Кіріспе
Еврипидтің ежелгі грек трагедиясы
«Ифигения Тавристе» (Ἰφιγένεια ἐν Ταύροις, Iphigeneia en Taurois) – драматург Еврипидтің б.з.д. 414 және 412 жылдар аралығында жазған драмасы. Бұл пьеса Еврипидтің тағы бір пьесасы «Еленамен», сондай-ақ жоғалған «Андромеда» пьесасымен көп ұқсастықтарды бөліседі және көбінесе романтикалық пьеса, мелодрама, трагикомедия немесе қашқындар туралы пьеса деп сипатталады. Пьеса ағылшын тілінде «Iphigenia in Tauris» деп белгілі болғанымен, бұл, әдетте, пьесаның латынша атауы (грекше Ἰφιγένεια ἐν Ταύροις), оның мағынасы – «Таврилер арасындағы Ифигения». Еврипидтің пьесасында «Таврис» деген жер жоқ, бірақ Гете өзінің «Тавристегі Ифигения» пьесасында осы аударма қателігін ирониялық түрде пайдаланып, мұндай жердің бар екенін көрсетеді. Бұл атау Қырым түбегіне (ежелгі Таврика) сілтеме жасайды.
Өмірбаян
Пьесада көрсетілген оқиғалардан бірнеше жыл бұрын, жас ханшайым Ифигения әкесі Агамемнонның құрбандығы арқылы өлімнен шамалы ғана құтылып қалды. (Аулистегі Ифигенияның сюжетіне қараңыз.) Соңғы сәтте құрбандық шалуға тиіс құдайша Артемида араласып, құрбандық тақтасында Ифигенияның орнын бұғымен ауыстырды, осылайша қызды құтқарып, Таврика жеріне алып кетті. Содан бері ол Таврикадағы Артемида ғибадатханасында діни қызметкер болып тағайындалды, онда ол патша Тоас жағалауына келген шетелдіктерді ритуалдық түрде құрбан етудің қорқынышты міндетін атқарады. Ифигения өз еркінен тыс діни құлдыққа түскендігіне қатты наразы және Грециядағы отбасымен байланыс орнатуға асығыс. Ол оларға Артемида жасаған керемет алмасудың арқасында әлі тірі екенін және бас діни қызметкерлікті басқа біреуге қалдырып, туған жеріне оралуды қалайтынын жеткізгісі келеді. Бұған қоса, ол кіші інісі Орест туралы болжамды түс көріп, ол қайтыс болды деп ойлайды. Ал осы уақытта Орест әкесі Агамемнонды өш алу үшін досы Пиладтың көмегімен анасы Клитемнестраны өлтіреді. Ол жасаған қылмысы үшін Эриниялармен қудаланады және уақыт-уақытпен ақылдан безіп, есінен шығады. Аполлон оған Афинаға барып сотталуын айтады (Эсхилдің "Евменидтер" трагедиясында көрсетілгендей). Сот оның пайдасына шешілсе де, Эриниялар оны жалғастыра береді. Аполлон оны Афинаға Артемиданың қасиетті мүсінін ұрлап әкелуге жібереді, сонда ғана ол босатылады.
Сюжет
Бұл көрініс Таврия жеріндегі (қазіргі Украинадағы Қырым) Артемида ғибадатханасының алдындағы кеңістікті бейнелейді. Алтарь ортада орналасқан. Пьеса Ифигенияның ағасының өлімі туралы ойларымен басталады. Ол Агаммнонның қолынан болған "құрбандығын" және Артемиданың оны құтқарып, осы ғибадатхананың діни қызметкері еткенін еске алады. Ол түсінде отбасы үйінің қирап, жалғыз ғана бағанасы қалғанын көреді, сосын оны тазалап, құрбандыққа дайындағандай етіп жуады. Ол бұл арманды Орест өлген дегенге байланыстырады. Орест пен Пиладес осы жерге жаңа ғана келген. Орест Аполлонның бұйрығымен Артемиданың мүсінін ғибадатханадан алып кетуге жіберілді, ал Пиладес онымен бірге келді. Орест Клитаемнестра мен Эгистты өлтіріп, Агаммнонның өлімі үшін кек алғанын түсіндіреді. Екеуі жасырынып, мүсінді ешкім байқамай алуды жоспарлайды. Олар Тавриандықтар Артемида ғибадатханасында гректердің қанын құрбандыққа шалатынын біледі. Орест пен Пиладес кетеді. Ифигения кіріп, қайғылы өмірін хормен бөліседі, ол тұтқынға алынған грек қыздарынан және Ифигенияның қызметшілерінен құралған. Ол әкесінің әулеті Оресттің өлімімен аяқталды деп санайды. Малшы кіріп, Ифигенияға екі гректі ұстағанын және оның лустральды суды және құлшылық рәсімдерін дайындауы керектігін айтады. Малшы біреуін Пиладес деп естіген, бірақ екіншісінің атын естімеген. Ифигения малшыларға бейтаныс адамдарды ғибадатханаға әкелуді бұйырады және оларды құрбандыққа шалуға