Кіріспе
Қабық қоңыздар тұқымдасы
Автоматты taxobox
| fossil range =
| сурет = Reitter 1908 table66.jpg
| суреттің сипаттамасы = Орта Еуропалық клоун қоңыздары, личинкалары және анатомиялық егжей-тегжейлі мәліметтерімен.
| таксон = Histeridae
| авторы = Gyllenhal, 1808
| ата-аналарын көрсету = 2
| әртүрлілік сілтемесі = Histeridae тұқымдастарының тізімі
| әртүрлілік = кем дегенде 410 тұқымдас
| бөлініс деңгейлері = Ішкі тұқымдастар
| бөлініс туралы мәлімет = Hister қоңыздарының протораксына кіре алатын арнайы бас бөлігі және ұшы клубка тәрізді екі бүгілген (ілбілген) антеннасы болады. Жыртқыштар ретінде, гистер қоңыздары көбінесе басқа жәндіктердің жұмыртқаларымен, личинкаларымен және ересек түрлерімен қоректенеді. Кейбір түрлері малдың қоқысымен зиянды жәндіктерді жоюға немесе үй шыбындарын бақылауға да қолданылады. Гистеридтер көбінесе түнде белсенді болады және қорқыныш сезгенде өлі болып жатады.
Automatic taxobox
| fossil range =
| image = Reitter 1908 table66. jpg
| image caption = Central European clown beetleswith larvae and anatomical details
| taxon = Histeridae
| authority = Gyllenhal, 1808
| display parents = 2
| diversity link = List of Histeridae genera
| diversity = at least 410 genera
| subdivision ranks = Subfamilies
| subdivision ref = Hister beetles have specialized heads that can retract into their prothorax and two geniculate (elbowed) antennae with clubbed ends. As predators, hister beetles commonly feed on the egg, larval, and adult stages of other insects. Certain species are also used to control livestock pests that infest dung or to control house flies. Histeridae are most active at night and they will play dead if they feel threatened.
Этимология
Гистеридаларды Леонард Гилленхааль атаған. Гистеридалардың екі кең таралған аты бар: "клоун" қоңызы және "гистер" қоңызы. Осы есімдердің пайда болуын түсіндіретін бірнеше теория бар. "Гистер" деген лақап атының бір түсіндірмесі римдік ақын Ювеналдың еңбектерімен байланысты. Ювенал "гистер" сөзін лас, төмен тұрған жаратылыс деген мағынада қолданған. Тағы бір теория бойынша, бұл қоңыздың аты латын тілінде "гистер" - актер деген сөзден шыққан. Көптеген адамдар бұл атаудың гистер қоңыздарының алаңдағанда өлімді еліктеу қабілетімен байланысты екеніне сенеді. Дегенмен, кейбіреулер бұл қоңыздар отбасысының аты олардың физикалық ерекшеліктерімен байланысты берілгенін айтады. Клоун қоңыздарының аяқтары жалпақ, оларды клоунның жалпақ табанына немесе кең шалбарына теңеуге болады.
Анатомия
Қабықты қоңыздарда элитралар мен алдыңғы қанаттар әдетте жақсы дамыған, бірақ Histeridae тұқымдасына жататындарда элитралар қысқарып, тікбұрышты болады. Ұзартылмаған элитралар жеті тергиттің соңғы екеуін ашық көрсетеді. Басы күрделі көздермен, мандибула типті ауыз мүшесімен және қысқартылған антенналармен жабдықталған. Атап айтарлық ерекшелік – антенналардың иілгендігі және ұшында клуб құрайтын үш антенномерден тұратыны. Клоун қоңыздарында гемокоэльде ашық қан айналымы жүйесі бар, ол дене қуысы деп те аталады. Олардың жүрегі түтікше тәрізді, дене бойымен созылып жатыр және гемолимфаны қан ретінде пайдаланады. Бұл қанда оттегі болмайды, бірақ организмге қоректік заттарды тасымалдайды. Құрсақ бөлігінде спиракулалар орналасқан, олар қоңыздың трахеялық жүйесін құрайды. Оттегі спиракулалар арқылы денеге енгізіледі, ал кішкентай қаптар сүтқоректілердің өкпесі сияқты оттегі алмасуын жүзеге асырады.
