Нородом Ранаридд: Камбоджа саяхаты және саяси өмірі

Кіріспе

Камбоджалық ханзада және саясаткер (1944–2021)

Нородом Ранаридх (2 қаңтар 1944 – 28 қараша 2021) – камбоджалық ханзада, саясаткер және заң ғалымы. Ол Камбоджа королі Нородом Сихануктің екінші ұлы және король Нородом Сихамонидің ағасы. Ранаридх Камбоджаның корольдік партиясы FUNCINPEC-тің президенті болды. Сондай-ақ, ол монархия қалпына келтірілгеннен кейін 1993 және 1997 жылдар аралығында Камбоджаның бірінші премьер-министрі, ал 1998 және 2006 жылдар аралығында Ұлттық Ассамблеяның төрағасы қызметін атқарды. Ранариддх Прованс университетінің түлегі болды және еңбек жолын Францияда заң зерттеушісі және оқытушы ретінде бастады. 1983 жылы FUNCINPEC-ке қосылды және 1986 жылы Armée nationale sihanoukiste штабының бастығы және бас қолбасшысы болды. 1989 жылы FUNCINPEC-тің бас хатшысы, ал 1992 жылы оның президенті болды. 1993 жылы Камбоджада өткен жалпы сайлауда FUNCINPEC жеңіске жеткенде, Камбоджа Халық партиясымен (КХП) коалициялық үкімет құрды, оны екі премьер-министр бірлесіп басқарды. Ранариддх Камбоджаның бірінші премьер-министрі болды, ал Хун Сен, КХП-дан, екінші премьер-министр болды. Бірінші премьер-министр ретінде Ранариддх аймақтық елдердің басшыларына Камбоджадағы бизнес мүдделерін ұсынып, Камбоджаның даму кеңесін (CDC) құрды. 1996 жылдың басында Ранаридх пен Хун Сен арасындағы қарым-қатынас нашарлады, себебі Ранаридх FUNCINPEC пен КХП арасындағы үкіметтік биліктің теңсіз бөлінуіне наразылық білдірді. Кейін екі көшбасшы да құрылыс жобаларын жүзеге асыру, мүлікті дамыту келісімшарттарына қол қою және қызыл кхмерлермен бәсекелес одақтастығы сияқты мәселелер бойынша ашық пікір алмасты. 1997 жылдың шілдесінде FUNCINPEC және КХП-ге бағышталған әскерлер арасында ірі қақтығыстар болды, бұл Ранаридхты елден кетуге мәжбүр етті. Келесі айда Ранариддх мемлекеттік төңкеріс салдарынан бірінші премьер-министр лауазымынан алынды. 1998 жылдың наурыз айында Камбоджаға оралды және 1998 жылғы Камбоджаның жалпы сайлауында партиясын жетектеді. FUNCINPEC сайлауда КХП-ге жеңілгеннен кейін, Ранариддх бастапқыда нәтижелерге наразылық білдірген соң, 1998 жылдың қарашасында Ұлттық Ассамблеяның президенті болды. 2001 жылы ол Сихануктің орнын басуға мүдделі еместігін мәлімдегенге дейін, Камбоджа королі ретінде Сихануктің әлеуетті мұрагері ретінде қарастырылды. Ұлттық Ассамблеяның президенті ретінде Ранариддх 2004 жылы Сихамониді Сихануктің мұрагері ретінде таңдаған тақ кеңесінің тоғыз мүшесінің бірі болды. 2006 жылдың наурыз айында Ранариддх Ұлттық Ассамблеяның президенті лауазымынан кетіп, 2006 жылдың қазан айында FUNCINPEC президенті лауазымынан шеттетілді. Келесі айда ол «Нородом Ранаридх» партиясын (НРП) құрды. Айыптаулар мен талан-таражға түскені үшін ол тағы да елден кетуге мәжбүр болды. 2008 жылдың қыркүйегінде кешірім алғаннан кейін Камбоджаға оралды және саясаттан қол үзді. 2010–2012 жылдары ол өзінің НРП-ін FUNCINPEC-пен біріктіруге тырысты. 2014 жылы ол қысқа ғұмырлы Корольдік халық партиясының қауымдастығын (CRPP) құрды, содан кейін 2015 жылдың қаңтарында FUNCINPEC-ке оралды. Кейін ол FUNCINPEC төрағалығына қайта сайланды. Ранариддх 2018 жылғы сайлау науқаны кезінде болған жол апатынан кейін, оның екінші әйелі қайтыс болғаннан бері көпшілік назарынан тыс қалды. Ол Францияға жиі емделу үшін барып, 2021 жылдың қарашасында Экс-ан-Прованс қаласында қайтыс болды.

