Кіріспе
Шамадан тыс жұмыс істеуден кенеттен өлім
Кароши (過労死), "шамадан тыс жұмыс істеуден өлім" деп аударылатын жапон термині, еңбек қызметімен байланысты кенеттен болатын өлімді білдіреді. Карошиден болатын өлімнің ең көп кездесетін медициналық себептері – стресс пен дұрыс тамақтанудың жетіспеуі немесе ашаралықтан туындаған жүрек ұстамасы мен инсульт. Жұмыс орнындағы психикалық күшін жоғалту жұмысшыларды "кароджисацу" (過労自殺) деп аталатын құбылысқа байланысты өз-өзіне қол жұмсауға әкелуі мүмкін.
Қоғамға әсері
Адамның өзін-өзі өлтіруіне шамадан тыс жұмыспен байланысты стресс немесе жұмыстан босату себеп болуы мүмкін. Мұндай оқиғалар болғанда, марқұмның отбасысы өтемақы талап етеді. Өмірді сақтандыру компаниялары келісімшарттарына бір жылдық шектеу шарттарын енгізе бастады. Олардың мақсаты – отбасы ақша алу үшін адамның бір жыл күтіп, содан кейін ғана өзін-өзі өлтіруіне мүмкіндік беру болды. Кароши салдарынан жапон жұмысшыларының жаңа қозғалысы құрылды. Ескі буын жапондықтар жиі қосымша жұмыс істейтін болса, жас жапондықтар көбінесе жартылай уақыт жұмыс істеуді қалайды. Бұл – жас жапондықтардың өздерінің мүмкіндіктерін анықтау үшін әртүрлі жұмыстарды сынап көруінің жаңа жолы. Бұл адамдар "қалыпты жалақының орнына сағаттық төлеммен" жұмыс істейді және оларды "фритерлер" деп атайды. Фритерлердің саны жылдар бойы артты, 1980 жылдары 200 мыңнан 1997 жылы 400 мыңға дейін жетті. Фритерлер – ерекше жұмыспен қамту түріне жатады, Ацуко Канай оларды "қазіргі уақытта жұмыс істейтін, бірақ жартылай уақыт жұмысшы ретінде жұмыс істегісі келетін, немесе қазіргі уақытта еңбек нарығында емес, үй шаруасын жасамайтын және оқуға бармайтын, бірақ тек жартылай уақыт жұмысшы ретінде жұмыс істегісі келетін жартылай уақыт жұмысшылар немесе арбайт (уақытша жұмысшылар)" деп сипаттайды.
Мемлекеттік саясат
Кароши деңгейін төмендету үшін стратегиялық жоспар ұсыну мақсатында Ұлттық денсаулық сақтау институты 2005 жылғы жылдық есебінде кароши және жұмысқа байланысты стрестен туындайтын басқа да ауруларды азайтуға бағытталған кешенді өндірістік денсаулық сақтау бағдарламасын құруды ұсынды. Бағдарламаны іске асыру үшін келесі топтардың бірлескен күш-жігері қажет:
Үкімет, саясатты қалыптастырушы ретінде, жұмыс уақытын қысқартуға, денсаулық сақтау қызметтерін қолжетімді етуге, ерікті медициналық тексерулерді ынталандыруға және медициналық көмектің тиімділігін арттыруға мүдделі болуы керек. Кәсіподақтар мен жұмыс берушілер, қызметкерлердің күнделікті денсаулығымен тікелей байланысты болғандықтан, жұмыс уақытын қысқартуға және жақсы жұмыс ортасын құруға бағытталған үкіметтік саясатты іске асыруға және оған сәйкес келуге ұмтылуы керек. Ал қызметкерлердің өздері үнемі демалу қажеттігін мойындап, қажет болған жағдайда алдын алу шараларын қолдануы тиіс. Осы ұсынысқа ресми жауап ретінде 2006 жылы Өнеркәсіп қауіпсіздігі және денсаулық сақтау заңы қайта қарастырылды. Заңда жұмыспен байланысты денсаулық мәселелеріне баса назар аударылып, ұзақ жұмыс істейтін және жұмысқа байланысты ауруларға шалдығу қаупі жоғары қызметкерлерге міндетті медициналық тексерулер мен кәсіби медициналық қызметкерлермен консультациялар жүргізу сияқты шаралар белгіленді.
