Кіріспе

Мал иесін анықтау үшін мал таңбалау

Мал таңбалау – мал иесін анықтау мақсатымен малды белгілеу әдісі. Бастапқыда мал таңбалау ірі қара малды ыстық таңба темірмен күйдіруді білдірген, бірақ қазір бұл терминге баламалы әдістер де кіреді. Малды идентификациялаудың басқа түрлеріне мұздату, ішкі ерін немесе құлаққа татуировка салу, құлаққа белгі қою, құлаққа таг салу және радиожиіліктік идентификация (RFID) жатады, ол микрочип имплантациясы арқылы таңбалау болып табылады. Қойларды анықтау үшін қолданылатын жартылай тұрақты бояу белгілері бояу немесе түстік белгі деп аталады. Америкалық Батыста таңбалау бүгінге дейін қолданылып келе жатқан күрделі белгілеу жүйесіне айналды.

Тарих

Малды иесін анықтау үшін отпен қыздырылған белгілермен таңбалаудың тарихы ежелгі заманға дейін барып жетеді, бұл әдіс б.з.д. 2700 жылға жуық уақытта ежелгі египеттіктерде қолданылған. Ежелгі римдіктер кейде таңба ретінде қолданылатын белгілерді жануарларды зияннан қорғау мақсатында жасалған сиқырлы дұғаның бір бөлігі ретінде таңдаған. Ағылшын тіліндегі "brand" сөзі көптеген герман тілдеріне ортақ (оның түбірі "жағу" сөзімен байланысты, мысалы, неміс тіліндегі "Brand" – "жану, от"), бастапқыда ыстық немесе жанған нәрсені білдірген, мысалы, "құрдымды таяқ" – жанған ағаш таяқ. Еуропалық орта ғасырларда, "animus revertendi" принципі бойынша, меншік иесін анықтау үшін ірі қара сияқты қалың терілі малға белгі қою кеңінен таралды. Бұл әдет Испания сияқты ірі қара мал жайылатын кең аумақтарда ерекше дамыды. Осы еуропалық әдет-ғұрыптар Америкаға әкелінді және қазіргі АҚШ-тың оңтүстік-батысы мен Мексиканың солтүстігіндегі вакеро дәстүрі арқылы одан әрі жетілдірілді. Американың батысында "таңбалау темірі" – қарапайым белгісі бар темір таяқтан тұратын, оны ковбойлар отта қыздыратын. Темір қызыл күйге жеткен соң, ковбой оны сиырдың терісіне басатын. Әрбір ерекше таңба бірнеше ранчо иесіне тиесілі малдың ашық далада бос жайылуына мүмкіндік берді. Ковбойлар "жинау" уақытында малды базарға айдау үшін бөліп алатын. Мал ұрлаушылар темірді өзгертіп, таңбаларды ауыстыруға шеберлік танытқан. Ең әйгілі таңбаның өзгеруі – X I T таңбасын ішінде крест бар жұлдызға, Star Cross таңбасына айналдыру. Таңбалардың саны артып, оларды фермерлер өз қалталарында алып жүретін кітаптарға жазу қажет болды. Таңбаларды тіркеу және әртүрлі аумақтар арқылы айдалып келе жатқан малды тексеруді талап ететін заңдар қабылданды. Сатып алынған малдың таңбалары тізілген сату шартысыз қалғандарға айыппұл салынды. Америкадан көптеген мал таңбалау дәстүрлері мен техникалары Австралияға тарады, онда ерекше дәстүрлер мен техникалар қалыптасты. Австралияда малға таңба қою 1866 жылдан бері жүргізіліп келеді, бірақ 1897 жылдан кейін иелері өз таңбаларын тіркеуге міндетті болды. Бұл отпен және бояумен қойылған таңбаларды заң бойынша көшіруге болмайды.