Norodom Ranariddh (; 2 January 1944 – 28 November 2021) was a Cambodian prince, politician and law academic. He was the second son of King Norodom Sihanouk of Cambodia and a half brother of King Norodom Sihamoni. Ranariddh was the president of FUNCINPEC, a Cambodian royalist party. He was also the first Prime Minister of Cambodia following the restoration of the monarchy, serving between 1993 and 1997, and subsequently as the President of the National Assembly between 1998 and 2006. Ranariddh was a graduate of the University of Provence and started his career as a law researcher and lecturer in France. In 1983, he joined FUNCINPEC and in 1986 became the chief of staff and commander in chief of Armée nationale sihanoukiste. Ranariddh became Secretary General of FUNCINPEC in 1989, and its president in 1992. When FUNCINPEC won the 1993 Cambodian general election, it formed a coalition government with the Cambodian People's Party (CPP), which was jointly headed by two concurrently serving prime ministers. Ranariddh became the First Prime Minister of Cambodia while Hun Sen, who was from the CPP, became the Second Prime Minister. As the First Prime Minister, Ranariddh promoted business interests in Cambodia to leaders from regional countries and established the Cambodian Development Council (CDC). From early 1996, relations between Ranariddh and Hun Sen deteriorated as Ranariddh complained of unequal distribution of government authority between FUNCINPEC and the CPP. Subsequently, both leaders publicly argued over issues such as the implementation of construction projects, signing of property development contracts, and their rival alliances with the Khmer Rouge. In July 1997, major clashes between troops separately aligned to FUNCINPEC and the CPP took place, forcing Ranariddh into exile. The following month, Ranariddh was ousted from his position as First Prime Minister in a coup d'état. He returned to Cambodia in March 1998, and led his party in the 1998 Cambodian general election. When FUNCINPEC lost the elections to the CPP, Ranariddh, after initially challenging the results, became President of the National Assembly in November 1998. He was seen as a potential successor to Sihanouk as the King of Cambodia, until in 2001 he renounced his interest in the succession. As the President of the National Assembly, Ranariddh was one of the nine members of the throne council which in 2004 selected Sihamoni as Sihanouk's successor. In March 2006, Ranariddh resigned as the President of the National Assembly and in October 2006 was ousted as President of FUNCINPEC. The following month, he founded the Norodom Ranariddh Party (NRP). Accusations and a conviction of embezzlement drove him into exile again. He returned to Cambodia after being pardoned in September 2008 and retired from politics. Between 2010 and 2012 he unsuccessfully attempted a merger of his NRP with FUNCINPEC. In 2014, he launched the short lived Community of Royalist People's Party (CRPP) before returning to FUNCINPEC in January 2015. He was subsequently re elected to the FUNCINPEC presidency. Ranariddh remained out of public view since suffering a car accident during the 2018 election campaign, which saw the death of his second wife. He made frequent visits to France for medical treatment, and died in November 2021 in Aix en Provence.

