Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшада білім беру көбінесе жасырын түрде жүргізілді. Құпия сабақтар Польшаның соғыстан кейінгі қайта құруына ғалымдар мен жұмысшыларды дайындады және неміс және совет үкіметтерінің поляк мәдениетін жою қаупіне қарсы тұрды.
During World War II in Poland, education often took place underground. Secretly conducted education prepared scholars and workers for the postwar reconstruction of Poland and countered German and Soviet threats to eradicate Polish culture.
Соңғы оқиғалар: Польшадағы білім беру жүйесінің қысымы
1939 жылғы Польшаға жасалған шабуылдағы Польшаның жеңілісінен және одан кейінгі неміс және кеңес оккупациясынан кейін, Польша тікелей Рейхке қосылған аймақтарға, тікелей Кеңес Одағына қосылған аймақтарға және немістер бақылаған Бас үкіметке бөлінді. Нацистік нәсілдік теорияларға сәйкес, славяндарға жоғары білім қажет емес еді және бүкіл ұлт неміс нәсілі үшін білімсіз шаруаларға айналдырылуы тиіс еді. Гиммлер бұйырды:
Шығыстағы неміс емес халық үшін төрт сыныптық бастауыш мектептен жоғары ешқандай білім беру мекемесі болмауы керек. Бұл мектептердің міндеті санауды (500-ден аспайтын), өзінің атын жазуды және Құдайдың бұйрықтары немістерге бағыну, адалдық, еңбекқорлық және әдептілік дегенді білдіреді деп үйретумен ғана шектелуі керек. Оқуды қажет деп есептемеймін. 1941 жылға қарай Бас үкіметтегі бастауыш мектепке баратын балалардың саны соғысқа дейінгі балалардың жартысына азайды. Рейхке қосылған аумақтарда поляк тілінде білім беруге тыйым салынды және өлім жазасымен қудаланды. Польшаның барлық аумағында немістер неміс емес азаматтар үшін барлық жоғары білім беруді жойды. Барлық жоғары оқу орындары жабылды. Олардың жабдықтары мен көптеген зертханалары Германияға әкетіліп, неміс университеттері арасында бөлісті, ал ғимараттар кеңселер мен әскери казармаларға айналдырылды. Дегенмен, көптеген поляк суретшілерін оқытқан Краков мемлекеттік қолданбалы өнер мектебі болды. Ол Тадеуш Кантормен ынтымақтастықта жұмыс істеген бірқатар театр режиссерларына да шабыт берді.
For the non German population of the East there can be no type of school above the four grade rudimentary school. The job of these schools should be confined to the teaching of counting (no higher than up to 500), the writing of one's name, and the teaching that God's commandment means obedience to the Germans, honesty, industry and politeness. Reading I do not consider essential. By 1941, the number of children attending elementary school in the General Government was half of the pre war number. On the territories incorporated into the Reich, education in Polish was banned and punished with death. Throughout Polish territory, the Germans abolished all university education for non Germans. All institutions of higher education were closed. Their equipment and most of the laboratories were taken to Germany and divided among the German universities while the buildings were turned into offices and military barracks. There existed however the Staatliche Kunstgewerbeschule Krakau, which educated many Polish artists. It inspired also a number of theater creators cooperating with Tadeusz Kantor.