Қазіргі заманғы қолданысы

Қазіргі кезде еркін жайылым немесе ашық жайылымдар бұрынғыға қарағанда сирек кездеседі. Дегенмен, таңба салудың да пайдасы бар. Басты мақсаты – жоғалған немесе ұрланған малдың иесін анықтау. АҚШ-тың батыс штаттарының көптеген штаттары таңба салуға қатысты қатаң заңдарға, соның ішінде таңбаны тіркеуге және таңбаны тексеруге талап қояды. Көп жағдайда малға қойылған таңба иеліктің тікелей дәлелі саналады. (Таңба кітабын қараңыз)

Тері және былғары өнеркәсібінде таңбалар кемшілік ретінде қарастырылады және терінің құнын төмендетуі мүмкін. Бұл сала терідегі таңба түріне қатысты бірнеше дәстүрлі терминдерді пайдаланады. "Колорадо таңбасы" (жаргонмен "Колли") – малдың қабырғасына таңба салуды білдіреді, бірақ бұл малдың міндетті түрде Колорадодан екенін көрсетпейді. "Кеңірдегі таңба" – малдың артқы жағын жабатын тері бөлігіне таңба қойылған теріні білдіреді. Таңбасыз тері – таңбасы жоқ тері. Мал шаруашылығынан тыс, 2003 жылы таңба салу әдісін қолданып, зерттеушілер Галапагос аялдамаларын жеке анықтаудың тұрақты тәсілін ұсынды. Бұл жағдайда таңба аялдамалардың қабығының артқы бөлігіне қойылды. Кейіннен бұл әдіс имплантацияланған PIT микрочиптерімен (қабыққа боялған идентификациялық нөмірлермен бірге) алмастырылды.

Әдістер

Дәстүрлі қошқаршы немесе малшы жануарды арқанмен байлап, жерге жатқызып, аяқтарын байланыстырып, отта қыздырылған темірді қолдану арқылы таңбалау үшін ұстап алатын. Қазіргі кезде мал шаруашылығында жануарларды шектеуге арналған шұңқырлар қолданылады, онда оларды қауіпсіз ұстап, таңба басуға болады. Екі түрлі шектеу құрылысы бар: ірі қара мал үшін арналған қысып-жабатын құрылғы (cattle crush or squeeze chute), ол тұрған жануардың екі жағынан жабылады, немесе бұзауларды ұстап, жануарды бүйіріне жатқыза алатын таңбалау биегі (branding cradle). Бронко таңбалау – Австралиядағы Top End мал шаруашылықтарында таңбасы жоқ (cleanskin) ірі қара малды ұстаудың ескі әдісі. Ауыр жұмыс аттарының қаны бар ат, әдетте аттың жағасымен жабдықталған, таңдалған бұзауды арқанмен байлайды. Бұзау содан кейін бірнеше еңіс панельдерге тартылып, ауланың ортасында арнайы орнатылған тіреуге қойылады. Малшылар содан кейін аяқ арқандарын қолданып, оны жерге тартып, таңбалайды, құлағын кеседі және (егер бұқа болса) қастайды. Портативті биектердің пайда болуымен, бұл әдіс көбінесе тоқтатылды. Дегенмен, қазір родео және лагерь күндерінде бронко таңбалау жарыстары жиі өткізіледі. Кейбір шаруашылықтар әлі де ағаш немесе көмір отында темірді қыздырады, ал кейбіреулері дәстүрлі темірді қыздыру үшін электрлік темірді немесе электр қуатын пайдаланады. Газбен жұмыс істейтін темір қыздырғыштар Австралияда кең таралған, себебі олар темірдің температурасын реттеуге мүмкіндік береді және оттың ыстығы болмайды. Қыздыру әдісіне қарамастан, темір барлық түктерді алып тастау және тұрақты таңба жасау үшін қажетті уақытқа ғана қолданылады. Ірі қара малдың терісі жылқыдан қалың болғандықтан, темір оларға ұзақ уақыт қолданылады. Егер таңба тым ұзақ уақыт қолданылса, теріге тым терең зақым келтіруі мүмкін, сондықтан инфекцияны емдеу және ұзақ мерзімді емдеу қажет болады. Ылғалды малға таңба басу таңбаның бүркелуіне әкелуі мүмкін. Ұзын жүнді жануарларда таңбаны анықтау қиын болуы мүмкін, сондықтан таңбаны көру үшін аймақты қырқу қажет болуы мүмкін. Жылқының қабырғасына да таңба басуға болады, бірақ бұл тұрақты таңба емес, сондықтан оны әр алты ай сайын қайталау керек. Әскери қызметте кейбір таңбалар аттың әскерлік бөлімі мен эскадрильясының нөмірін көрсеткен. Бұл идентификациялық нөмірлер британдық армия аттарына қолданылған, соғыс даласында өлген аттарды анықтау үшін. Өлген аттардың қабырғалары алынып, жаңа аттарды беру туралы сұраумен Ат сақшыларына қайтарылды. Бұл әдіс алаяқтық сұрауларды болдырмау үшін қолданылды. Мерино қошқарлары мен бұқаларының мүйіздеріне кейде тұрақты жеке сәйкестендіру үшін отпен таңба басуға болады.

