапырақты көкөніс ретінде қолданылуы мүмкін. Өсімдіктің тамырларынан басқа барлық бөлігі жеуге жарамды, және ол С витаминін қамтамасыз етеді. Көбінесе оны салаттарда шикі күйінде жейді, бірақ ол егілген салаттан гөрі аздап кедір-бұдыр. Кейде оны шпинат сияқты қайнатады, оған ұқсас дәмі мен химиялық құрамы бар. Жабайы C. perfoliata кейде улы мөлшерде натрий оксалат жинақтауы мүмкін болғандықтан (шпинатта да осылай болуы мүмкін), сақтық қажет. Өсімдік Ивилюатта пальсинат немесе, мүмкін, лахумиек деп аталады, және Оңтүстік Калифорнияның Ивилюкалетем (Кахуилья) халқы оны жаңа немесе қайнатылған күйінде жасыл көкөніс ретінде жеген. Ол, Claytonia exigua-мен бірге, ерте көктемде жинауға қолжетімді.