Тіршілік ету ортасы
Гисстер қоңыздары әлемнің әртүрлі аймақтарында, әртүрлі орталарда кездеседі. Гистеридтер Солтүстік Америкада, Орталық Америкада, Еуропада, Азияда және Австралияда табылған, бірақ әр гистер қоңызы белгілі бір экологиялық нишанында өмір етеді. Бұл қоңыздар тыңайғыштарда, өлі мал денелерінде, шіріген өсімдік қалдықтарында, құмды жерлерде, ағаш қабығының астында, сүтқоректілердің қуыстарында, құмырсқалар мен термиттің колонияларында тіршілік етеді. Гисстер қоңызының ерекшеліктері оның мекендеу ортасына байланысты. Мысалы, жалпақ денелі гистерлер ағаш қабығының астында кездеседі, ал цилиндрлі денелілер кездеспейді. Қоңыздың пішіні түрлеріне қарай өзгереді. Кейбір гистер қоңыздарының тамаша қабілеті – олардың құмырсқалармен (мирмекофилдер) және термиттің (термитофилдер) жанында тығыз өмір сүруге бейімділігі. Гисстер қоңыздары түрлеріне қарай құмырсқалармен үйлесімде өмір сүре алады немесе оларға жем болады. Гистеридтер кең таралған орталарда тіршілік етеді, себебі олар басқа бунақденелілермен қоректенеді. Қоршаған ортаға жаңа тамақ көздері енгізілген кезде, сол тамақ көзінің хищниктері де көп ұзамай одан ізденеді. Гистеридтер өздерінің жемтіктерінің мекендейтін жерлерінде тіршілік етеді. Мысалдардың бірі – сүтқоректілердің ұялары, онда басқа бунақденелілер тамақ іздейді немесе құрттардың келіп жемтенетін өліктер.
Эволюциялық тарих
Отбасының ең көне жазбасы – Қытайдың Аптиан дәуіріндегі Иксиан формациясынан табылған Антиграцилус, ол отбасының барлық қазіргі мүшелеріне туыс түр ретінде анықталды. 99 миллион жылға жуық жасқа ие бірмалық кеңірдектің ішінде, отбасының негізгі тобының ең көне өкілдері белгілі, соның ішінде қазіргі Haeteriinae кішіотбасы мен Onthophilus туысы да бар.
Тамақтандыру әдеттері
Histeridae тұқымдасының личинкалары мен ересектері көмір, өлексе, шіріген өсімдіктер, басқа жәндіктер, личинкалар және қуыршақтармен қоректенеді. Гистер қоңыздары иіс сезу арқылы көмір мен өліктерді таба алады. Көк шөпте, өлікте және өсімдіктерде табылғанда, гистер қоңыздары ондағы шыбын личинкаларымен қоректенеді. Хищті гистер қоңыздары жұмсақ денелі жәндіктердің жұмыртқаларымен және личинкаларымен, әсіресе Diptera отрядымен қоректенеді. Кейбір Histeridae түрлері тіпті басқа Histeridae қоңыздарымен де қоректенеді. Histeridae тұқымдасының көпшілігі құрғақ, шіріген орталарды жақсы көреді. Кейбір Histeridae түрлері құмырсқалар мен термитттермен біріккен ұяда тіршілік етеді. Кейбір түрлерін құмырсқалармен тамақтандырылатыны анықталған, ал басқалары құмырсқалар жемейтін жәндік личинкаларының қалдықтарымен қоректенеді. Ал Psiloscelis ересектері құмырсқалармен қоректенеді. Histeridae хищті болғандықтан, оларды зиянды жәндіктерге қарсы күресу үшін пайдалануға болады, бірақ оларды оқшауланған күйде сақтау қажет. Гистер қоңыздары құс фабрикаларындағы және жайылымдардағы зиянды шыбындарға, сондай-ақ сақталатын азық-түлік өнімдерінің зиянды қоңыздарына қарсы тиімді екені дәлелденді. Бұл қоңыздардың экскрециялық мүшесі бар, ол құмырсқаларға ешқандай зиян келтірмейтінін білдіретін иіс шығарады.
Қазіргі зерттеулер
Histeridae тұқымдасына жататын қоңыздар өліктерде кездесетіндіктен, олар кейбір сот-медициналық сараптамаларда маңызды рөл атқарады. Бұл жыртқыш қоңыздар денедегі әртүрлі жәндіктермен, негізінен қосқанаттылармен (Diptera) қоректенеді. Адамның қайтыс болу уақытын анықтау үшін сот-медициналық сарапшылар денедегі жәндіктерді қарастырып, олардың қоныстану уақытын анықтауы тиіс. Егер Histeridae қоңыздары табылып, олардың болғаны белгілі болса, сарапшылар басқа жәндіктердің бір бөлігін гистер қоңыздары жеген болуы мүмкін деген болжам жасауына болады. Сот энтомологиясындағы маңыздылығына байланысты, осы тұқымның тіршілік циклы мен дамуы, нақты аймақтардағы таралуы және географиялық кеңістіктегі орналасуы тұрақты түрде зерттеліп келеді. Түркияның Анкара қаласындағы Хацеттепе университетінде зерттеу жұмыстары жүргізілді. Бір жыл ішінде он екі шошқаның өліктерінде 40 түрлі Coleoptera қоңыздары, соның ішінде гистерлік қоңыздар байқалды. Қоңыздардың таралуы және жыл бойындағы әртүрлі шіру сатыларындағы олардың қоныстану уақыты зерттеліп, тіркелді.
