Кіріспе
Красноярск – Ресейдің Красноярск өлкесінің ең ірі қаласы және әкімшілік орталығы. Қала Енисей өзенінің жағасында орналасқан, халқы 1,1 миллионнан астам адамды құрайды және Новосибирскінен кейін Сібірдегі екінші ірі қала. Красноярск – танымал Транссибір темір жолының маңызды түйіні және елдегі алюминийдің ірі өндірушілерінің бірі. Қала табиғи ландшафтымен әйгілі; жазушы Антон Чехов Красноярскіні Сібірдегі ең әдемі қала деп атады. Столбы табиғат қорығы қаланың оңтүстігінде 10 шақырым қашықтықта орналасқан. Красноярск – Сібірдегі маңызды білім беру орталығы және Сібір федералды университетінің орналасқан жері. 2019 жылы Красноярск 2019 жылғы Қысқы Универсиадаға қабылдады, бұл Ресейде өткен үшінші Универсиада болды.
Krasnoyarsk is the largest city and administrative center of Krasnoyarsk Krai, Russia. It is situated along the Yenisey River, and is the second largest city in Siberia after Novosibirsk, with a population of over 1.1 million. Krasnoyarsk is an important junction of the renowned Trans Siberian Railway, and is one of the largest producers of aluminium in the country. The city is known for its natural landscape; author Anton Chekhov judged Krasnoyarsk to be the most beautiful city in Siberia. The Stolby Nature Sanctuary is located 10 km south of the city. Krasnoyarsk is a major educational centre in Siberia, and hosts the Siberian Federal University. In 2019, Krasnoyarsk was the host city of the 2019 Winter Universiade, the third hosted in Russia.
Этимология
Бұл бекініс салынған жердің Ярин (хакас диалектісі) атауы – Қызыл Шар ("қызыл тік өзен жағалауы") болғандықтан, осы атау "Красный Яр" (Кра́сный Яр) деп аударылып, сондай аталды.
Тарих
Қала 1628 жылғы 19 тамызда Ресей шекарасындағы бекініс ретінде негіленді. Енисейск қаласынан келген қызметкерлер тобы, Андрей Дубенский басшылығымен, Кача және Енисей өзендерінің қосылған жеріне жетіп, Енисей және оның салалары бойында тұратын жергілікті халықтардың шабуылдарынан шекараны қорғау мақсатында бекіністер салды. Шығыс жағынан Канск қаласымен бірге, ол XVII ғасырда Енисей алқабындағы Ресейдің кеңеюінің оңтүстік шегін білдірді. Царь Михаил I-ге жолданған хатында казактар былай деп хабарлады: "Біз ағаштан жасалған үйлерді (қалашықтарды) тұрғыздық және бекініс орнының айналасына, біз, сіздің құлдарыңыз, бағаналарды орнатып, екі есе байлаумен бекіттік және бекініс орнын нығайттық." Красноярск қаласының қарқынды өсуі 1735-1741 жылдары Сібір жолының (қазіргі М53 тас жолы) келуімен басталды, ол Красноярскіні Ачинск және Канск қалаларымен, сондай-ақ Ресейдің қалған бөлігімен байланыстырды. 1749 жылы Красноярск қаласының оңтүстігінде шамамен 1,5 тонна салмақты метеорит табылды. Оны 1772 жылы Петр Симон Паллас қазып алып, Красноярскіге, содан кейін Санкт-Петербургке жеткізді. Красноярск метеориті маңызды, себебі ол алғаш зерттелген палласит және алғашқы тегілген метеорит болды. 