дайындалатынын мәлімдейді. Малшы бейтаныс адамдарды әкелуге кетеді. Ифигения Одиссейдің сатқындығы арқылы Аулиске алданып келгенін түсіндіреді. Оған Ахиллге үйленеді деп айтқан, бірақ Аулиске келгенде, Агаммнонның құрбандыққа шалатынын біледі. Енді ол Тавриан жеріне келген гректердің құрбандықтарын қадағалайды және өзіне жасалған зұлымдықтардың кекін алады. Орест пен Пиладес қолға түсіріліп кіріп келеді. Ифигения тұтқындардың қолдарын босатуды талап етеді, өйткені олар қасиетті. Ифигенияның қызметшілері құрбандыққа дайындалу үшін кетеді. Ифигения Орестен оның тегін сұрайды, бірақ Орест Ифигенияға атын айтудан бас тартады. Ифигения екеуінің қайсысы Пиладес екенін және олардың Аргостан екенін біледі. Ифигения Орестке көптеген сұрақтар қояды, әсіресе Трояда шайқасқан гректер туралы. Ол Еленаның Менелайдың үйіне қайтып келгені, Калхас, Одиссей, Ахилл және Агаммнонның тағдыры туралы сұрайды. Орест Ифигенияға Агаммнонның өлгенін, бірақ оның ұлының тірі екенін хабарлайды. Мұны естіген соң Ифигения бейтаныс адамдардың біреуі Аргосқа хат жеткізсін деп шешеді және тек біреуін ғана құрбандыққа шалады. Орест өзін құрбандыққа шалып, Пиладесті хатпен үйіне жіберуді талап етеді, өйткені Орест Пиладесті осы сапарға әкелді және Орест тірі кезде Пиладестің өлуі дұрыс емес. Пиладес хатты жеткізуге уәде береді, егер кемесі апатқа ұшырап, хат жоғалмаса. Ифигения хатты Пиладеске оқып береді, егер ол жоғалса, ол хабарды қайталай алады. Ол былай деп оқиды: "Аулисте құрбан болған Ифигения Аргостағыларға, өлі болса да тірі екенімді жеткізеді. Мені Аргосқа қайта әкел, бауырым, өлімге ұшырамай тұрып. Мені осы варварлық жерден құтқарып, осы қанды діни қызметтен азат ет, бөтендерді өлтіру – менің міндетім. Әйтпесе, Орест, сенің үйіңе қарғыс түсіремін. Артемида құдайы мені құтқарып, оның орнына еленді жіберді. Әкем мені өткір пышақпен ұрып жатқандай сезініп, оны құрбан етті. Содан кейін ол мені осы жерге әкелді." Осы сөздерді оқығанда Орест Пиладеске не істеу керектігін сұрайды, өйткені ол әпкесінің алдында тұрғанын түсінеді. Орест өзінің кім екенін Ифигенияға айтады, ол дәлел талап етеді. Біріншіден, Орест Ифигенияның Атрей мен Тиест арасындағы дау-жанжал көрінісін әдемі тоқымаға қалай тіккенін айтады. Орест Пелопстың Еномайды өлтіріп, Пизалық Қызметші Гипподамияны жеңген кезде қолда ұстаған ежелгі найзасы туралы да айтады, ол Ифигенияның жатақ бөлмесінде сақталған. Бұл Ифигения үшін жеткілікті дәлел, ол Оресті құшақтап алады. Орест осы жерге Феб оракулының бұйрығымен келгенін және егер ол сәтті болса, ақыры Эринияның мазалауынан құтылатынын түсіндіреді. Орест, Пиладес және Ифигения қашуды жоспарлайды, онда Ифигения бейтаныс адамдарды құрбандыққа шалу үшін тазалау керек деп мәлімдейді және оларды кемесі тұрған шығанаққа алып кетеді. Сонымен қатар, Ифигения Орест алып келуге жіберген мүсінді алып келеді. Орест пен Пиладес ғибадатханаға кіреді. Тавриандардың патшасы Тоас кіріп, бейтаныс адамдарға алғашқы рәсімдер орындалған-орындалмағанын сұрайды. Ифигения мүсінді ғибадатханадан әкеліп келді және бейтаныс адамдар мүсіннің алдына келгенде, мүсін бұрылып, көзін жұмғанын айтады. Ифигения Тоасқа былай түсіндіреді: "Бейтаныс адамдар туысқандардың қанымен келді және оларды тазалау керек. Сондай-ақ, мүсінді де тазалау керек." Ифигения олардың бәрін теңізде тазалағысы келетінін, осылайша құрбандық таза болады дейді. Тоас келіседі және күдікке түспейді. Ифигения Тоасқа ғибадатханада қалып, залды маштармен тазалауын бұйырады және олардың көп уақыт алатынын айтады. Үшеуі де сахнадан кетеді. Желдеткіш кіріп, бейтаныс адамдар қашқандап айқайлайды. Тоас ғибадатханадан кіріп, не болып жатқанын сұрайды. Желдеткіш Ифигенияның өтірігін және бейтаныс адамдардың жергілікті тұрғындармен шайқасып, грек кемесімен қашқандарын, діни қызметкер мен мүсінді алып кеткенін түсіндіреді. Тоас өзінің халқына жағалау бойынан жүгіріп, кемені ұстауға шақырады. Афина кіріп, Тоасқа ашуланбау керектігін түсіндіреді. Ол Ифигенияға Брауронның қасиетті террасаларында діни қызметкер болуын бұйырады және Оресті қайтадан құтқарып алатынын айтады. Тоас Афинаның сөзіне құлақ естітеді, өйткені құдайлардың сөзін естіп, оған бағынбаған адам ақылдан безген.
