Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шыңжаңдағы тарихи қираған жерлер – тарихи мемлекет.
Site of historical ruins in Xinjiang
the historical kingdom
Гаочан (; ежелгі уйғыр тілінде: Qocho), сондай-ақ Хочо, Караходжа, Қара хажа, Қара Ходжа немесе Карахожа (уйғыр тілінде قاراغوجا) – қазіргі Қытайдың Шыңжаң аймағындағы қатал Такла-Макан шөлінің солтүстік жиегінде орналасқан қираған ежелгі оазис қаласы. Бұл орын жарияланған есептерде Чотчо, Хочо, Кочо немесе Қочо деп те аталады. Юань және Мин династиялары кезінде Гаочан "Халахезхуо" (哈) (Қара хожа) және Хуочжоу деп аталды. Қираған жерлер қазіргі Турпан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 шақырым қашықтықта, жергілікті тұрғындар Идикут шари немесе Идикутшари деп атаған жерде орналасқан. (Альберт Грунведельдің еңбектерін төмендегі сыртқы сілтемелерде қараңыз). Қаланың көркем бейнелері Альберт фон Ле Кокпен жарияланған. Кейбір дереккөздерде Гаочан сол кезде Батыс Еуразия халықтары мекендеген аймақта орналасқандықтан "қытай колониясы" деп есептеледі. Көрікті сауда орталығы болғандықтан, Жібек жолымен саяхаттайтын саудагерлер үшін тоқтау орны болды. 14 ғасырдағы соғыстарда қирап, ескі сарайдың қираған қалдықтары мен қаланың ішкі және сыртқы бөліктерін әлі де көруге болады. Гаочан, тарихи Жібек жолындағы басқа да орындармен бірге, 2014 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне "Жібек жолдары: Чанъань-Тяньшань дәлізінің жол желісі" ретінде енгізілді. Гаочанның жанында тағы бір маңызды археологиялық орын – Астана мазарлары орналасқан.
Gaochang (; Old Uyghur: Qocho), also called Khocho, Karakhoja, Qara hoja, Kara Khoja or Karahoja (قاراغوجا in Uyghur), was a ruined ancient oasis city on the northern rim of the inhospitable Taklamakan Desert in present day Xinjiang, China. The site is also known in published reports as Chotscho, Khocho, Qocho or Qočo. During the Yuan dynasty and Ming dynasty, Gaochang was referred to as "Halahezhuo" (哈) (Qara khoja) and Huozhou. The ruins are located 30 km southeast of modern Turpan, at a place called Idykut schari or Idikutschari by local residents. (see the work of Albert Grünwedel in the external links below). Artistic depictions of the city have been published by Albert von Le Coq. Gaochang is considered in some sources to have been a "Chinese colony", that is, it was located in a region otherwise occupied at the time by West Eurasian peoples. A busy trading center, it was a stopping point for merchant traders traveling on the Silk Road. It was destroyed in wars during the 14th century and old palace ruins and inside and outside cities can still be seen today. Along with other sites along the historic Silk Road, Gaocheng was inscribed in 2014 on the UNESCO World Heritage List as the Silk Roads: the Routes Network of Chang'an Tianshan Corridor World Heritage Site. Near Gaochang is another major archeological site: the Astana tombs.
Субеши мәдениеті (б.з.д. 1100-100 жылдар)
Бұл аймақтың ең ерте мәдениеттерінің бірі – Темір дәуірі Субеши мәдениеті (б.з.б. 1100–100 жж.). Субеши мәдениеті кейінгі кезеңдегі Тарим мумияларының кейбірін жасауға үлес қосты. Бұл мәдениет, әдетте, қытай тарихи деректерінен белгілі Чеши мемлекетімен (車師, Chü shih, Jushi Kingdom) байланыстырылады.
One of the earliest cultures of the region was the Iron Age Subeshi culture (1100 100 BCE). The Subeshi culture contributes some of the later period Tarim Mummies. The culture is probably associated with the Cheshi state (車師, Chü shih, Jushi Kingdom) known from Chinese historical sources.