1822 жылы Красноярск Енисей губерниясының әкімшілік орталығына айналды. Орталықтандырылған жоспарлау кезеңінде (бесжылдық жоспарлар) Красноярскіде көптеген ірі өсімдіктер мен фабрикалар салынды: Сибтяжмаш, кемежай, қағаз фабрикасы, гидроэлектр станциясы (қазір әлемдегі бесінші және Ресейдегі екінші станция) және өзен порты. 1934 жылы Красноярск өлкесі құрылды, Красноярск оның әкімшілік орталығы болды. Сталиндік кезеңде Красноярск ГУЛАГ жүйесінің маңызды орталығы болды. Ең маңызды еңбек лагері – Краслаг немесе Красноярск ИТЛ (1938 ж. шамамен 1960 ж.) болды, оның екі бөлімшесі Канск және Решиотиде орналасқан. Красноярск қаласында Енисейлаг немесе Енисей ИТЛ еңбек лагері де Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде маңызды рөл атқарды (шамамен 1940-41 жж.). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Украина мен Батыс Ресейден ондаған фабрикалар Красноярскіге және жақын жердегі қалаларға эвакуацияланды, бұл қаланың өнеркәсіптік өсуіне серпін берді. Соғыстан кейін қосымша ірі өсімдіктер салынды: алюминий зауыты, металлургия зауыты, түйін металдар зауыты және тағы да басқалары. 1980-жылдардың соңында Кеңес Одағы Красноярскіге жақын Абалаковада фазалық антенналық радар станциясын салуды бастады, ол ABM шартының бұзылуына әкелді. 1983 жылдан бастап АҚШ оны алып тастауды талап етті, ал 1989 жылы Кеңес Одағы радар станциясының бұзушылық екенін мойындады. Жабдықтар баяу түрде алынып тасталды және 1992 жылы ол ресми түрде демонтаждалды деп жарияланды, бірақ жабдықтар, әрине, Амур өзенінің жанындағы Комсомольскіге жақын жаңа орынға көшірілді. Красноярск сонымен қатар Красноярск Солтүстік-Шығыс әуе базасының орналасқан жері болды, ол Кеңес Одағының тарауынан кейін тұрғын үйлерге айналды. Кеңес Одағының тарауынан кейін және жекешелендіру басталғаннан кейін көптеген ірі өсімдіктер мен фабрикалар, мысалы, Красноярск алюминий зауыты, қылмыстық билік пен олигархтардың меншігіне өтті, ал басқалары банкрот деп жарияланды. Экономикалық өзгерістер жұмыссыздықтың күрт өсуіне және көптеген ереуілдерге әкелді. 1990-шы жылдардың екінші жартысындағы ең танымал қаржылық дау белгілі Красноярск кәсіпкері Анатолий Быковтың Красноярск алюминий зауытының иесі өзінің серіктесі Вилор Стругановты өлтірді деген айыптамадан кейін жойылған кезде болды. Ақырында, бұл айыптаманың жалған екені анықталды. Красноярск зауытының меншік проблемалары XXI ғасырдың басында да жалғасуда, өйткені олардың көп бөлігі монополиялық қаржылық топтарға немесе олигархтарға тиесілі. 1996 жылы Петр Пимашков Красноярск қаласының мэрі болып сайланғаннан кейін қаланың сыртқы келбеті біртіндеп жақсарды: ескі тарихи ғимараттар қалпына келтірілді, асфальт жаяу жүргіншілер жолдары тас төсемемен ауыстырылды, көптеген алаңдар мен фонтандар бар демалыс аймақтары қалпына келтірілді немесе жаңадан салынды. Қазіргі кезде қаланың көп бөлігі бұрынғы, құлағаннан кейінгі, жайсыз көрінісінің аз ғана іздерін сақтап қалды.
