Кіріспе

Орналасуын білдіретін грамматикалық септік. Грамматикада локатив (LOKətiv; қысқартылған) – орналасуын білдіретін грамматикалық септік. Ол шамамен ағылшын тіліндегі "in", "on", "at" және "by" сөздерімен сәйкес келеді. Локатив септігі латив және сепаратив септіктерімен бірге жалпы жергілікті септіктер тобына жатады. Локатив септігі көптеген тілдерде кездеседі.

Латын тілі

Көне латын тілінде прото-үнді-еуропалық түбірден пайда болған, жұмыс істейтін локативтік жекеше жақ болған. Локативтік көпше жақ датив пен аблятивтік көпше жақпен бірдей болды. Классикалық латын тілінде көне латын дифтонгтарының өзгеруі локативтік жекеше жақтың бастапқы ерекше аяқталуының кейбір басқа жағдайлардың аяқталуларынан ажыратылмауына әкелді. Деклинация Көне латын Классикалық латын Бірігуі 1-ші āi ae Датив/генитивпен біріктірілді. 2-ші ei ī Генитивпен біріктірілді. 3-ші ei, e ī, e Бастапқыда датив сияқты, бірақ біртіндеп аблятивпен алмастырылды. 4-ші ī, ibus, ubus Біртіндеп аблятивпен алмастырылды. Локативтік көпше жақ аблятивпен (оның "орналасу" мағынасы да болған) бірдей болғандықтан, аяқталулар арасындағы айырмашылықтың жоғалуы классикалық латын тілінде локативтік жақтың функцияларын аблятивтік жаққа сіңірді. Көне латыннан қалған локативтік жекеше жақтың түпкілікті аяқталуы бірнеше сөз үшін қолданыста қалды. Бірінші және екінші деклинацияда ол жекеше генитивпен бірдей болды. Архаикалық дәуірде үшінші деклинациядағы есімдердің локативтік жекеше жағы аблятивтік және дативтік формалар арасында алмастырылатын, бірақ Август дәуірінде аблятивтік форманы қолдану бекітілді. Сондықтан "rūrī" және "rūre" формалары кездеседі. Латын тіліндегі локативтік жақ тек қалалардың, "кішкентай" аралдардың және бірнеше оқшауланған сөздердің аттарында қолданылған. Римдіктер Сицилия, Сардиния, Корсика, Крит және Кипр аралдарынан басқа Жерорта теңізінің барлық аралдарын кішкентай деп санаған. Британия да "үлкен арал" деп есептелген. Кейбір есімдерде препозицияның орнына локатив қолданылады: domus – domī (үйде), rūs – rūrī (елде), humus – humī (жерде), militia – militiae (әскери қызметте, далада) және focus – focī (ошақта; қауымның ортасында). Бірінші деклинациядағы локативтік жақ ең көп таралған, себебі көптеген римдік жер аттары бірінші деклинацияға жатады, мысалы, Roma, Рим, сондықтан генитив пен датив сияқты бірдей форманы қолданады: Romae (Римде) және Hiberniae (Ирландияда). Кейбір жер аттары, тіпті олар бір қала болса да, табиғи түрде көпше жақта болды, мысалы, Athēnae (Афина) және Cūmae (Кума). Бұл көпше аттар датив пен аблятивке ұқсас форманы қолданады: Athēnīs (Афинада) және Cūmīs (Кумада). Сондай-ақ, локативтері болатын бірнеше екінші деклинациядағы есімдер бар, мысалы, Brundisium (Бриндизи), Eborācum (Йорк); локативтерімен Brundisiī (Бриндизиде), Eborācī (Йоркта). Локатив бірнеше жерде орналасуды білдіре алмайды; көпше формалар тек Athēnae сияқты белгілі бір есімдер көпше болғандықтан ғана бар. "Ол үйде" дегенді "(is) domi est" деп, локативті қолдана отырып білдіруге болады, бірақ "Олар өздерінің (жеке-жеке) үйлерінде" дегенді локативпен білдіруге болмайды.

Грек тілінде

Ежелгі грек тілінде локатив прото-индоевропалық дативпен бірігіп кетті, сондықтан грек дативі прото-индоевропалық дативті, инструменталды және локативті көрсетеді. "Ішінде" деген мағынаны білдіретін ἐν (en) препозициясымен қолданылатын датив және уақыт дативі (мысалы, τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ – "үшінші күні") – локативтік дативтердің мысалдары. Кейбір ерте мәтіндер, әсіресе Гомер, кейбір сөздерде локативті сақтап қалған (мысалы, ἠῶθεν – таңертең, Илиада 24.401).

Герман тілдері

Локатив ерте герман тілінде дативпен бірігіп кетті және протогерман тілінде немесе оның барлық ұрпақтарында ерекшеленбей қалды. Алайда, датив, белгілі бір орынға қарай бағытталған қозғалысты көрсететін аккузативпен қарама-қайшы келеді (ол аллативтік мағынаға ие). Датив пен аккузатив арасындағы мағыналық айырмашылық барлық ескі герман тілдерінде кездеседі және екі жағдайдың аражігін сақтап қалған барлық герман тілдерінде сақталған.

