Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алаверди ( ) – Грузиямен шекараға жақын Арменияның солтүстік-шығысындағы Лори облысындағы қала және муниципалитет. Армения мен Грузия арасындағы жалғыз тікелей теміржол қатынасы осы қала арқылы өтеді. Дебед өзенінің шатқалының төменгі жағында орналасқан Алаверди – солтүстік Арменияның маңызды сауда және өнеркәсіп орталығы. 2011 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 13 343 адамды құрады, 1989 жылы бұл көрсеткіш 26 300 адамға жеткен еді. 2016 жылғы ресми мәліметтер бойынша қаланың халқы шамамен 11 000 адамды құрап отыр.
Alaverdi (, ), is a town and municipal community in the Lori Province at the northeastern part of Armenia, near the border with Georgia. It is located at the only direct rail link between Armenia and Georgia. Situated at the bottom of the Debed river gorge, Alaverdi is an important commercial and industrial centre in northern Armenia. As of the 2011 census, the population of the town is 13,343, down from 26,300 reported in 1989. Currently, the town has an approximate population of 11,000 as per the 2016 official estimate.
Этимология
Тарихи тұрғыдан алғанда, Алавердидің айналасындағы аймақ орта ғасырларда Манасгомер немесе Маниц Гом деп аталды. 17 ғасырдан бастап бұл елді мекен Алаверди деп аталды, бұл атау 17 ғасырдағы түрік Борашали тайпасының басшысы Аллаверди Моллаоғлу Тарханның есімінен шыққан. Дегенмен, Алаверди 1899 жылы ғана Манес (тарихи Маниц Гомнан) деген елді мекен ретінде қалыптасты, осы жылы Санахин ауылының солтүстік шетінде, Мадан ауылының (қазір Алавердидің бір бөлігі) жанында мыс қорыту зауыты ашылып, зауыт жұмысшыларын орналастыру үшін тұрғын үйлер салынды.
Historically, the area around Alaverdi was known as Manasgomer or Manits Gom during the medieval period. Starting from the 17th century, the settlement became known as Alaverdi, derived from the name of a 17th century Turkic Borçalı tribe leader Allahverdi Mollaoğlu Tarkhan. However, Alaverdi was formed as a settlement known as Manes (from historical Manits Gom) only in 1899, when the copper smelter was opened near the village of Madan (currently part of Alaverdi) at the northern outskirts of Sanahin village and residential barracks were built to accommodate the laborers of the smelter.
Тарих
1931 жылы жүргізілген қазба жұмыстары қазіргі Алаверди аймағының б.з.д. II мыңжылдығының бірінші жартысында қоныстанған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кейіннен бұл аймақ б.з.д. 8-6 ғасырлар аралығында Урарту патшалығының құрамына кірді. Ахеменидтердің шапқышылығынан кейін аймақ Армения сатрапиясының бөлігіне айналды. 331 жылы Армения Корольдігі құрылғаннан кейін, аймақ Ұлы Арменияның 13-ші провинциясы болған тарихи Гугарк аймағының Дзорапор кантонының құрамына енді. 387 жылы Армения Византия және Сасанид империялары арасында бөліскеннен кейін, ал 428 жылы Арсакид Армениясы құлағаннан кейін, Шығыс Армения, соның ішінде Дзорапор аймағы Сасанид империясының билігіне көшті. 658 жылы Арменияны араб шапқыншылары басып алды. 9 ғасырдың соңында Дзорапор жаңа құрылған Арменияның Багратид патшалығының құрамына кірді. 979 жылы Киурике I Киурикиян әулетінің билігімен және Арменияның Багратид патшаларының қорғауында Ташир-Дзорагет патшалығын (кейде Лори патшалығы деп те аталады) құрды. Киурикилер патшалықты 1118 жылға дейін басқарды, содан кейін Ташир-Дзорагет Грузия патшалығының құрамына қосылды. 12 ғасырдың басында Селжұқтар аймаққа шапқышылық жасады, бірақ олардың үстемдігі ұзаққа созылмады. 1118-1122 жылдары Грузия патшасы Дәуіт Құрылысшы Лориді жаулап алып, билікті грузин-армян Орбелян әулетіне тапсырды. 1177 жылы Орбелиандар көтеріліс жасады, бірақ сәтсіз аяқталды, содан кейін Хубасари есімді кипшақ Лоридің спасалариі болып тағайындалды. Кейін, 1185 жылы Грузия патшайымы Тамар Закарид әмірі Саркисті провинцияның губернаторы етіп тағайындады, соның салдарынан провинция Закарид әулетінің билігіне көшті. 11-13 ғасырлар аралығында, Хагпат, Санахин және Одзун монастырларының құрылуымен қазіргі Алаверди аймағы армян мәдениетінің, теологиясының және ғылымының маңызды орталығына айналды. Осы монастырларда Хованнес Имастасер, Григор Тутеорди, Давид Кобайретси, Григор Магистрос сияқты ғалымдар еңбек етті. 1801 жылы, Грузияның Картли және Кахетия провинцияларымен бірге Лори Ресей империясына қосылды.