Уақытша брендтеу

Кейбір сәйкестендіру түрлері тұрақты емес. Уақытша таңбалау ыстық таңбалау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, онда шаш күйдіріледі, бірақ теріге зақым келтірілмейді. Бұл тек жануар шашын түсіргенге дейін сақталады, сондықтан бұл дұрыс қолданылған таңба деп есептелмейді. Басқа уақытша, бірақ қысқа мерзімге сақталатын таңбалау әдістеріне таңбалау және мұрынға басып белгілеу жатады. Таңбалау әдетте мал қорасындағы жануарларды анықтау үшін нөмірлеу жүйесін пайдаланады. Ол туған жылын және туған ретін көрсететін әріп пен санды біріктіріп, содан кейін таңба жануардың құлағына немесе мойынға ілгіш түрінде бекітіледі. Кейбір шаруашылықтарда, сауда орындарында және көрмелерде мұрынға басып белгілеу немесе тері мен шашқа өшпес сия қолдану практикасы бар. Бұл әдіс саусақ іздерін алу сияқты: ол сия қолданады және өзгертілмейді. Шаш немесе тері жасушалары түсіп кеткен кезде белгі біртіндеп жоғалады. Микрочиппен таңбалау және ерінге немесе құлаққа татуировка жасау көбінесе тұрақты болады, бірақ микрочиптерді алып тастауға болады, ал татуировкалар көп жылдар өткен соң көрінбей қалуы мүмкін. Микрочиптер көптеген жануарларда қолданылады, әсіресе жылқыларда кең таралған, себебі чип сыртқы белгі қалдырмайды. Көптеген жарысқа қатысатын жылқылардың жоғарғы ерініне татуировка жасау міндетті, бірақ кейбір аймақтарда микрочиптер татуировкалардың орнын баса бастады. Уақытша таңбалау қойлар мен ешкілерде жиі кездеседі. Сегіз аптадан кіші ешкілерге құлаққа таңба салу немесе татуировка жасау қолданылады, өйткені оларды тұрақты таңбалау оларға зиян келтіруі мүмкін. Осыған ұқсас техникалар қойларда да қолданылады. Қойларға уақытша таңба қою үшін бояу, бояу қарындаштар, маркерлер, мел және тағы да басқа материалдар қолданылады. Бұл бірнеше айға дейін сақталуы мүмкін. Қойдың сәйкестендіру нөмірі оның қабырғаларына немесе арқасына арнайы жасалған, бірақ улы емес бояумен боялады немесе бүркіледі.