Корпоративтік жауап
Көптеген компаниялар өз қызметкерлері үшін жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-толықтықты жақсартуға күш салып жатыр. Toyota Motor Company компаниясы көбінесе жылдық қосымша жұмыс уақытын 360 сағатқа дейін шектейді (ай сайын шамамен 30 сағат), ал кейбір кеңселерде сағат 19:00-ден кейін әр сағат сайын үнмен хабарламалар жасап, тынығудың маңыздылығын еске салады және қызметкерлерді үйлеріне қайтуға шақырады. Nissan балаларға немесе егде ата-аналарға күтім жасауды жеңілдету үшін қашықтан жұмыс істеуге рұқсат береді.
БАҚ-тың назары
Француз-неміс телеарнасы Arte 2006 жылдың 6 қарашасында Жапониядағы егде жастағы жұмысшылар туралы "Жапониядағы қарт" (сөзбе-сөз аудармасы: "Alt in Japan") атты деректі фильмін көрсетті. 2008 жылы "кароши" тағы да жаңалықтарға енді: 2006 жылы ай сайын 80 сағаттан астам қосымша жұмыс істеген Toyota компаниясының маңызды инженерінің өлімі, шамадан тыс жұмыс істеу салдарынан болған деп танылды. Оның отбасысы ісі қаралып біткен соң, жәрдемақы алды. Тайваньдық БАҚ "кароши" жағдайы туралы хабарлады. Инженер 2006 жылдан 2009 жылға дейін 3 жыл бойы Nanya Technology компаниясында жұмыс істеді. Ол компьютер алдында, компания құжаттарымен қоршалып қайтыс болған. Прокуратура инженердің кардиогендік шоктан өлгенін анықтады. Инженердің ата-анасы ол күніне 16-19 сағат жұмыс істегенін айтты. CNN телеарнасы Тайваньдағы тағы бір "кароши" жағдайы туралы хабарлады. "Қосымша жұмыстың қаупі" деген қысқаша бейнежазбада инсульт алған ер адам үш сағатқа жуық уақыт көмек күткенін көрсетеді.
Қытай
Қытайда "шамадан артық жұмыс істеуден өлім" деген ұғым – гуалоси, ол 2014 жылы елдегі мәселе ретінде хабарланды. Шығыс Азия елдерінде, Қытай сияқты, көптеген бизнесмендер ұзақ сағаттар бойы жұмыс істейді де, өздерінің байланыстарын кеңейту және оларды қанағаттандыру қысымын сезінеді. Осы байланыстарды құру – гуанси құру деп аталады. Гуанси – Қытай бизнес әлемінің маңызды бөлігі. Қытайдың әртүрлі аймақтарында бизнесмендер жұмыс атмосферасынан тыс, шайханаларда кездесіп, істерін аяқтайтын. Бизнесмендер үшін, әсіресе ықпалды лауазымды тұлғалармен немесе басшылармен гуанси байланыстарын кеңейту маңызды болды. Бизнес әлемінде жоғарылау үшін, көбінесе күн сайын түнгі клубтарға барып, көп ішуге мәжбүр ететін қысым бар. Мұндай жұмыс тәртібі денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін екені дәлелденген. Мысалы, бизнесмен Пан мырза "Қорқынышты байлық: Қытайдың жаңа байлары арасындағы ақша мен мораль" кітабының авторы, антрополог Джон Осбургпен өзінің денсаулығы және жұмысын жалғастыру қажеттілігі туралы сөйлескен. "Чэндудағы ең ірі басшы" аталған Пан мырза "артық ішімдік ішкені үшін" ауруханаға түскен. Бұрын да осындай жағдай болған. Пан мырза: "Мен тоқтата да, баяулата да алмаймын. Менің көмегіме мұқтаж, тіршілігі маған байланысты көп адам бар (әдеби мағынада, "тамақтанып өтуімнен"). Маған шамамен елу қызметкерім және одан да көп туыстарым сенеді. Олардың тіршілігі менің табысыма байланысты. Мен жалғастыра беруім керек".
Швеция
Швецияда жұмыстағы артық стрестен туындаған өлім-жітімдердің саны болашақта қазіргі деңгейден артуы күтілуде. 2019 жылы Швецияның еңбек ортасы жөніндегі басқармасымен бірлесіп зерттеушілер жүргізген зерттеуде Швецияда жыл сайын 720 жұмысшы жалақылы еңбекпен айналысудың салдарынан стрестен қайтыс болатыны анықталды. Бұл зерттеу көптеген қоғамдық талқылауларға бастап келді.