Ерте өмір

Ранаридд 1944 жылғы 2 қаңтарда Пномпеньде Сианук пен оның бірінші әйелі, патша сарайына қатысты балет бишісі Фат Канхол отбасында дүниеге келді. Ранаридд үш жасында анасы қайтадан үйленгенде анасынан айырылып, содан кейін көбінесе әпкесі Нородом Кетканья мен әжесі Нородом Собхананың қамқорлығында өсті. Ранаридд бастауыш білімін Нородом мектебінде алып, орта мектеп оқуын Пномпендегі Лисе Декартта аяқтады. Бала кезінде ол әжесі және әжесі Нородом Сурамарит пен Сисоват Коссамакпен жақын қарым-қатынас орнатты, бірақ әкесінен алыс болды. 1958 жылы Ранаридд өзінің жартылай бауыры Нородом Чакрапонгпен бірге Марсельдегі пансионға жіберілді. Ранаридд бастапқыда медициналық білім алуды жоспарлаған, себебі ол ғылым пәндерін жақсы оқыды, бірақ Коссамак оны құқық білімін оқуға көндірді. 1961 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Париж университетінің құқық факультетіне түсті. Парижде оқығанда оқуға назар аударуда қиындықтар туды, ол бұл себепті қалада кездесетін әлеуметтік факторларға байланысты екенін айтты. 1962 жылы Ранаридд Прованс университетінің құқық факультетіне түсті. 1968 жылы мемлекеттік құқық бойынша бакалавр, ал 1969 жылы магистр дәрежесін алды. Магистрлікті бітіргеннен кейін 1969 жылы докторлық диссертациясын қорғады. 1970 жылғы қаңтарда Камбоджаға оралып, Ішкі істер министрлігінде қысқа уақыт хатшы болып жұмыс істеді. 1970 жылғы наурызда Лон Нол Сианукқа қарсы сәтті төңкеріс жасағанда, Ранаридд жұмысынан босатылып, орманға қашып кетті, онда ол қарсылық көшбасшыларының жақын серігі болды. 1971 жылы Ранаридд бірнеше патша отбасы мүшелерімен бірге тұтқындалды және алты ай түрмеде ұсталды, содан кейін босатылды. Келесі жылы ол қайта тұтқындалып, тағы үш ай қамауда болды. 1973 жылы Ранаридд Прованс университетіне оралды, онда 1975 жылы докторлық диссертациясын аяқтады. 1976-1979 жылдары CNRS-те ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді және әуе көлігі саласында жоғары білім беру дипломын алды. 1979 жылы Ранаридд Прованс университетіне доцент болып қайта оралды, конституциялық құқық және саяси социология курстарын оқыды.

Ranariddh was born on 2 January 1944 in Phnom Penh to Sihanouk and his first wife, Phat Kanhol, who was a ballet dancer attached to the royal court. Ranariddh was separated from his mother at three years of age when she remarried, and subsequently grew up mostly under the care of his aunt, Norodom Ketkanya, and grandaunt, Norodom Sobhana. Ranariddh attended primary education at Norodom School and completed part of his high school studies at Lycee Descartes in Phnom Penh. During his childhood, he developed a close relationship with his grandparents, Norodom Suramarit and Sisowath Kossamak, but was distanced from his father. In 1958, Ranariddh was sent to a boarding school in Marseille together with his half brother Norodom Chakrapong. Ranariddh initially planned to pursue medical studies as he did well in science subjects, but was persuaded by Kossamak to study law. After finishing high school in 1961, he enrolled in the undergraduate law programme of the University of Paris. He struggled to focus on his studies in Paris, which he attributed to the social distractions that he encountered in the city. In 1962, Ranariddh enrolled in the law school of the University of Provence. He obtained his bachelor's and master's degrees in 1968 and 1969 respectively, specialising in public law. After completing his master's, Ranariddh took the PhD qualifying examinations in 1969. He returned to Cambodia in January 1970, and worked briefly as a secretary at the Interior Ministry. When Lon Nol staged a successful coup against Sihanouk in March 1970, Ranariddh was dismissed from his job and fled into the jungle where he was a close associate of resistance leaders. In 1971, Ranariddh was captured, along with several members of the royal family, and was held in prison for six months before being released. He was rearrested the following year, and spent a further three months in detention. In 1973, Ranariddh returned to the University of Provence, where he completed his PhD in 1975. Between 1976 and 1979, he worked as a research fellow at the CNRS, and was awarded a diploma of higher studies in air transport. In 1979 Ranariddh went back to the University of Provence as an associate professor, teaching courses in constitutional law and political sociology.