The town of trunks (log buildings) we have constructed and around the place of fort, we the servants of thee, our Lord, have embedded posts and fastened them with double bindings and the place of fort have strengthened mightily
The settlement was granted town status in 1690. An intensive growth of Krasnoyarsk began with the arrival of the Siberian Route (the road M53 nowadays) in 1735 to 1741 which connected the nearby towns of Achinsk and Kansk with Krasnoyarsk and with the rest of Russia. In 1749, a meteorite with a mass of about was found south of Krasnoyarsk. It was excavated by Peter Simon Pallas in 1772 and transported to Krasnoyarsk and subsequently to Saint Petersburg. The Krasnoyarsk meteorite is important because it was the first pallasite ever studied and the first meteorite ever etched. In 1822 Krasnoyarsk became the administrative center of Yeniseysk Governorate. During the periods of centralized planning (Five Year Plans) numerous large plants and factories were constructed in Krasnoyarsk: Sibtyazhmash, the dock yard, the paper factory, the hydroelectric power station (now the fifth largest in the world and the second in Russia), and the river port. In 1934, Krasnoyarsk Krai was formed, with Krasnoyarsk as its administrative center. During Stalinist times, Krasnoyarsk was a major center of the gulag system. The most important labor camp was the Kraslag or Krasnoyarsky ITL (1938 c. 1960) with the two units located in Kansk and Reshyoty. In the city of Krasnoyarsk itself, the Yeniseylag or Yeniseysky ITL labor camp was prominent as well during World War II (c. 1940–41). During World War II, dozens of factories were evacuated from Ukraine and Western Russia to Krasnoyarsk and nearby towns, stimulating the industrial growth of the city. After the war additional large plants were constructed: the aluminum plant, the metallurgic plant, the plant of base metals and many others. In the late 1970s, the Soviet Union began constructing a phased array radar station at Abalakova, near Krasnoyarsk, which violated the ABM Treaty. Beginning in 1983, the United States demanded its removal, until the Soviet Union admitted the radar station was a violation in 1989. Equipment was slowly removed from the site and by 1992 it was officially declared to be dismantled, though the equipment from the site was likely relocated to a new site near Komsomolsk on Amur. Krasnoyarsk was also a home to Krasnoyarsk Northeast air base, which was turned into living blocks after the dissolution of the Soviet Union. After the dissolution of the Soviet Union and beginning of privatization, many large plants and factories, such as the Krasnoyarsk Aluminum Plant, became owned by alleged criminal authorities and oligarchs, while others were declared bankrupt. The economic transition resulted in a dramatic rise in unemployment and numerous strikes. The best known financial scandal of the second half of the 1990s happened when ownership of the Krasnoyarsk Aluminum Plant by a known Krasnoyarsk businessman Anatoliy Bykov had been canceled after he was accused of murdering his partner, Vilor Struganov. The accusation eventually turned out to be false. The Krasnoyarsk plant's ownership problems continue through the early 21st century since nearly all of them are owned either by monopolistic financial groups or by oligarchs. Since the election of Pyotr Pimashkov as the mayor of Krasnoyarsk in 1996, the appearance of the city gradually improved: the old historical buildings were restored, the asphalt walkways were replaced with paving stone, and numerous squares and recreation areas with fountains were either restored or constructed from scratch. Now the majority of the city keeps only a few traces of its former, drab, post collapse look.
География
Қаланың жалпы аумағы, оның ішінде қала маңы және өзен, құрайды. Енисей өзені қала арқылы батыстан шығысқа қарай ағады. Красноярск су электр стансасының арқасында Енисей қыста мұз қатып қалмайды және жазда қала шегінде белгілі бір деңгейден жоғары көтерілмейді. Қала орталығына жақын жерде оның биіктігі теңіз деңгейінен жоғары. Өзенде бірнеше арал бар, олардың ішіндегі ең ірілері – Татышев және Отырар аралдары, олар негізінен демалыс үшін пайдаланылады. Оңтүстік және батыс жағынан Красноярск орманды таулармен қоршалған, олардың биіктігі өзен деңгейінен орташа құрайды. Олардың ең танымаллары – Николаевская Сопка (шаңғы трассаларымен әйгілі), Қарауыл тауы және Қара Сопка, соңғысы – сөнген жанартау. Столбы табиғат қорығының алып жартастары Енисейдің оңтүстік жағалауындағы таулардан көтеріледі, батыс төбелері Гремячая Грива қырқасынан басталып, батысқа қарай Собакина өзеніне дейін созылады. Солтүстік жағы, Дрокинская Сопка төбесін қоспағанда, көбінесе жазық, солтүстік-батысында ормандар, ал солтүстік және шығысында егістік алқаптары орналасқан. Красноярск қаласы мен маңындағы негізгі өзендер – Енисей, Мана, Базаиха және Кача өзендері, соңғысы қаланың тарихи орталығынан ағып өтеді. Жер бедерінің ерекшеліктеріне байланысты Красноярск маңында бірнеше табиғи көлдер кездеседі. Қалаға жақын орманды аймақтар көбінесе қарағай және қайыңнан тұрады, ал одан әрі аспанша ағаштары басым болады. Қарауыл өзенінен батысқа қарай орналасқан тауларда қызыл шырша және сібір қарағайы басқа ағаштардың орнын басады, қаладан батысқа қарай шамамен қашықтықта орман көбінесе қарағай, шырша және аспаншадан тұрады.