Қарсылық: жер асты білім беру
Дегенмен, көптеген мұғалімдер, профессорлар және білім беру белсенділері Польшаның бөліну кезеңіндегі Ұшу Университетінің дәстүрін қайта жаңғыртып, елдің барлық аймақтарында жасырын курстар ұйымдастырды. А Б акциясынан аман қалғандар және концлагерлерге жіберілмегендер жеке пәтерлерде шағын топтарға белсенді түрде дәріс берді. Оқушылар тұрақты түрде депортация мен өлім қаупіне тап болды. Жасырын білім берудің көп бөлігін Жасырын Оқыту Ұйымы (Tajna Organizacja Nauczycielska, TON) ұйымдастырды, ол жасырын бастауыш және орта білім беруді қамтамасыз етті. Норман Дэвис Ұйымның бір миллион балаға білім бергенін айтады. 1942 жылы жасырын бастауыш білім беруде шамамен 1,5 миллион оқушы қатысты; 1944 жылы жасырын орта мектеп жүйесі 100 мың адамды қамтыды, ал құпия университет деңгейіндегі курстар шамамен 10 мың адамды. Жасырын университеттердегі факультеттер желісі жылдам тарады және 1944 жылы Варшава университетінде 300-ден астам оқытушы және әртүрлі курстарда 3500 студент болды. 1939 жылдан 1944 жылға дейін Вильнодағы (қазіргі Вильнюс) Стефан Батори университетінде заң және әлеуметтік ғылымдар, гуманитарлық, медициналық, теологиялық, математикалық және биология факультеттері дәрістер, семинарлар мен емтихандар арқылы сақталды. Басты университеттерге Львов университеті, Варшава университеті, Вильно қаласындағы Стефан Батори университеті және Краков қаласындағы Ягеллон университеті кірді. Варшавада Батыс Жерлер Университеті (Uniwersytet Ziem Zachodnich) құрылды, оның филиалдары Киельце, Енджеюв, Ченстохова және Миланувек қалаларында орналасқан. Бұл университет негізінен Адам Мицкевич атындағы Познань университетінің профессорларынан құралды және 17 түрлі бөлімді, соның ішінде медицина және хирургия факультеттерін қамтыды. Жасырын университеттерде 10 мыңға жуық студент магистр дәрежесін, ал бірнеше жүз студент доктор дәрежесін алды. Соғыс басталғаннан кейін Польшада пайда болған жасырын баспаханалар жасырын оқуды оқулықтармен және материалдармен қамтамасыз етті. Профессорлар жасырын мектептер, кәсіптік мектептер және поляк тілі, тарих және география сияқты тыйым салынған пәндер бойынша арнайы курстар желісін ұйымдастырды. Ерекше жағдай – гетоларда ұйымдастырылған жасырын талмуд мектептері. 1944 жылға дейін Польшада жасырын орта мектеп оқушыларының саны миллионнан асты. Кем дегенде 18 мың оқушы мектептің соңғы емтихандарын тапсырып, куәлік алды. Бұл ресми түрде болмаған мектептердің оқушылары ресми түрде болмаған университеттерге түсуіне әкелді. Бұл куәліктердің көпшілігі соғысқа дейінгі формаларда 1938 немесе 1939 жыл деп жалған даталармен шығарылды. Кейіннен оларды соғыстан кейінгі Польша университеттері қабылдады. Ірі қалалардың көпшілігінде жасырын әскери колледждер желісі де болды. 1944 жылға дейін Армия Крайова полктерінің көпшілігі сержанттарды даярлайтын әскери мектептерге ие болды, ал аймақтық штаб офицерлер курстарын және арнайы оқуды ұйымдастырды. Szare Szeregi (поляктардың жер асты скауттар қауымдастығы) Варшавада Agricola деген лақап атпен өзінің сержант мектебін ашты. Дін білімі мен тәрбиесі де жүргізілді. Рим-католик шіркеуі діни қызметкерлерді оқыту үшін жасырын семинариялар құрды. Бір танымал семинарияны Краков архиепискобы кардинал Сапиха басқарды және болашақ кардинал және папа Иоанн Павел II (Карол Войтила) оқыды.
Жер асты университеттерінің оқытушылары
Бұл нацистік және совет оккупациясы кезінде өмірін қауіпке тігіп сабақ берген профессорлардың толық емес тізімі. Оқыту қызметі үшін атылғандардың қайтыс болған күні көрсетілген.
Украинадағы білім беру
Польшаның оккупацияланған аймағында украин білімі соғысқа дейінгіден жақсы дамыған.