Excavations conducted in 1931 testify that the region of modern day Alaverdi was most probably settled during the 1st half of the 2nd millennium BC. Later, the region became part of the Urartu Kingdom between the 8th and 6th centuries BC. After the Achaemenid invasion, the region became part of the Satrapy of Armenia. With the establishment of the Kingdom of Armenia in 331 BC, the region became part of the Dzorapor canton of the historic Gugark, the 13th province of Greater Armenia. Following the partition of Armenia in 387 between the Byzantine Empire and Sassanid Persia, and the subsequent collapse of Arsacid Armenia in 428, Eastern Armenia including Dzorapor region became under the rule of Sassanid Persia. In 658, Armenia was conquered by the Arab invaders. At the end of the 9th century, Dzorapor became part of the newly established Bagratid Kingdom of Armenia. In 979, King Kiurike I founded the Kingdom of Tashir Dzoraget (alternatively known as the Kingdom of Lori) under the rule of the Kiurikian dynasty and the protectorate of the Bagratid kings of Armenia. The Kiurikians ruled the kingdom until 1118 when Tashir Dzoraget became part of the Kingdom of Georgia. The Seljuks invaded the region in the early 12th century, but their rule did not last long and in 1118 1122 the Georgian king David the Builder conquered Lori and granted the rule to the Georgian Armenian Orbelian Dynasty. The Orbelians revolted unsuccessfully in 1177, after which a Kipchak named Khubasari was appointed spasalari of Lori. Later in 1185, the province became ruled by the Zakarian dynasty after Queen Tamar of Georgia appointed the Zakarid prince Sarkis as its governor. Between the 11th and 13th centuries, and with the establishment of the monasteries of Haghpat and Sanahin and Odzun, the region modern day Alaverdi became a prominent centre of Armenian culture, theology and science. Scholars such as Hovhannes Imastaser, Grigor Tuteordi, Davit Kobayretsi, Grigor Magistros worked in these monasteries. In 1801, together with the Georgian provinces of Kartli and Kakheti, Lori was annexed by the Russian Empire.
Дін
Алавердидің көпшілігі этникалық армяндар, олар Армян апостол шіркеуіне жатады. Шіркеуді басқаратын орган – Гугарк епархиясы, оның төрағасы – архиепископ Себух Чулджан (орналасқан жері Ванадзор қаласы). 2001 жылдың қараша айында ашылған Наректің әулие Григорий шіркеуі – қаланың басты шіркеуі. Ол Алаверди мыс қорыту зауытының, Гугарк епархиясының және қала тұрғындарының күш-жігері арқасында салынды.
The majority of Alaverdi are ethnic Armenians who belong to the Armenian Apostolic Church. The regulating body of the church is the Diocese of Gougark, headed by Archbishop Sebouh Chouldjian (seat in Vanadzor). The church of Saint Gregory of Narek opened in November 2001 is the town's church. It was built through the efforts of the Alaverdi Copper Smelter, the Diocese of Gougark and the local citizens of the town.
Мәдениет
Санахиндағы Микоян ағайындылар мұражайы Анастас және Артем Микоян ағайындыларын еске алады. 1932 жылы Армен Армянян құрған Алаверди қалалық театры – Арменияның ең маңызды театрларының бірі, ол көптеген белгілі артистерді тәрбиеледі. Алавердидің дәстүрлі музыка тобы 1937 жылы құрылып, КСРО-ның ірі қалаларында гастрольдік сапарлар жасады. Топ Германия, Франция және Бельгияда да өнер көрсетті. Қаланың драма театры да бар, ол үлкен театр залы мен ірі қоғамдық кітапханадан тұрады. Армения Ұлттық галереясы 1987 жылы Алавердиде филиал ашты. 1997 жылы Алаверди мәдениет сарайы ашылды, ол қалалық қоғамдық кітапханаға да үй иесі болып табылады. 2009 жылғы мәліметтер бойынша, Алавердиде Романос Меликиан атындағы музыка академиясы және 600 оқушысы бар үш мектеп бар.