Джуши патшалығы және Хан хандығының алғашқы кезеңдері
Түрфан аймаласындағы өңір Хан әулеті тұсында (б.з.д. 206 – 220 жж.) Джуши (Джуши патшалығы) билік еткен деп сипатталған, ал аймақтың бақылауы хан қытайлары мен шионнулар арасында ауысып тұрды. Гаочан б.з.б. 1 ғасырда салынды, ол Жібек жолындағы маңызды нысан болды. Батыс Қытайда көліктік хаб ретінде маңызды рөл атқарды. Кейіннен Джуши басшылары Хан әулетіне адалдық серт етті. 327 жылы Хан қытай билеушісі Чжан Цзюнь басқаратын Бұрынғы Лян Гаочан округін (жүн) құрды. Қытайлықтар әскери колония/гарнизон құрып, жерді бірнеше бөлікке бөлді. Хеси аймағы мен орталық жазықтардан келген хан қытай отарлаушылары да осы өңірге қоныстанды. Батыс Цзинь әулеті құлағаннан кейін Солтүстік Қытай көптеген мемлекеттерге бөлінді, соның ішінде Орталық Азиядағы оазистер де болды. Гаочан Бұрынғы Лян, Бұрынғы Цинь және Солтүстік Лян округтерінің бір бөлігі ретінде басқарылды. 383 жылы Бұрынғы Цинь әскерінің қолбасшысы Лу Гуан аймақты басып алды. 439 жылы Солтүстік Лянның қалдықтары, Жүку Вухуй мен Жүку Анчжоу басқарып, Гаочанға қашып келді, олар 460 жылға дейін билікті ұстап тұрды, содан кейін Роран қағанатымен жеңіліске ұшырады. Оқиғаның тағы бір нұсқасында 439 жылы Ашина есімді адам 500 отбасын Гансудан Гаочанға әкелді делінеді. 460 жылы Роран оларды Алтайға көшіруге мәжбүр етті. Олар Гөктүрік қағанатын құрған Ашина тайпасы болды.
The region around Turfan was described during the Han dynasty (206 BCE – 220 CE) as being occupied by the Jūshī (Jushi Kingdom), while control over the region swayed between the Han Chinese and the Xiongnu. Gaochang was built in the 1st century BC, it was an important site along the Silk Road. It played a key role as a transportation hub in Western China. The Jushi leaders later pledged their allegiance to the Han dynasty. In 327, the Gaochang Commandery (jùn) was created by the Former Liang under the Han Chinese ruler Zhang Jun. The Chinese set up a military colony/garrison and organized the land into multiple divisions. Han Chinese colonists from the Hexi region and the central plains also settled in the region. After the fall of the Western Jin dynasty, Northern China split into multiple states, including the Central Asian oases. Gaochang was ruled by the Former Liang, Former Qin and Northern Liang as part of a commandery. In 383 the general Lu Guang of the Former Qin seized control of the region. In 439, remnants of the Northern Liang, led by Juqu Wuhui and Juqu Anzhou, fled to Gaochang where they would hold onto power until 460 when they were conquered by the Rouran Khaganate. Another version of this story says that in 439 a man named Ashina led 500 families from Gansu to Gaochang. In 460, the Rouran forced them to move to the Altai. They became the Ashina clan that formed the Göktürk Khaganate
Алты династия кезеңінің Түрфан қабірлерінде пельменьдер табылған.
Six Dynasties Turfan tombs contained dumplings.
Гаочанг патшалығы
V ғасырдың ортасынан VII ғасырдың ортасына дейін Гаочаң патшалығын Кан, Чжан, Ма және Ку тайпалары кезекпен басқарды. Руран қағандығы оны жаулап алған кезде Гаочаңда он мыңнан астам ханьқытайлың отбасылары болған. Моңғолияда орналасқан Руран қағандығы 460 жылы Кан Бочжоу есімді ханьқытайлықты Гаочаң патшасы етіп тағайындады, және ол қағандықтың тәуелді патшалығы болды. Кан Руранның қолдауына тәуелді болды. Иченг пен Шогуй – Гаочаңды билеген қытай Кан әулетінің соңғы екі патшасы. Осы кезде Гаоче (高) Тарым алқабында Руран билігіне қарсы күреске көтерілді. Гаоче патшасы Афужхилуо (阿) Кан Бочжоудың сіңлісінің ұлы Кан Шогуйді өлтірді және Дуньхуаннан (敦煌) шыққан Чжан Мэнминды (張孟明) Гаочаңның тәуелді патшасы етіп тағайындады. Осылайша Гаочаң Гаоче билігіне көшті. Кейін Чжан Мэнмин Гаочаң халқының көтерілісінде қаза тауып, оның орнына Ма Ру (馬) келді. 501 жылы Ма Ру құлатылып, өлтірілді, ал Гаочаң халқы Цзиньчэндегі (金城, қазіргі Ланьчжоу, Ганьсу) Ку Цзяны (麴) патшалыққа сайлады, осылайша Куши патшалығы (麴氏王国, 501-640 жж.) құрылды. Ку Цзя Цзиньчэн округінің Чжун ауданынан (榆中) шыққан (қазіргі Ланьчжоу, Ганьсуға сәйкес келеді).