The river Yenisei flows from west to east through the city. Due to the Krasnoyarsk hydroelectric dam upstream, the Yenisei never freezes in winter and never exceeds in summer through the city. Near the city center, its elevation is above sea level. There are several islands in the river, the largest of which are Tatyshev and Otdyha Isles, used mainly for recreation. To the south and west, Krasnoyarsk is surrounded by forested mountains averaging in height above river level. The most prominent of them are Nikolayevskaya Sopka (notable for its ski jumping tracks), Karaulnaya Gora, and Chornaya Sopka, the latter being an extinct volcano. The gigantic rock cliffs of the Stolby Nature Reserve rise from the mountains of the southern bank of the Yenisei, the western hills from the Gremyachaya Griva crest extending westwards up to the Sobakina River, the north is generally plain, except for the Drokinskaya Sopka hill, with forests to the northwest and agricultural fields to the north and east. The major rivers in and near Krasnoyarsk are the Yenisei, Mana, Bazaikha, and Kacha Rivers, the latter flowing throughout the historical center of the city. Due to the nature of the terrain, a few natural lakes exist in the vicinity of Krasnoyarsk. The forests close to the city are mostly pine and birch; further afield, aspen becomes dominant in many areas. The moss covered fir and Siberian pine replaces other wood in the mountains westward of the Karaulnaya River, in about to the west from the city, the forests to the south are mostly pine, fir and aspen.
Әкімшілік және муниципалдық мәртебе
Красноярск – крайдың әкімшілік орталығы. Әкімшілік-аумақтық бөлініс шеңберінде, ол бір ауылдық елді мекенмен (Пещанка ауылы) бірге, аудандармен тең мәртебедегі Красноярск әкімшілік бірлігінің край қаласы ретінде кіреді. Муниципалдық бөлініс ретінде Красноярск край қаласы Красноярск қалалық округі болып құрылған.
Елтаңба
Бірінші нұсқа 1804 жылғы 12 наурызда бекітілді. Герб көлденең екі бөлікке бөлінген, жоғарғы бөлігінде Томск губерниясының гербі, ал төменгі бөлігінде күміс түсті фонда Красный Яр шатқалы бейнеленген. 1851 жылғы 23 қарашада бекітілген жаңа гербте қызыл геральдикалық қалқанға алтын түсті арыстан бейнесі орналастырылған. Оның оң алдыңғы аяғында сапырғы, сол алдыңғы аяғында орақ бар, екеуі де алтыннан жасалған. Қалқанның үстінде Ресей империясының алтын тәжі бейнеленген. Қазіргі герб (осында көрсетілгендей) 2004 жылғы 28 қарашада бекітілді. Онда 1851 жылғы қызыл қалқан сақталған, бірақ ресми бекітілген суретте арыстанның бейнесі сәл өзгертілген. Қалқанның үстінде қабырға тәжінің түрі бейнеленген, ол – федералдық құрамындағы әкімшілік орталық мәртебесінің алтын бес мұнаралы тәжі.
Климат
Красноярск ылғалды континенталды климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі Dfb) ие, ол суарктикалық климатқа (Dfc) жақын. Оның климаты Канададағы Форт-Макмюррей мен Виннипег климатына өте ұқсас, екіншісі географиялық жағынан оңтүстікке қарай орналасқан. Сол ендікте орналасқан Манитоба штатының Томпсон қаласымен немесе Лабрадор Ситимен салыстырғанда, Красноярсктің қыстары салыстырмалы түрде жұмсақ. Осы ендіктегі Еуропа қалаларымен салыстырғанда, Красноярскте жаз ыстық, ал қыс суық және ұзақ болады (мысалы, Данияның Аалборг қаласы). Сібірдің континенталдылығының арқасында жаз Скандинавияның солтүстік ендіктеріне қарағанда орташа есеппен жылырақ. Красноярскте жазғы және қысқы температура арасындағы айырмашылық жоғары.