Сот медицинасында маңыздылығы
Сот энтомологиясы – қылмыс орындарымен байланысты жәндіктерді зерттеу ғылымы. Жәндіктер қылмыс орнында өте құнды болуы мүмкін және оқиғаның қалай болғанын және қашан орын алғанын анықтауға көмектеседі. Ет жейтін жәндіктер өлі денеге бірнеше сағаттың ішінде келіп жетеді. Кейбір гистер қоңыздарының түрлері олардан кейін келіп, құрттар мен басқа да бунақденелілермен қоректенеді. Өлі денелермен қоректенетін жәндіктер шіру процесін жылдамдатады, ал олардың жамбас аузы денеге қосымша зақым келтіруі мүмкін. Жәндіктер дене қай мезгілде қайтыс болғанын анықтауға да көмектеседі. Гистер қоңызы көктем және жаз айларында жиірек кездеседі. Histeridae тұқымдасы өте алуан түрлі, сондықтан түрлі түрлері әртүрлі уақытта денеде табылуы мүмкін, себебі олардың тамақтану әдеттері әртүрлі. Өлген денеді тексергенде мұны ескеру қажет. Олар басқа қоңыздар мен құрттар сияқты, жеуге болатын нәрсе болғанда ғана келеді. Олар өлікпен тікелей қоректенбейді. Мысалы, Hister quadrinotatus және Hister sedakovi дене ісіп, құрғаған кезде (құрттарға толы немесе құрттары жоқ) қоректену үшін келеді. Ал, Saprinus pennsylvanicus дене жаңа болғанда немесе шірудің бастапқы кезеңінде келіп, бірінші болып пайда болады. Гистер қоңыздары өліктерге жұмыртқа салады және қысқа мерзім ішінде олардың даму сатылары өзгереді. Histeridae личинкалары зиянды, және олар жұмыртқадан шыққаннан кейін өлі денедегі құрттарды жейді. Зерттеу кезінде денедегі қоңыздар мен басқа да жәндіктердің даму сатысы өлім уақытын анықтауға көмектеседі. "Қоңыз личинкалары өлімнен кейінгі мерзімді анықтауда пайдалы. Қоңыз личинкалары көбінесе шыбықтардың көбею ортасында мекендейді, және оларды шыбық личинкаларынан былай ажыратуға болады: Қоңыз личинкаларының қатты бас капсуласы болады, көбінесе қоңыр түсті. Шыбық личинкаларында бас капсуласы болмайды, оның орнына денелерінің алдыңғы бөлігінде қара түсті ішкі ауыз ілмектері (ауыз мүшелерінің кефалофарингиялық қаңқасы) болады". Жұмыртқаның қашан салынғанын және даму сатыларының мерзімін түсіну өлім уақытын анықтау үшін маңызды. Гистер қоңыздары күндіз өлі дененің астына жасырынып, түнде қоректену үшін шығады. Осы себепті, мәйітті күнің әртүрлі уақытында тексеру қажет. Гистер қоңыздарын денеден жинағаннан кейін оларды оқшаулап ұстау керек, себебі олар жыртқыш қоңыздар және өздерінің жолында кездесетін кез келген нәрсені жейді.
Тұқымдар мен түрлер
Гистериділер - ірі және алуан түрлі отбасы. Histeridae тұқымдасы бойынша дүние жүзінде 410-нан астам туыс және 4800-ге жуық сипатталған түрлер бар, ал Солтүстік Америкада 500-ден астам түр кездеседі.
Қосымша сілтемелер (қажетті түрде тізімде қолданылмайды)
Ачиано, К. А. және Дж. Х. Гилиоми. "Үй шыбығының жыртқышы Carcinops pumilio (Erichson) (Coleoptera:Histeridae) биологиясы". BioControl (2005). 14 наурыз, 2005 ж. 20 наурыз, 2009 ж. <https://web.archive.org/web/20110714075700/http://resources.metapress.com/pdf preview.axd?code=362v3k1361r2x385&size=largest>. "Гистер қоңыздары – Histeridae тұқымдасы". Шіру: Гистер қоңыздары. 2003. Австралия мұражайы. 11 наурыз, 2009 ж. <http://www.deathonline.net/decomposition/corpse fauna/beetles/hister.htm>. Стивенс, Стефани А. "Coleoptera тұқымдасының Histeridae өкілдеріне шолу және сот энтомологиясындағы маңызы". 2003. 13 наурыз, 2009 ж. <https://web.archive.org/web/20090330011619/http://www.beetlelady.com/?page id=7>. Саммерлин, Дж. У. және Г. Т. Финчер. "Hister nomas (Coleoptera: Histeridae) тіршілік циклы бойынша зертханалық байқаулар". Энтомологиялық ғылым журналы. CABI. Ветеринариялық токсикология және энтомология зертханасы, Колледж станциясы. 20 наурыз, 2009 ж.