From the mid 5th century until the mid 7th century, the Gaochang Kingdom was successively controlled by the Kan, Zhang, Ma and Qu clans. At the time of its conquest by the Rouran Khaganate, there were more than ten thousand Han Chinese households in Gaochang. The Rouran Khaganate, which was based in Mongolia, appointed a Han Chinese named Kan Bozhou to rule as King of Gaochang in 460, and it became a separate vassal kingdom of the Khaganate. Kan was dependent on Rouran backing. Yicheng and Shougui were the last two kings of the Chinese Kan family to rule Gaochang. At this time the Gaoche (高) was rising to challenge power of the Rouran in the Tarim Basin. The Gaoche king Afuzhiluo (阿) killed King Kan Shougui, who was the nephew of Kan Bozhou. and appointed a Han from Dunhuang, named Zhang Mengming (張孟明), as his own vassal King of Gaochang. Gaochang thus passed under Gaoche rule. Later, Zhang Mengming was killed in an uprising by the people of Gaochang and replaced by Ma Ru (馬). In 501, Ma Ru himself was overthrown and killed, and the people of Gaochang appointed Qu Jia (麴) of Jincheng (in Gansu) as their king, forming the Qushi Kingdom (麹氏王国, 501 640 CE). Qu Jia hailed from the Zhong district of Jincheng commandery (金城, roughly corresponding to modern day Lanzhou, Gansu)
Осы кезеңде батыстағы Кучаның материалдық мәдениеті негізінен иран-үнді сипатына ие болса, Гаочаңда ол біртіндеп Тан эстетикасымен бірікті. 607 жылы Гаочаң билеушісі Ку Боя Суй әулетіне салық төледі, бірақ оның ханьдануға жасаған әрекеті Ку билеушісін құлатқан төңкеріске әкеп соқты. Ку әулеті алты жылдан кейін қайта қалпына келтірілді, ал оның мұрагері Ку Вэнтай 629 жылы Тан саяхатшысы Сюаньцзянды зор құрметпен қарсы алды. Ку әулеті Ганьсудан шыққан. Цзиньчэн округінің (Ланьчжоу) Ючжун ауданы Ку Цзяның туған жері болды. Ку әулеті түріктермен некелік байланыстар арқылы байланысты болды, Ку Боя патшасының әжесі түрік болған. Осы кезеңде Гаочаңның басқару жүйесі, тілі, қала құрылысы және конфуцийлік қоғамы қытай үлгілеріне осы деңгейде тәуелді болды, сондықтан ол соғди тілінде "Қытай қаласы" деп аталды, бұл атау Х ғасырдың парсы географиясы Ḥudūd al ‘Ālam-да да қолданылды.
While the material civilization of Kucha to its west in this period remained chiefly Indo Iranian in character, in Gaochang it gradually merged into the Tang aesthetics. In 607 the ruler of Gaochang Qu Boya paid tribute to the Sui dynasty, but his attempt at sinicization provoked a coup which overthrew the Qu ruler. The Qu family was restored six years later and the successor Qu Wentai welcomed the Tang pilgrim Xuanzang with great enthusiasm in 629 AD. Qu family which originated from Gansu. Jincheng commandery 金城 (Lanzhou), district of Yuzhong 榆中 was the home of the Qu Jia. The Qu family was linked by marriage alliances to the Turks, with a Turk being the grandmother of King Qu Boya's. During this period, Gaochang's administration, language, city planning, and Confucian society was so heavily dominated by Chinese models that it was known in Sogdian as "Chinatown", a usage which continued as late as the tenth century Persian geography Ḥudūd al ‘Ālam.
Тан билігі
Алайда, Танның кеңеюінен қорқып, Кю Вэнтай кейін Батыс түріктерімен одақ құрып, Тан үстемдігіне қарсы шықты. Император Тайцзонг 640 жылы генерал Хоу Чжунджи бастаған әскерді осы патшалыққа қарсы жіберді, ал Кю Вэнтай жақындап келе жатқан әскер туралы хабарды естіп, қатты тойығып қайтыс болды. Бұл Анси (安西) үкіметінің орталығы болды. Гаочаң халқы негізінен хань ұлтынан тұрды, ал Шанси (Хедонг) Тан әулетінің қосып алған кезінде патшалық отбасының туған жері еді. Тан әулеті соттағылардың Гаочаң хань халқынан тұратындықтан, оны қосып алу қажет деген пікірін қабылдады. Тан билігі тұсында Гаочаңда қытайлар, соғдилер және тохарлар қоныстанды. Түрпаннан 7-8 ғасырларға тән пельменьдер мен вонтондар табылды. Тан әулеті Ан Лушан көтерілісі салдарынан күшін жоғалтты және 755 жылы қытай әскері осы аймақтан қайтарылып алынды. Алдымен бұл аймақты тибеттіктер, содан кейін 803 жылы ұйғырлар басып алды, олар осы жерді Кочо (Qocho) деп атады.