FUNCINPEC-тің алғашқы жылдары

1981 жылы Сианук FUNCINPEC партиясын құрған кезде, Ранариддх атасының шақыруын қабылдамады, өйткені ол партияның Қызыл кхмерлермен байланысына қарсы болды. Ол партияның Азиядағы дипломатиялық және саяси қызметін басқарды. 1985 жылдың наурыз айында Ранариддх FUNCINPEC-тің қарулы күштерінің Ұлттық сианукистер армиясының (ANS) бас инспекторы болып тағайындалды.

Ранариддх 1989 жылдың тамызында FUNCINPEC-тің бас хатшысы болды, Сианук президенттік қызметтен бас тартқан кезде. 1990 жылдың 10 қыркүйегінде Ранариддх Камбоджаның Жоғарғы Ұлттық Кеңесіне (ЖҰК) қосылды. 1991 жылдың қазан айында Париж бейбітшілік келісімдеріне қол қойылып, Камбоджа-Вьетнам соғысы ресми түрде аяқталды, және Ранариддх осы келісімдерге қол қойған ЖҰК мүшелерінің бірі болды.

1993 жылғы сайлау

1992 жылы ақпанда Камбоджадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Өткінші Әкімшілігі (ӨА) – КҰҰ-мен қатар әкімшілік орган құрылғанда, Ранаридх оның кеңес мүшелерінің бірі болып тағайындалды. Ол Бангкок пен Пномпень арасында сапарлап жүрді, ал Пномпеньде болған кезде Камбоджада FUNCINPEC партиясының кеңселерін ашуға жетекшілік етті. Сонымен қатар, FUNCINPEC биліктегі КХП-ны сынап бастады, ал КХП FUNCINPEC-тің төменгі деңгейдегі лауазымды тұлғаларына қарсы полицияның зорлық шабуылдарымен жауап берді. Бұл шабуылдар Ранаридхтің жақын кеңесшілері Нородом Сиривудх пен Сэм Рейнсиді 1993 жылғы жалпы сайлауға партияны тіркемеуге кеңес беруге мәжбүр етті. Дегенмен, БҰҰӨА-ның миссия жетекшісі Ясуши Акаши Ранаридхті сайлауға қатысуға ынталандырды. Акашидің ықпалымен ол партияны тіркеді және сайлау кампаниясы 1993 жылдың сәуір айында басталды. Ранаридх және басқа да FUNCINPEC өкілдері сайлау кампаниясы кезінде Сиануктің суреті бар футболка киді. Бұл БҰҰӨА әкімшілігінің сайлау кезінде Сиануктің атын пайдаланбау туралы ережесіне формальды түрде сәйкес келді, өйткені ол сол кезде саяси бейтарап КҰҰ төрағасы болып қызмет етіп жатқан еді. 1993 жылдың мамыр айында дауыс беру өтті; FUNCINPEC жарамды дауыстардың шамамен 45 пайызын алып, жалпы 120 парламенттік орынның 58-ін жеңіп алды. КХП сайлау нәтижелерін мойындаудан бас тартып, сайлаудағы алаяқтықтар туралы шағымдануда. 1993 жылдың 3 маусымында КХП басшылары Чэа Сим мен Хун Сен Сианукпен кездесіп, оны КХП және FUNCINPEC-тің бірлескен коалициялық серіктестері ретінде уақытша үкіметті басқаруға көндірді. Ранаридх бұл туралы ешқандай консультация алмай, осыған қатты таңқалды. Сонымен қатар, АҚШ пен Қытай бұл жоспарға қарсылық білдірді, бұл Сианукты келесі күні өз шешімінен бас тартуға итермеледі. 1993 жылдың 10 маусымында генерал Син Сонг пен Чакрапонг басқаратын КХП басшылары Камбоджаның сегіз шығыс провинциясын бөлініп кетуге мәжбүрлеу арқылы қорқытты. Ранаридх КХП-мен азаматтық соғыс басталуы мүмкін деп қорқып, FUNCINPEC-тің КХП-мен жұмыс істеу идеясын қабылдады, және екі партия да жаңа үкіметте екі премьер-министрлік келісімге келді. 14 маусымда Ранаридх парламенттік отырысқа төрағалық етті, онда Сианук Мемлекет басшысы болып жарияланды, ал Хун Сен мен Ранаридх уақытша үкіметте бірлескен премьер-министрлер болып тағайындалды. Келесі үш айда жаңа Конституция жобасы жасалып, қыркүйек айының басында қабылданды. 1993 жылдың 24 қыркүйегінде Сианук Мемлекет басшысы лауазымынан кетіп, Камбоджаның Патшасы ретінде қайта орнатылды. Жаңа үкіметте Ранаридх пен Хун Сен тиісінше Бірінші және Екінші премьер-министрлер болып тағайындалды.