The Mikoyan Brothers Museum in Sanahin honors the brothers Anastas and Artem Mikoyan. The Alaverdi municipal theatre founded in 1932 by Armen Armenyan is among the most significant theatres of Armenia that produced many prominent artists. The Alaverdi traditional music band was formed in 1937 and toured all over the Soviet major cities. The band performed in Germany, France and Belgium as well. The town has also a drama theatre. It consists of a large theatre hall and a big public library. The National Gallery of Armenia opened its Alaverdi branch in 1987. In 1997, the Alaverdi cultural palace was opened. It is also home to the public library of the town. As of 2009, Alaverdi is home to a music academy named after Romanos Melikian, as well as three schools with a total of 600 students.
Көлік
Алаверди – Ереван-Гюмри-Тбилиси бағытындағы маңызды теміржол стансасы. Теміржол 1899 жылдан бері жұмыс істеп келеді және қазіргі таңда қаланы Батыс және Орталық Армениямен, сондай-ақ Грузиямен байланыстырады. Ереван мен Тбилисіні байланыстыратын M6 тас жолы Алаверди қаласынан өтеді. Қаланың оңтүстік бөлігі Дебед өзені арқылы салынған көпірлермен және арқан жолмен солтүстік бөлігімен байланысқан. Алавердиге ең жақын әуежай – қаладан батысқа қарай 51 шақырым қашықтықта орналасқан Степанаван әуежайы (қазір қайта жаңартылуда).
Alaverdi is a major railway station on the Yerevan Gyumri Tbilisi line. The railway is functioning since 1899 and currently connecting the town with western and central Armenia, as well as Georgia. The M 6 Motorway that connects Yerevan with Tbilisi, passes through Alaverdi. The southern half of the town is connected with its northern counterpart through bridges over the Debed river, as well as a cableway. The nearest airport to Alaverdi is the Stepanavan Airport (currently being reconstructed) located 51 km west of the town.
Экономика
Грузияның Алаверди аймағын билеу кезінде, 1770 жылы Грузия патшасы Ерекле II-нің бұйрығымен Алаверди мыс қорыту зауыты құрылды. 19 ғасырдың соңында, металлургия бизнесіне Ресей мен Франция инвестицияларын арттыру арқылы аймақ гүлденді. 1903 жылы Алаверди аймағында өндірілген мыстың мөлшері Ресей империясының жалпы мыс өндірісінің шамамен 13% құрады. 1909 жылдың соңына қарай, дамып келе жатқан металлургиялық өсімдіктерді жеткілікті энергиямен қамтамасыз ету мақсатында Дебед өзеніндегі гидроэлектр станциясы іске қосылды. Кеңес үкіметі кезінде Алавердиде, Санахиннің төңірегіндегі және басқа да ауылдарда кең көлемді құрылыс жұмыстары жүргізілді. Кеңес Одағы аймақтағы металлургия өнеркәсібін кеңейту үшін маңызды қадамдар жасады, бұл Алавердиді шағын өнеркәсіптік елді мекеннен Кеңес Армениясының қазіргі заманғы қаласына айналдырды. Жақында "Армения мысы" жобасы аясында Алаверди мыс қорыту зауытында мыс өндірісін кеңейту және жаңа мыс кендерін игеру бойынша жаңа жоспарлар ұсынылды. Мыс зауыты шамамен 500 жұмыс орнын қамтамасыз етеді.
During the Georgian rule over Alaverdi region, the Alaverdi Copper Smelter was founded in 1770, by the order of Georgian king Erekle II. At the end of the 19th century, the region was flourished through the growing Russian and French investments in metallurgical business. In 1903, the amount of copper produced in Alaverdi region made around 13% of the total copper production in the Russian Empire. By the end of 1909, the hydropower plant of Debed river was inaugurated in order to provide the developing metallurgical plants with sufficient energy. During the Soviet rule, massive construction works were carried on in Alaverdi, including the surrounding areas of Sanahin and other villages. The Soviets made significant steps for the enlargement of the metallurgical industry in the region, which has turned Alaverdi from a small industrial settlement to a modern town within Soviet Armenia. Recently, new plans were introduced for the expansion of copper production in Alaverdi smelter and the development of new copper mines within the frameworks of the "Armenian Copper" project. Around 500 job opportunities are secured by the copper factory.