Сәулет
Красноярск қаласында көптеген тарихи ғимараттар бар, олардың ең көнесі – Араласшылық соборы (Покровский собор, 1785–1795 жылдары салынған, 1977–1978 жылдары қалпына келтірілді). Орыс православиелік сәулеттің басқа да маңызды үлгілері – Аян соборы (Благовещенский собор, 1802–1812 жылдары), Қасиетті Үшбірлік соборы (Свято-Троицкий собор, 1802–1812 жылдары), Иоанн Предтеча шіркеуі (Церковь Иоанна Предтечи, 1899 жыл, бұрынғы епископтық резиденция) және жаңа Михаил Архангел шіркеуі (Церковь Архистратига Михаила, 1998–2003 жылдары). Бастапқыда түркілік құдайына арналған киелі орын болған, кейін Красноярск бекінісінің қарау мұнарасы орналасқан Қарауыл төбесінде Параскева Пятница шіркеуі (1804 жыл, 1854–1855 жылдары қайта салынған) әлі де тұр. 10 рубльдік банкнотта бейнеленген бұл шіркеу қаланың танымал нышандарының бірі. Кеңес кезеңінде шіркеу тасталып, тозығы жеткен, бірақ Перестройка кезінде Енисей епископтығы оны қайтарып алды. Красноярск қаласының тағы бір ресми емес символы – Стрелкада орналасқан 24 қабатты аяқталмаған мұнара. Мұнараның құрылысы Перестройкаға дейін басталған, бірақ әкімшілік дағдарысқа байланысты тоқтатылған. Мұнараның сылуэті қаланың көптеген жерлерінен көрінеді. Красноярск маңындағы көпір Транс-Сибір темір жолын Енисей арқылы өткізеді. Лавр Проскуряковтың жобасы бойынша салынған бұл көпір сол кездегі ең ұзын құрылыстардың бірі болды (1893–1896 жылдары). 2003 жылы оны ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуден бас тартты. ICOMOS оны «Ресейдегі типтік параболалық көпбұрышты фермалы көпірдің алғашқы үлгісі» деп сипаттап, «инженерлік теорияларды сынау және жаңа инновациялық шешімдерді әзірлеу үшін полигонға» айналдырды, соның нәтижесінде көптеген ұқсас көпірлер салынды. Көпір 2002–2007 жылдары бұзылды. Басқа да танымал ғимараттардың қатарында саудагер Николай Гадаловтың үйлері (20 ғасырдың басы), Рим-католик Преображение шіркеуі (Преображенский собор, 1911 жыл, сондай-ақ Красноярск органдарының залы), ежелгі Египет ғибадатханасы стилінде салынған Красноярск аймақтық мұражайы, Красноярск мәдени-тарихи орталығы және Спитадағы триумф аркасы (2003 жыл), «Есек құлақтары» деп аталатын екі мұнарасы бар облыстық әкімшілік ғимараты бар. Қалада 20 ғасырдың ортасында уақытша тұрғын үй ретінде салынған көптеген екі қабатты ағаш үйлер сақталған. Қала ішіндегі урбанизацияланған ауылдар дәстүрлі орыс ауыл архитектурасының іздерін сақтайды: артқы аулалары бар ағаш үйлер, олардың көпшілігі бүгінде тозығы жеткен, бірақ әлі де адамдар тұрып жатыр.