However, fearing Tang expansion, Qu Wentai later formed an alliance with the Western Turks and rebelled against Tang suzerainty. Emperor Taizong sent an army led by General Hou Junji against the kingdom in 640 and Qu Wentai apparently died of shock at news of the approaching army. and the seat of government of Anxi (安西). Gaochang was populated by Han people and Shanxi (Hedong) was the original home of the royal family at the time of the Tang dynasty's annexation. The Tang dynasty accepted arguments at court who said that because Gaochang was Han populated that they needed to annex it. Under Tang rule, Gaochang was inhabited by Chinese, Sogdians and Tocharians. 7th or 8th century old dumplings and wontons were found in Turfan. The Tang dynasty became greatly weakened due to the An Lushan Rebellion and in 755, the Chinese were forced to pull back their soldiers from the region. The area was first taken by the Tibetans, then finally by the Uyghurs in 803, who called the area Kocho (Qocho).
Қочо ұйғыр патшалығы
840 жылдан кейін Гаочаң қаласын өз жерлеріне еніп келген Енисей қирғыздарынан қашқан ұйғыр қағандығының қалдықтары басып алды. Ұйғырлар 850 жылы Қочо (Қара Хожа) мемлекетін құрды. Қочо халқы буддизм, манихейлік және христиан діндерін ұстанды. Ұйғырлар буддизмге көшті және жақын орналасқан Безеклик мың Будда үңгірлерінде храмдар салуға демеушілік етті, онда ұйғыр демеушілерінің суреттері сақталған. Өздерін идикут деп атаған буддалық ұйғыр патшалары көшпелі өмір салтын сақтап, қыста Қочода тұрды, ал жазда Үрімшіге жақын, салқынырақ Бишбалыққа көшіп отырды. Кейіннен Қочо Қара-Хитанның бағынышты мемлекетіне айналды. Алайда, 1209 жылы идикут Баршуқ Шыңғыс ханға мемлекетінің билігін ұсынды және 1211 жылы талап етілгенде Шыңғыс ханға ірі сыйлықтармен жеке барып кездесті. Осылайша ұйғырлар моңғолдардың қызметіне өтті, кейіннен олар Қытайдың қазіргі аумағындағы Юань әулетін құрды. Ұйғырлар моңғол империясының бюрократтары (семю) болды және олардың ұйғыр жазуы моңғол тіліне бейімделді. Кванчжоуға дейін оңтүстікке қарай, Юань дәуіріндегі Шығыс шіркеуінің жазбаларында Гаочан ұйғырларының көптігі олардың ондағы христиан қауымындағы маңыздылығын көрсетеді. Гаочан аймағы 1275 жылдан 1318 жылға дейін 120 000-ға жуық сарбаздардан тұратын Чағатай хандығының (Юань әулетінің құрамына кірмейтін) моңғолдары тарапынан басып алынды.
After 840 Gaochang became occupied by remnants of the Uyghur Khaganate fleeing Yenisei Kirghiz invasion of their land. The Uyghurs established the Kingdom of Qocho (Kara Khoja) in 850. The inhabitants of Qocho practiced Buddhism, Manichaeism and Christianity. The Uyghurs converted to Buddhism and sponsored building of temple caves in the nearby Bezeklik Thousand Buddha Caves where depictions of Uyghur sponsors may be seen. The Buddhist Uyghur kings, who called themselves idiquts, retained their nomadic lifestyle, residing in Qocho during the winter, but moved to the cooler Bishbalik near Urumchi in the summer. Qocho later became a vassal state of the Kara Khitans. However, In 1209, the idiqut Barchuq offered Genghis Khan the suzerainty of his kingdom, and went personally to Genghis Khan with a sizeable tribute when demanded in 1211. The Uyghurs thus went into the service of the Mongols, who later formed the Yuan dynasty in the territories of what is now China. The Uyghurs became bureaucrats (semu) of the Mongol Empire and their Uyghur script was modified for Mongolian. As far south as Quanzhou, preponderance of Gaochang Uyghur in Church of the East inscriptions of the Yuan period attests to their importance in the Christian community there. The Gaochang area was conquered by the Mongols of the Chagatai Khanate (not part of the Yuan dynasty) from 1275 to 1318 by as many as 120,000 troops.