Кіріспе

Парсы философы және "Шиһаб ад Дин" ағартушылық мектебінің негізін қалаушы Яхья ибн Хабаш Сухраварди (شهاب‌الدین سهروردی, сондай-ақ Сохреварди) (1154–1191) – парсы философы және ислам философиясының маңызды мектебі – Иран ағартушылық мектебінің негізін қалаушы. Оның "Ағарту философиясы" еңбегіндегі "жарық" – білімнің бастауы. Ол "Аянудың шебері" (шейх әл-Ишрақ) және "Қиянатпен өлтірілген шебер" (шейх әл-Мактул) деген құрметті лақаптармен аталады, бұл оның дінге қарсы көзқарастары үшін өлім жазасына кесілуіне байланысты айтылады. Сафави дәуірінің парсы данасы Мулла Садра Сухравардиді "Пахлеви (Иран) даналарының іздерін қайта жаңғыртушы" деп сипаттады, ал Сухраварди өзінің "Ағарту философиясы" атты еңбегінде өзін парсы даналығының ежелгі дәстүрін қайта тірілтуші деп есептеді. Сухраварди өз заманындағы Авиценнаның перипатетикалық мектебіне жаңа платондық сын бағасын берді, бұл сын логика, физика, эпистемология, психология және метафизика салаларын қамтыды.

Өмір

Персиялық тегінен тараған Сухраварди 1154 жылы Ирандағы Занжан және Бижар Гаррус қалалары арасындағы Сухравард ауылында дүниеге келді. Корбин осыны "Ежелгі Персия философиясын жаңғырту жобасы" деп көрсетеді. 1186 жылы, отыз екі жасында, ол өзінің ең маңызды еңбегі – "Нұр философиясы" атты кітабын аяқтады. Оның қазасы туралы әртүрлі, қайшы мәліметтер бар. Көпшілік пікір бойынша, ол 1191 және 1208 жылдар аралығында Алеппо қаласында Батини ілімі мен философиясын таратуы үшін, Салахиддиннің ұлы әл-Малик әл-Захирдің бұйрығымен өлім жазасына кесілген.

Сухравардиге әсер еткендер

Сухраварди Перипатетикалық философияның жақтаушысы болды, бірақ "Құдайдың жолын тапқандар" деп сипаттаған Платон, Гермес және Пифагор сияқты грек дәстүріндегі және парсы дәстүріндегі тұлғалардың ықпалына түсті. Оның философиялық жобасы – шығыс пен батыстың жоғалған хикмасын қайта жаңғырту. "Альва Имди" еңбегінде Сухраварди Фердоусидің "Патшалар кітабы" (Шахнама) туралы эзотерикалық түсіндірме береді, онда Ферейдун, Захак, Кей Хусрау сияқты тұлғалар туралы айтылады: "Кім философияны (хикматты) біліп, Жарықтардың Жарығына шүкіршілік айту мен қастерлеуде тұрақты болса, оған патшалық мәртебе (харре) және нұрлы сән-салтанат (фарре) сыйланады. Егер біз басқа жерде айтқандай, құдайлық нұр оған патшалық билік пен құндылықтың киімін жабады. Ол ғаламның табиғи билеушісіне айналады, жоғарыдан көмек алады, оның бұйрықтары орындалады, ал армандары мен уахилары ең жоғары, толық кемелділікке жетеді". و هر که حکمت بداند و بر سپاس و تقدیس نور الانوار مداومت نماید، او را خرّه کیانی بدهند و فرّ نورانی ببخشند، و بارقی الاهی او را کسوت هیبت و بهاء بپوشاند و رئیس طبیعی شود عالم را، و او را از عالم اعلا نصرت رسد و سخن او در عالم علوی مسموع باشد، و خواب و الهام او به کمال رسد.

Сухраварди және ағартушылық мектеп

Хосейн Насрдың айтуынша, Шейх Ишрақ орта ғасырларда батыс тілдеріне аударылмағандықтан, еуропалықтар Сухраварди мен оның философиясы туралы аз білген. Оның мектебі кейінгі ғалымдар тарапынан да елемелі емес. Шейх Ишрақ өмір сүру мәселесі сияқты сұрақтарға жаңа көзқарас ұсынуға тырысты. Ол перипатеттік философтарды жаңа мәселелермен бетпе-бет келтірген ғана емес, сонымен қатар Авиценнадан кейін философияның жаңа өркендеуіне мүмкіндік берді. Джон Уолбриджтің пікірінше, Сухравардидің перипатеттік философияға жасаған сынды оның ізбасарлары үшін маңызды бетбұрыс деп санауға болады. Сухраварди Авиценнизмді жаңа тәсілмен сынауға ұмтылды. Сухраварди бастапқыда перипатеттік философияның жақтасы болғанымен, кейіннен мистикалық тәжірибеден кейін Платонист болып өзгерді. Ол өзінің "Нұрландыру" философиясы арқылы Парсының ежелгі даналығын қайта жаңғыртқан деп есептеледі. Оның шәкірттерінің қатарында Шахразури және Кутб әл-Дин әл-Ширази сияқты күрд және парсы философтары бар, олар өз ұстаздарының жолын жалғастыруға тырысты. Сухраварди өз Нұрландыру ілімінде екі тәсілді ажыратып көрсетті: бірі – логикалық, екіншісі – интуитивті.

Сухраварди туралы ғалымдардың пікірлері

Сухраварди мектебінің мәніне қатысты әртүрлі және қайшы пікірлер бар. Хоссейн Зиаи сияқты кейбір ғалымдар оның ойының ең маңызды жақтары – оның логикасы және анықтамаларға қатысты перипатетиктердің түсінігіне жасаған сын екенін айтады.

Жазбалар

Сухраварди парсы және араб тілдерінде 50-ден астам еңбек қалдырды.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Ағарту философиясы: Хикмат әл-Ишрақ мәтінінің жаңа сындық басылымы, Джон Уолбридж және Хосейн Зиаи құрастырған, Прово, Бригам Янг университетінің баспасы, 1999. Жарықтың нысаны: Хаякал әл-Нур, Шейх Тосун Байрак әл-Жеррахи әл-Хальвети түсіндірген, Fons Vitae, 1998. Сухравардидің мистикалық және көрегендік еңбектері, У. М. Таксон, Jr. аударған, Лондон, The Octagon Press, 1982.