When the United Nations Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) – a parallel administrative body with the SNC – was formed in February 1992, Ranariddh was appointed one of its council members. He spent time travelling between Bangkok and Phnom Penh, and while in Phnom Penh led efforts in opening FUNCINPEC party offices across Cambodia. At the same time, FUNCINPEC began to criticise the ruling CPP, which retaliated with violent attacks by police against low level FUNCINPEC officials. The attacks prompted Ranariddh's close aides, Norodom Sirivudh and Sam Rainsy, to advise him against registering the party for the 1993 general elections. However, the chef de mission for UNTAC, Yasushi Akashi, encouraged Ranariddh to run in the elections. Persuaded by Akashi, he registered the party and the election campaign began in April 1993. Ranariddh, as well as other FUNCINPEC officials, wore T shirts depicting Sihanouk on the campaign trail. This nominally complied with an election rule by the UNTAC administration not to use Sihanouk's name during the campaign, who now served as the politically neutral head of the SNC. Voting took place in May 1993; FUNCINPEC secured about 45 percent of the valid votes, winning 58 out of a total of 120 parliamentary seats. The CPP refused to recognise the election results and complained of electoral fraud. On 3 June 1993, CPP leaders Chea Sim and Hun Sen met with Sihanouk and persuaded him to head an interim government with the CPP and FUNCINPEC as joint coalition partners. Ranariddh, who had not been consulted, expressed surprise. At the same time, the United States and China opposed the plan, prompting Sihanouk to rescind his decision the following day. On 10 June 1993, CPP leaders led by General Sin Song and Chakrapong threatened to secede eight eastern provinces from Cambodia. Ranariddh feared a civil war with the CPP,

Accordingly, he accepted the idea of FUNCINPEC working with the CPP, and both parties agreed to a dual prime minister arrangement in the new government. On 14 June, Ranariddh presided over a parliamentary meeting which made Sihanouk the Head of State, with Hun Sen and Ranariddh serving as co Prime Ministers in an interim government. A new constitution was drafted over the next three months, and was adopted in early September. On 24 September 1993, Sihanouk resigned as the head of state and was reinstated as King of Cambodia. In the new government, Ranariddh and Hun Sen were appointed the First Prime Minister and Second Prime Minister, respectively.