Брендті тоқтату

Дәстүрлі ыстық темірмен таңбалаудан өзгеше, мұздату арқылы таңбалауда құрғақ мұз немесе сұйық азот сияқты салқындатқышпен суытылған темір қолданылады. Мұздату белгісі жануардың терісіне күйік тигізудің орнына, пигмент өндіретін шаш түбіршіктеріне зақым келтіреді, нәтижесінде таңбаланған жерде шаш ақ түске өседі. Мал шаруашылығында қара фондағы ақ өрнек бағалы, себебі контрасты арқасында аумақтық жұмыстарды әрбір жануарға жеке барып қараудың орнына, көзілдірікпен жүргізуге болады. Ғалымдар да зерттелетін жабайы жануарларды, мысалы, құлақ тағын оқу үшін жақындамай-ақ бақылауда ұстау үшін бұл әдісті пайдалы деп санайды. Мұздату белгісін салу үшін жануардың жүні алдымен өте жақын қырқылады, соның нәтижесінде жалаңаш тері көрінеді. Содан кейін мұздатылған темірді жануардың жалаңаш терісіне белгілі бір уақытқа басады, бұл уақыт жануардың түрі мен жүнінің түсіне байланысты өзгереді. Қара түсті жануарлар үшін қысқа уақыт қолданылады, себебі бұл түбіршіктердегі меланоциттердің өліміне және шаш өскен кезде пигменттің толық жоғалуына әкеледі. Ал ақ түсті жануарлар үшін уақыт ұзағырақ болуы керек, кейде бес секундқа дейін. Бұл жағдайда таңба шаштың өсу фолликулының жасушаларын, яғни шаш талшықтарын құрайтын жасушаларды өлтіру үшін жеткілікті ұзақ уақыт бойы қолданылады. Бұл жануарды таңбаланған аймақта мұңсыз қалдырады. Содан кейін қараңғы эпидермис ақшыл жануардың жүнімен жақсы контраст жасап көрінеді. Жылқыларға жиі мұздату белгісі қойылады. Шошқалар мен құстарды қазіргі уақытта мұздату арқылы сәтті таңбалау мүмкін емес, себебі олардың шаш пигменті жақсы қорғалған. Мұздату белгісінің басқа кемшіліктеріне дайындыққа кететін уақыт, материал мен уақытқа артық шығын, салғырт қолдануға төзімсіздік, сәтті нәтижеге дейін ұзақ күту (кейде бес айға дейін) және кейбір американдық штаттарда заңдық негіздің болмауы жатады. Жануардың ұзын жүні өскен кезде мұздату белгісі көрінеді, бірақ оның бөлшектері әрқашан оқылмайды. Сондықтан мұздату белгісін жақсырақ көру үшін шашты қырқу немесе жақын қырқу қажет болуы мүмкін. Мал шаруашылығынан басқа, мұздату белгісі дельфиндер сияқты жүні жоқ жабайы жануарларды оларды қадағалау мақсатында таңбалау үшін қолданылуы мүмкін. Бұл белгі олардың жалаңаш терісінде ақ із қалдырады және ондаған жылдар бойы сақталуы мүмкін. Мұздату темірі теріден алынғаннан кейін бірден таңбаның басылған контуры көрінеді. Бірақ бірнеше секунд ішінде контур жоғалып, бірнеше минуттан кейін ісінген, қабысқан тері түрінде қайта пайда болады. Ісіну басылғаннан кейін, қысқа уақытқа дейін таңбаны көру қиын немесе мүмкін емес, бірақ бірнеше күннен кейін таңбаланған тері қақпақтанып бастайды, ал үш-төрт апта ішінде таңба өзгермейтін түрін ала бастайды.