Санскрит тілі

Санскрит тіліндегі локатив жағдайы әдетте "жетінші жағдай" (саптами вибхакти) деп аталады. Бұл тілдегі негізгі жеті жағдайдың (вибхати) соңғысы болып табылады. "In", "on", "at", "or" және "by" сөздерімен қатар, санскритте "among" сөзі де жиі қолданылады.

Славян тілдері

Славян тілдерінде локатив көбінесе жиі қолданылатын белгілі бір сөз тіркестерінен кейін қолданылады. Орынды білдіруден басқа, славян тілдері локативті әрекетті қалай жасауды, әрекет болатын уақытты, сондай-ақ бір нәрсені толыққанды сипаттайтын тақырыпты немесе мәселені білдіру үшін де пайдаланады; осылайша ол басқа жағдайларға бағынышты. Локатив барлық славян тілдерінде сақталады (болгар және македон тілдерінен басқа), бірақ орыс тілінде (еркек есімдер тобының жекеше түрінде) локатив пен препозицияға бөлінеді, ал серб-хорват тілінде дативке ұқсас аяқтамалар қолданылады (кейде әртүрлі интонациямен). Аяқтама сөздің зат есім немесе сын есім болуына (басқа факторлармен қатар) байланысты.

Ежелгі славян тілі

Ескі шіркеу славян тілінде локатив көбінесе сөз тіркесімен қолданылады. Тәуелсіз локативтердің кейбір қолданыстары сақталып қалған, көбінесе уақытты білдіретін тіркестерде, мысалы, *zimě* "қыста", *polu nošti* "түн ортасында". Локатив сондай-ақ, бірнеше етістіктердің толықтырғышы ретінде де кездеседі, мысалы, *kŭto prikosnǫ sę rizaxŭ moixŭ?* "Кім менің киімдеріме тиді?". Ежелгі Шығыс славян тілінде одан ары, жер аттары локатив жағдайында сөз тіркесіз қолданылады.

Ресей

Орыс тілінде локатив жайы дербес жай ретінде қолданылуын жоғалтып, тек қосымшадан кейін қолданылатын қосымшалық жайға айналды. Соңғысы әрқашан орналасуын көрсету үшін қолданылмайды, ал басқа жайларда орналасуды көрсету үшін де қолданылуы мүмкін (мысалы, "терезеде"). «В библиотеке» («кітапханада») немесе «на Аляске» («Аляскада») сияқты мысалдар орынды көрсету үшін қосымшалық жайдың қолданылуын көрсетеді. Алайда, бұл жай «о» («туралы») қосымшасынан кейін «о студенте» («студент туралы») сияқты қолданылады. Дегенмен, шамамен 150 еркек есімде «в» және «на» қосымшаларына ғана қолданылатын локативтің ерекше түрі сақталған. Бұл формалар «у́» немесе «ю́» әріптерімен аяқталады: «лежать в снегу́» (қарда жату), бірақ «думать о сне́ге» (қар туралы ойлау). Басқа мысалдар: «рай» (жәннат); «в раю́», «дым» (түтін); және «в дыму́». Акцент белгілері көрсеткендей, басымдық әрқашан соңғы буынға түседі, бұл бірдей жазылумен датив формаларынан ерекшеленеді. Бірнеше әйел есімдері жұмсақ белгімен аяқталады, мысалы «дверь» және «пыль», сондай-ақ, локатив формасы бар, ол қосымшалықтан ерекшеленеді, өйткені басымдық соңғы буынға ауысады: «на двери́» («есік үстінде»), бірақ «при двери́» («есік алдында»). Бұл ерекше әйелдік формалар кейде «екінші локатив» немесе «жаңа локатив» деп аталады, өйткені олар ежелгі орыс тілінде болған нағыз локатив жайдан тәуелсіз дамыды. Кейбір сөздерде, мысалы «дом» (үй), екінші локатив түрі белгілі бір тұрақты тіркестерде ғана қолданылады, ал қосымшалық басқа жерде қолданылады. Мысалы, «на дому́» («үйде») үйде орындалатын іс-әрекетті сипаттау үшін, ал «на до́ме» («үйдің үстінде») шатырдың орналасуын белгілеу үшін қолданылады.

Армян тілі

Шығыс армян тілі стандартында жансыз зат есімдер орналасқан жерін білдіретін жұрнақ -ում жұрнағын алады. Жанды зат есімдер (әсіресе адамдар туралы сөз болғанда) орналасқан жерін білдіретін жұрнақты алмайды.

Түркі тілдері

Прототүрік тілінде орналасу жайы септігі болған, және түркі тілдерінің көпшілігі оны сақтап қалды.