She that was sacrificed in Aulis send this message, Iphigenia, still alive, though dead to those at Argos. Fetch me back to Argos, my brother, before I die. Rescue me from this barbarian land, free me from this slaughterous priesthood, in which it is my office to kill strangers. Else I shall become a curse upon your house, Orestes. Goddess Artemis saved me and substituted a deer, which my father sacrificed believing he was thrusting the sharp blade into me. Then she brought me to stay in this land. During this recitation, Orestes asks Pylades what he should do, having realized that he was standing in front of his sister. Orestes reveals his identity to Iphigenia, who demands proof. First, Orestes recounts how Iphigenia embroidered the scene of the quarrel between Atreus and Thyestes on a fine web. Orestes also spoke of Pelops’ ancient spear, which he brandished in his hands when he killed Oenomaus and won Hippodamia, the maid of Pisa, which was hidden away in Iphigenia's maiden chamber. This is evidence enough for Iphigenia, who embraces Orestes. Orestes explains that he has come to this land by the bidding of Phoebus's oracle, and that if he is successful, he might finally be free of the haunting Erinyes. Orestes, Pylades, and Iphigenia plan an escape whereby Iphigenia will claim that the strangers need to be cleansed in order to be sacrificed and will take them to the bay where their ship is anchored. Additionally, Iphigenia will bring the statue that Orestes was sent to retrieve. Orestes and Pylades exit into the temple. Thoas, king of the Taurians, enters and asks whether or not the first rites have been performed over the strangers. Iphigenia has just retrieved the statue from the temple and explains that when the strangers were brought in front of the statue, the statue turned and closed its eyes. Iphigenia interprets it thus to Thoas: The strangers arrived with the blood of kin on their hands and they must be cleansed. Also, the statue must be cleansed. Iphigenia explains that she would like to clean the strangers and the statue in the sea, to make for a purer sacrifice. Thoas agrees that this must be done, and suspects nothing. Iphigenia tells Thoas that he must remain at the temple and cleanse the hall with torches, and that she may take a long time. All three exit the stage. A messenger enters, shouting that the strangers have escaped. Thoas enters from the temple, asking what all the noise is about. The messenger explains Iphigenia's lies and that the strangers fought some of the natives, then escaped on their Hellene ship with the priestess and the statue. Thoas calls upon the citizens of his land to run along the shore and catch the ship. Athena enters and explains to Thoas that he shouldn't be angry. She addresses Iphigenia, telling her to be priestess at the sacred terraces of Brauron, and she tells Orestes that she is saving him again. Thoas heeds Athena's words, because whoever hears the words of the gods and heeds them not is out of his mind.
Сурет
Цитаршы үйіндегі қабырға суреті, Помпей (79 ж. б. дейін)
Мүсіндік
Фиттлворт, Батыс Сассекс округында (б.з. 1 ғасыры) тас бағананың айналасындағы римдік бейнелеу өрнегі табылды.