CPP- мен бірлесіп қолдану

1994-1997 жылдары БҰҰ Бас хатшысының Камбоджадағы өкілі Бенни Видионо, Ранаридд Хун Сеннен номиналды түрде жоғары тұрғанмен, атқару билігін аз иеленгенін байқаған. Ранаридд бастапқыда Хун Сенге күдікпен қараған, бірақ екеуі тез арада тығыз жұмыс қарым-қатынасын дамытып, 1996 жылдың басына дейін қабылданған көптеген саяси шешімдер бойынша келісімге келген. 1993 жылдың тамызында, Камбоджа әлі де уақытша үкімет басқаруында болған кезде, Ранаридд пен Хун Сен бірлесіп елдің Халықаралық Франкофония Ұйымына мүше болуына үміткерлік білдірді. Франкофонияға қосылу туралы шешім жоғары оқу орындарының студенттері арасында, әсіресе Камбоджа Технология институтының студенттері арасында француз тілін ағылшын тіліне алмастыру туралы пікірталас тудырды. Оған жауап ретінде Ранаридд студенттерді ағылшын және француз тілдерін бірдей үйренуге шақырды. 1995 жылдың тамызында Ранаридд Сингапур, Малайзия және Индонезияның саяси және экономикалық жүйелеріне ризашылық білдірді. Оның пікірінше, гибридтік режимдерге, белсенді экономикалық араласуға және шектеулі баспасөз бостандығына сипаттама берілген бұл елдер Камбоджаның әлеуметтік-экономикалық өсуін дамыту үшін жақсы үлгі болатын. Ранаридд экономикалық даму демократия мен адам құқығынан басым болуы керек деген көзқарас ұстанды. Әкімшіліктің алғашқы айларында ол Камбоджаға инвестицияларды тарту мақсатымен Индонезия, Сингапур және Малайзия сияқты әртүрлі аймақтық елдердің саяси лидерлерімен белсенді түрде байланыс жасады. 1994 жылдың басында Ранаридд шетелдік инвестицияларды ынталандыру үшін Камбоджа Даму Кеңесін (КДК) құрды және оның төрағасы болды. Малайзияның премьер-министрі Махатир Мохамад Ранариддтің жоспарларын қолдады және малайзиялық бизнесмендерді туризм, инфрақұрылымды дамыту және телекоммуникация салаларын дамытуға инвестиция салуға және көмектесуге шақырды. 1994 жылдың қарашасында КДК Сиануквильдің жанында казино салуға тендер жариялады және үш компания ұсынған ұсыныстар іріктеуге алынды: Малайзиядан Ariston Berhad, Сингапурдан Unicentral Corporation және АҚШ-тан Hyatt International. Ariston ұсынысы 1,3 миллиард АҚШ долларына бағаланды және Сиануквиль курорты салынғанға дейін туристерді орналастыру үшін Камбоджаға казиномен бірге сәнді круиздік кеме әкелуді қамтыды. Тендер аяқталмас бұрын, Ariston кемесі желтоқсанның басында Пномпеньге жеткізілді. Туризм министрі Венг Серейвут КДК мен Ariston арасында жасырын келісімдер болғанына күдікпен қарады. Қызыл кхмерлер әлі де Таиландпен шекаралас Камбоджаның батыс және солтүстік аймақтарындағы орманның үлкен бөлігін бақылап отырды және тайлық орман компанияларына ағаш сату арқылы өздерінің операцияларын қаржыландыруға көмектесті. Камбоджа үкіметі Қызыл кхмер аймағында өз билігін жүзеге асыра алмады және ағаш кесуден түскен табысты қайтаруға мүміндік танытты. 1994 жылдың қаңтарында Ранаридд пен Хун Сен Тайланд премьер-министрі Чуан Лекпаймен екіжақты келісімге қол қойды. Келісімде ағаштарды 1994 жылдың 31 наурызына дейін уақытша Таиландқа заңды түрде экспорттау қарастырылды. Келісім сонымен қатар Камбоджа кеден қызметкерлеріне бұтақтарды тексеруге және экспорттық баж салығын алуға мүмкіндік беретін Тайланд аумағында арнайы кедендік аймақтар құруды көздейді. Ағаш кесуге тыйым салу 1994 жылдың 31 наурызында күшіне енді, бірақ ағаш кесу жалғасты және ағаш қорының жаңа жинағы құрылды. Ранаридд пен Хун Сен Солтүстік Кореяға экспорттауға арнайы рұқсат берді. Олар Ранариддтің 1997 жылы қуғынға ұшырағанға дейін экспорттық тыйымды кезең-кезеңмен алып тастау және жиналған ағаштарды тазартуға арнайы рұқсаттар беруді жалғастыра берді.