Түрікше

Түрік тілінде локатив жайы бар, ол әдетте "DA" жұрнағы арқылы білдіріледі. Мысалы, түрік тілінде okul – «мектеп», ал okulda – «мектепте» деген мағынаны білдіреді. Бұл морфема алдыңғы дауыссыз және дауысты дыбыстарға қарай төрт түрлі түрі болуы мүмкін. Локативтің бірінші фонемасы, «D», алдыңғы дауыссыз дыбысқа байланысты өзгереді: ол дауыссыз дыбыстардан кейін «t» болады, ал қалған жағдайларда «d» болады. Дауысты дыбысы алдыңғы дауыстының фонетикалық ерекшеліктеріне қарай өзгереді: ол артқы қатардағы дауыстыдан кейін «а», ал алдыңғы қатардағы дауыстыдан кейін «е» болады, бұл тілдің дауыстық үйлесім заңдылығына сәйкес келеді. Осылайша, морфеманың төрт түрі бар:
ta, мысалы, kitapta – «кітапта».
te, мысалы, kentte – «қалада».
da, мысалы, odada – «бөлмеде».
de, мысалы, evde – «үйде».

Әзірбайжан тілі

Азербайжан тілінде де локатив жайы бар. Түрік тіліне ұқсас, азербайжан тілінде де дауыстылар үйлесімділігі жүйесі қолданылады. Екі қарапайым локатив жалғауы бар:

da, мысалы, kitabda, "кітапта". də, мысалы, şəhərdə, "қалада".

Қазақ тілі

Қазақ тілінде де локатив жайы бар. Түрік тілі сияқты, қазақ тілінде де дауыстылар үйлесімділігі қолданылады. Төрт қарапайым локатив жалғауы бар:
-та, мысалы, кітапта, "кітапта". -те, мысалы, сөздікте, "сөздікте". -да, мысалы, қалада, "қалада". -де, мысалы, бөлмеде, "бөлмеде". Бұдан бөлек, қазақ тілінде зат есімдер жиі иелік жалғауын қолданады, ол зат пен оның иесі арасындағы қатынасты көрсетеді. Егер зат есімде иелік жалғауы болса, локатив жайы жасағанда екі мүмкін нұсқа бар:
-нда, мысалы, Ерболдың қаласында, "Ерболдың қаласында". -нде, мысалы, Ерболдың сөздігінде, "Ерболдың сөздігінде".

Ұйғыр тілі

Ұйғыр тілінде түрік тіліне ұқсас локатив жағдай бар. Бұл морфеманың төрт түрлі нұсқасын көрсетеді: да, мысалы, مەيداندا, "алаңда". de, яғни ئۆيدە, "үй ішінде". ta, мысалы, ئاپتاپتا, "күн сәулесінде". te, яғни دەرستە, "сабақта".

Өзбек тілі

Локатив жағдайы өзбек тілінде де кездеседі. Мысалы, өзбек тілінде "shahar" сөзі "қала" дегенді білдіреді, ал "shaharda" сөзі "қалада" дегенді білдіреді, яғни да жұрнағы арқылы локатив жағдайы белгіленеді.

Орал тілдері

Пра-ұрал тілі бір "күй" немесе "тұрақты" орналас жағдайымен қайта құрастырылды, * na немесе * nä жұрнақтарымен дауыстылар үйлесімділігіне сәйкес. Оның көптеген ұрпақтарында осы жұрнақтарды басқаларымен біріктіру арқылы қосымша орналас жағдайлары жасалды.

Фин тілдері

Финн тілдерінде түпнұсқа прото-ұралдық локатив ессивке айналды, бірақ фин тіліндегі "kotona" ("үйде") сияқты кейбір қалыптасқан тіркестерде локатив мағынасы сақталған. Ескі локативтен екі жаңа локатив жағдай пайда болды: ішкі орынды (ішінде болуды) білдіретін инессив жағдайы, прото-фин тілінде *ssa/*ssä (алдында *s na/*s nä) деп қайта құрастырылған. Сыртқы орынды (үстінде, қасында болуды) білдіретін адессив жағдайы, прото-фин тілінде *lla/*llä (алдында *l na/*l nä) деп қайта құрастырылған. Бұл жұрнақтар әлі де бірнеше финн тілінде, оның ішінде фин тілінде сақталған, бірақ эстон тілінде және басқа тілдерде s және l-ге дейін қысқартылған. Финн тілдерінде, латын, орыс, ирланд сияқты кейбір үнді-еуропа тілдеріндегідей, иеленуді көрсету үшін әдетте "болу" етістігі қолданылмайды. Оның орнына адессив жағдайы мен "болу" етістігі қолданылады, сондықтан бұл тіркес сөзбе-сөз "менде" дегенді білдіреді. Мысалы, эстон тілінде "менің үйім бар" деген сөз "Mul on maja" болып аударылады, онда "mul" – адессив жағдайында, "on" – "болу" етістігінің үшінші жақ, жекеше түрі, ал "maja" – атау септігінде, емес айыптау септігінде. Демек, "maja" – бағынышты сөз, "on" – етістік, ал "mul" – жанама толықтыру. Бұл ағылшын тіліне "A house is with me" немесе "There is a house at me" деп аударылуы мүмкін.

Этрус тілі

Этрус тілінде "thi" жұрнағы арқылы локатив жалғауы жасалады. Мысалы, velsnalthi – "Велзнаниде", Вольсиния қаласына сілтеме жасап.

Алгонки тілдері

Алгонкин тілдерінде орналасқандық жалғау бар.