Жылқыны брендтеу ережелері

Австралияда барлық араб, арап тұқымының жартылай қанасы, австралиялық жылқы, қысқа егіз жылқы, толыққанды жылқылар иесінің таңбасымен жақын (сол) иығында және басқа төлдерге қатысты жеке төлдеу нөмірімен, төлдеу жылының нөмірімен қатар орналастырылуы тиіс. Квинсленд штатында бұл үш таңба жоғарыда көрсетілген ретпен жақын иыққа орналастырылуы мүмкін. Жылқы сарапшылары Stock Horse және Quarter Horse түрлерінің таңбаларын арт жағына қояды. Австралия мен Жаңа Зеландиядағы толыққанды және стандартты жылқылар мұздатылып таңбаланады. Стандартты жылқы таңбалары Америка Құрама Штаттары да қолданатын Alpha Angle Branding System (AABS) жүйесінде болады. АҚШ-та жылқыларды таңбалауды үкімет көбінесе міндеттейді; алайда, кейбір ерекшеліктер бар: BLM ұсынған тұтқынға алынған мустангтардың мойнына, әдетте AABS немесе нөмірлермен таңба салынады. Жылқының жұқпалы анемиясы оң нәтиже берген және эвтаназиядан гөрі өмір бойы карантинге алынған жылқылар тұрақты идентификация үшін мұздатылып таңбаланады. Кез келген тұқымдағы жарысқа қатысатын жылқылар, әдетте, мемлекеттік жарыс комиссияларының талабы бойынша жарыс жолында танылуы үшін ерінге татуировка салынуы керек. Кейбір тұқымдық қауымдастықтар кейде тіркеу үшін талап ретінде немесе мүшелеріне қосымша мүмкіндік ретінде мұздатуды ұсынады, ал жеке жылқы иелері өз жануарларын тұрақты түрде анықтау үшін таңбалауды таңдай алады. 2011 жылдан бастап Ұлттық жануарларды идентификациялау жүйесі бойынша жылқыларға RFID микрочиптерін имплантациялауды міндетті ету мәселесі АҚШ-та қызу пікірталас тудырды.

Жануарлардың қамын ойлау

Малды таңбалау, мінез-құлқы мен физиологиялық көрсеткіштері бойынша, таңбаланатын жануарларға ауырсыну тудырады. Ыстық және суық таңбалаудың екеуі де теріге жылулық зақым келтіреді, бірақ ыстық темірмен таңбалау суық таңбалауға қарағанда көбірек қабыну мен ауырсынуды қоздырады. Құлаққа таңба салу сияқты басқа идентификациялау әдістері ұсынылғанымен, таңбалау әлі де әлемдік практика ретінде кең таралған. Жергілікті емдеулер, мысалы, салқындатқыш гельдер шошқалардың жазылуын жеделдетуге көмектеседі, бірақ сиырлар үшін нәтижелер осылай анық емес. Басты назар аударатын мәселелерге жануардың қанша уақытқа бекітіліп ұсталуы, таңбаның мөлшері мен орналасуы, сондай-ақ ауырсынуды басатын дәрілердің қолданылуы жатады. 2018 жылы Шри-Ланкада жүргізілген зерттеуде ыстық темірмен таңбалау заңсыз болғанымен, кеңінен қолданылатыны анықталды, бұл жануарлардың денсаулығына зиян келтіреді және процедураны жақсартудың тиімді жолы жоқ деген қорытындыға келді. Алайда, бұл зерттеуде төрт шағын сүт фермасы қарастырылды, онда темірді бірнеше рет қолдану ("сурет салу") қабырғаларға созылған үлкен таңбаларды жасады, оны қолдануға кем дегенде бір минут, ал жазылуына 10 аптаға дейін уақыт кетті. Керісінше, АҚШ және Австралия сияқты елдерде алдын ала дайындалған таңбалар жануарға 15 секунд ішінде таңба басу үшін қолданылады. Таңбалау ауырсынулы болғанымен, денсаулық тұрғысынан қарағанда, сурет салуға қарағанда таңба басу артық, себебі таңбаны қолдану үшін аз уақыт керек.