Benny Widyono, the UN secretary general's representative in Cambodia from 1994 to 1997, has observed that although Ranariddh was nominally senior to Hun Sen, he held less executive power. Ranariddh initially viewed Hun Sen with suspicion, but the pair soon developed a close working relationship, agreeing on most policy decisions made until early 1996. In August 1993, while Cambodia was still under the administration of an interim government, Ranariddh and Hun Sen jointly applied to make the country a member in the International Organization of the Francophonie. The decision to enter the Francophonie sparked a debate among students in higher educational institutes, particularly those from the Institute of Technology of Cambodia who called for French to be replaced with English as the language of instruction. In response, Ranariddh encouraged students to simultaneously learn both English and French. In August 1995, Ranariddh expressed admiration for the political and economic systems of Singapore, Malaysia and Indonesia. As he saw it, these countries, characterised by hybrid regimes, active economic interventionism and limited press freedom, served as good models to propel Cambodia's socio economic growth. Ranariddh espoused the view that economic development should take precedence over democratic and human rights. In the initial months of the administration, he actively courted political leaders from various regional countries, including Indonesia, Singapore and Malaysia, with a view to encouraging investment in Cambodia. In early 1994, Ranariddh established the Cambodian Development Council (CDC) to encourage foreign investment, and served as its chairperson. The Malaysian Prime Minister, Mahathir Mohamad, supported Ranariddh's plans, and encouraged Malaysian businessmen to invest and assist in developing the tourism, infrastructural development and telecommunications industries. In November 1994, the CDC opened a tender to build a casino near Sihanoukville and proposals submitted by three companies were shortlisted; Ariston Berhad from Malaysia, Unicentral Corporation from Singapore and Hyatt International from the US. Ariston's proposal was valued at US$1.3 billion, and included bringing a luxury cruise ship with casino to Cambodia, to be used to accommodate tourists until the Sihanoukville resort was built. Before the tender was even concluded, Ariston's ship was brought to Phnom Penh in early December. The Tourism Minister, Veng Sereyvuth suspected that there was backroom dealing activities between CDC and Ariston, The Khmer Rouge still controlled large tracts of forests in the regions of western and northern Cambodia bordering Thailand, and helped finance its operations by selling timber to Thai forestry companies. The Cambodian government was unable to impose its will in Khmer Rouge territory, and was eager to regain the logging revenues. In January 1994, Ranariddh and Hun Sen signed a bilateral agreement with Thai Prime Minister Chuan Leekpai. The agreement provided for felled trees to be legally exported to Thailand on a temporary basis until 31 March 1994. The agreement also arranged for specially designated customs zones to be created within Thai territory, which allowed Cambodian custom officials to inspect the logs and collect export duties. The logging ban went into force on 31 March 1994, but trees continued to be felled and a new stockpile of timber was created. Ranariddh and Hun Sen gave special authorisation for the lumber to be exported to North Korea. They would continue the practice of periodically lifting export bans and granting special approvals to clear stocks of fallen timber on an on and off basis until Ranariddh's ouster in 1997.