Мәдениет
Красноярск қаласында жыл сайын бірнеше жергілікті мерекелер тойланады. Ең маңызды мереке – маусым айында тойланатын Қала күні, көбінесе карнавалмен бірге. Басқа мерекелер мен мәдени шаралардың қатарында Мана фестивалі (Манский фестиваль) бар. Тойлау шаралары қала сыртында, Мана өзенінің жағасында, әдетте маусымның соңғы демалыс күндері өтеді, онда дәстүрлі бардтар сайысы ұйымдастырылады. Сондай-ақ, Красноярск мәдени-тарихи орталығында дәстүрлі Халықаралық музей биенналесі, Халықаралық музей күніне (18 мамыр) арналған авангардтық «Мұражай түні» фестивалі, «Енисейдегі джаз» фестивалі және «Столбист күні» жылына бірнеше рет өткізіледі, ол Столбы ұлттық қорығындағы тау шаруашылығы дәстүрлерін тойлайды. Бұдан бөлек, моторалық велосипедтер митингісі де ұйымдастырылады. Красноярскте бірнеше жергілікті телекомпания бар және телекоммуникациялар өте жоғары деңгейде дамыған, қаланың көптеген аудандарында LAN желісіне негізделген кеңжолақты интернетке қол жеткізіледі. Қала сонымен қатар әлемге әйгілі Красноярск балалар хорына да мекен, ол «Сибирьдің кішкентай бүркіттері» деген атпен көптеген елдерде гастрольдік сапарлармен болады.
Метро
Красноярск қаласында ондаған жылдар бойы жер асты жүйесі (үш желі) жоспарланып, салынып келді. Метро құрылысы 2008 жылы тоқтатылды.
Қоғамдық көлік
Транзит жүйесі автобустар басым, бірақ троллейбус және трамвай бағыттары да бар.
Теміржол
Красноярск Енисей өзенінің жағасында орналасқан және тарихи тұрғыдан Транс-Сибір темір жолының маңызды түйіні болған. Красноярск Пассажирский (Красноярск Пассажирский, әл. Krasnoyarsk Passenger) – Красноярск қаласының басты теміржол стансасы. Осы стансада Транс-Сибір темір жолының қашықтығы ұзақ пойыздары тоқтайды. Электричкамен қызмет көрсетілетін бірнеше стансалар бар, сондай-ақ Красноярск Пассажирскийден шығысқа қарай 26,3 шақырым жерде Красноярск Шығыс жүк стансасы орналасқан.
Әуежайлар
Красноярск қаласын екі әуежай қызмет көрсетті: Емельяново әуежайы – басты әуежай, ол орта және ұзақ қашықтықтағы ішкі, сондай-ақ халықаралық рейстерді қабылдайды және қаланың солтүстік-батысында орналасқан. Екінші Черемшанка әуежайы негізінен қысқа қашықтыққа ұшатын рейстерді жүзеге асырды. Черемшанка бұрынғыда Красноярск крайындағы жергілікті әуе тасымалдау желісінің (MVL) негізгі базалық әуежайы болып, жергілікті "Аэрофлот Красноярск" дирекциясының қызметін атқарған, бірақ бұл рөлін жоғалтты. 2011 жылдың желтоқсанында Черемшанка әуежайында өрт шығып, терминал ғимараты мен әуе қозғалысын басқару мұнарасы қирады.
Туризм
Красноярскіге келген туристер үшін ең танымал орын – Stolby ("бағаналар") ұлттық табиғи қорығы, ол көптеген алып гранит тас формацияларынан тұрады, олардың биіктігі 100 метрге дейін жетеді және олардың көптегені өте ерекше пішіндес. Столби сонымен қатар тауға өрмелеудің маңызды орталығы болып табылады. Көптеген жергілікті таушылар қасақана түрде қорғау жабдықтарын қолданбайды және осы экстремалды спорт түрін stolbizm деп атайды, басқа жерлерде ол жекелеген тауға өрмелеу деп белгілі. Басқа да танымал көрікті жерлерге Красноярск су электр станциясының бөгеті, Параскева Пятница шіркеуі орналасқан Карульная Гора төбесі, мұражайлар, театрлар және т.б. жатады.
Спорттық іс-шаралар
2019 жылғы Қысқы Универсиада 2019 жылы Красноярск қаласында өткізілді.