Білім
Гугарк провинциясы Армения тарихы бойында маңызды білім беру орталықтарының бірі болды. 966 жылы Багратуни әйел патшасы Хосровануштің күш-жігерімен ашылған Санахин тарихи университеті, қазіргі Санахин ауылының жерінде, Алавердидің оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Қазіргі уақытта қала Лори облысының маңызды білім беру орталықтарының бірі болып табылады. 2009 жылғы мәліметтер бойынша, Алавердиде 2000-ға жуық оқушы оқитын 10 мемлекеттік білім беру мектебі жұмыс істейді. Сонымен қатар, қаладағы 6 балабақша 400-ге жуық балаға қызмет көрсетеді. Алаверди мемлекеттік кәсіптік колледжі педагогика мамандығы бойынша 2 жылдық білім беру мүмкіндігін ұсынады, ал Солтүстік университетінің Туманян филиалы медбикелік және тіс протездеу мамандықтары бойынша дипломдар береді.
Gugark province was one of the major educational centres throughout the history of Armenia. The historic University of Sanahin opened in 966 AD by the efforts of the Bagratuni queen Khosrovanush, was located in the area of modern day Sanahin village at the southeastern outskirts of Alaverdi. Currently, the town is one of the important educational centres of Lori province. As of 2009, 10 public education schools are operating in Alaverdi with around 2,000 students. On the other hand, around 400 kids in the town are served by 6 kindergartens. The Alaverdi state intermediate college offers an opportunity of study in pedagogy with a duration of 2 years, while the Tumanynan branch of the Northern University offers degrees in nursing and dental prosthesis.
Футбол
Алаверди – Арменияның маңызды спорт орталықтарының бірі. 1936 жылы Алавердидің «Металлург» футбол клубы Армян КСР атынан алғашқы Кеңес футбол чемпионатының төменгі лигасында өнер көрсеткен. 1991 жылы Армения тәуелсіздік алғаннан кейін, «Дебед» ФК 1992 жылғы маусымда Армения Премьер-лигасында қаланың намысын қорғады. Алайда, көптеген армян футбол клубтары сияқты, «Дебед» ФК 1993 жылы таратылып, қазіргі таңда кәсіби футболдан шетте қалды. Жалпы, Алавердидегі спорттық инфрақұрылым нашар күйде, бірақ Армения Футбол Федерациясы аймақта футболды дамыту мақсатында бірқатар жобаларды іске асырды. Осылайша, қаладағы жалғыз «Металлург» стадионы Лори облысының жас футболшылары мен спорт мектептеріне қызмет ету үшін жаңартылды.
Alaverdi is one of the major centres of sports in Armenia. In 1936, the Metallurg Football Club of Alaverdi had participated in the lower levels of the first ever Soviet football championship, representing the Armenian SSR. After the independence of Armenia in 1991, Debed FC represented the town in the Armenian Premier League during the 1992 season. However, like many other Armenian football clubs, Debed FC was dissolved in 1993 and is currently inactive from professional football. In general, the sports infrastructure in Alaverdi is very poor, but some plans have been implemented by the Football Federation of Armenia to promote the game in the region. Therefore, the town's only Metallurg Stadium, was renovated to serve the young footballers and sport schools of the Lori Province.
Басқа спорт түрлері
Кеңес кезеңінде Алавердиде күшті гандбол командасы болған. 1960 жылдары совет гандболшысы болған Олег Горбунов атындағы Алаверди гандбол мектебі 1962 жылдан бері қызмет етіп келеді. 2006 жылдан бері қалада шахмат және бокс бойынша да мамандандырылған мектептер жұмыс істейді. «Алаверди Футзал» командасы Арменияның футзал лигасында өнер көрсетеді және ойындарын Олег Горбунов атындағы спорт мектебінде өткізеді.
During the Soviet period, Alaverdi used to have a strong handball team. The handball training school of Alaverdi named after Oleg Gorbunov (Soviet handball player during the 1960s), is still operating in since 1962. Other specialized schools for chess and boxing are also operating in the town since 2006. Alaverdi Futsal represents the town in the Futsal League of Armenia, playing their games at the Oleg Gorbunov Sports School.
Туған қалалар бауырлас қалалар
Кобулети, Грузия, 2007 жылдың 28 мамырынан бері. Nikaia Agios Ioannis Rentis, Грекия, 2007 жылдың 1 қазанынан бері. Полоцк, Беларусь, 2012 жылдың 26 мамырынан бері. Даугавпилс, Латвия, 2012 жылдың 2 қазанынан бері. Георгени, Румыния, 2014 жылдың 25 қыркүйегі.
Kobuleti, Georgia, since 28 May 2007. Nikaia Agios Ioannis Rentis, Greece, since 1 October 2007. Polotsk, Belarus, since 26 May 2012. Daugavpils, Latvia, since 2 October 2012. Gheorgheni, Romania, 25 September 2014.