Үкімет ішіндегі қақтығыстар

1994 жылдың қазан айында Ранаридх пен Хун Сен кабинеттік қайта құру кезінде Сам Рейнсиді Қаржы министрі лауазымынан босатты. Рейнси 1993 жылы Ранаридх тағайындаған еді, бірақ екі премьер-министр де Рейнсимен жұмыс істеуге қиындық сезінді, себебі ол үкіметтік жемқорлыққа қатысты айыптауларды тергеп жүрді. Рейнсидің қызметтен алынуы келесі айда Сыртқы істер министрі қызметінен кеткен Нородом Сиривудхты ренжітті. 1995 жылдың наурыз айында Камбоджадағы жемқорлық тақырыбындағы академиялық форумда Рейнси Ранаридхтың Fokker 28 ұшағын және Ariston Berhad компаниясынан алған 108 миллион АҚШ доллары көлеміндегі комиссиясын қабылдауына қатысты сұрақтар қойды. Бұл Ранаридхты ашуландырды, ол 1995 жылдың мамыр айында оны FUNCINPEC-тен шығарып салды. 1995 жылы Ранаридх қылмыскерлер мен есірткі сатушыларға өлім жазасын қолдануға шақырды. 1996 жылдың қаңтар айынан бастап Ранаридх пен Хун Сен арасындағы қарым-қатынаста керішілік байқала бастады. Хун Сен 7 қаңтарды – Вьетнамдық күштердің Пномпеньді қызыл кхмерлерден азат еткен күнін ұлттық мереке ретінде қайта орнату туралы үкіметтік бұйрық берді. Ранаридх бұл бұйрыққа қол қойды, бұл Сианук пен бірнеше FUNCINPEC басшыларының наразылығын тудырды. Бірнеше күннен кейін, партия мүшелерінің наразылығын басу мақсатымен Ранаридх Вьетнам армиясының Камбоджаның шекаралас төрт провинциясының аумағына еніп кіргенін жария түрде айыптады. Видионо пікірінше, Ранаридх Хун Сеннің оның айыптауларына қалай жауап беретінін сынап көрді, бірақ Хун Сен бұл мәселеде үнсіздік сақтады. 1996 жылдың қаңтар айының соңында FUNCINPEC-тің жабық отырысында партия мүшелері Хун Сен мен ХПК-ны үкіметтік билікті монополиялауы үшін сынады, сондай-ақ Ранаридхты Хун Сенге тым бағынушылық танытқаны үшін айыптады. Ariston Сиануквильде үкіметтік биліктің болмауынан кешігулерге кінә тақты. 1996 жылдың сәуір айының соңында үкімет Sihanoukville Developmental Authority (SDA) құрды, ол реттеушілік мәселелерді қадағалау және дамуды жеңілдету үшін құрылған. 1996 жылдың мамыр айында өткен конференцияда Ранаридх ХПК бақылауындағы министрліктер Ariston жобасын мақұлдау үшін қажетті құжаттарды уәкілеттіксіз кешіктіріп отырғанын мәлімдеді. Ранаридх FUNCINPEC-тің ішкі істер министрі Ю Хокриге елдегі барлық казиноларды жабуды бұйырды, себебі тиісті заңнама болмады. Сондай-ақ, Ранаридх кешігулерге байланысты Ariston-мен жасалған келісімшарттарды жоюды ұсынды. 1996 жылдың наурыз айында FUNCINPEC съезінде Ранаридх Хун Сен мен ХПК-мен қарым-қатынасына наразылығын білдірді. Ол премьер-министр лауазымын және FUNCINPEC министрлерінің қызметін "қуыршақтарға" теңеді. Ол сондай-ақ ХПК-ға FUNCINPEC жергілікті лауазымдарын аудан басшылары етіп тағайындаудағы кешігулерге қатысты сұрақтар қойды. Ранаридх FUNCINPEC-тің алаңдаушылықтары шешілмесе, 1996 жылдың соңына дейін Ұлттық Ассамблеяны таратуға дайын екенін мәлімдеді. 1996 жылдың 27 сәуірінде Ранаридх Парижде демалыста болғанда Сианук, Рейнси, Чакрапонг және Сиривудхпен кездесті. Бірнеше күннен кейін Сианук Хун Сен мен ХПК-ны мақтап, сонымен бірге FUNCINPEC-тің коалициялық үкіметтен кету ниеті жоқ екенін мәлімдеді. Видионо пікірінше, Сиануктың бұл мәлімдемесі Ранаридх пен Хун Сен арасындағы шиеленісті азайтуға бағытталған әрекет болды. Хун Сен патшаның татуластыруға жасаған әрекеттерін қабылдамады және Сианукқа, Ранаридх пен FUNCINPEC-ке шабуыл жасаған бірнеше ашық хат жариялап жауап берді.

In October 1994, Ranariddh and Hun Sen dropped Sam Rainsy as Finance Minister during a cabinet reshuffle. Rainsy had been appointed by Ranariddh in 1993, but both prime ministers became uncomfortable working with Rainsy, because of his pursuit of allegations of government corruption. Rainsy's dismissal upset Norodom Sirivudh, who resigned as Foreign Minister the following month. In March 1995, during an academic forum on corruption in Cambodia, Rainsy publicly questioned Ranariddh's acceptance of a Fokker 28 airplane and a US$108 million commission from Ariston Berhad. This angered Ranariddh, who expelled him from FUNCINPEC in May 1995. In 1995, Ranariddh made calls for capital punishment by calling for murderers and drug traffickers to be executed by the state. From January 1996 onwards, Ranariddh's relations with Hun Sen began to show signs of tension. Hun Sen submitted a government circular to reinstate 7 January as a national holiday, the anniversary of Phnom Penh's liberation from the Khmer Rouge by Vietnamese forces. Ranariddh added his signature to the circular, which incurred the ire of Sihanouk and several FUNCINPEC leaders. A few days later, apparently to tone down dissatisfaction from party members, Ranariddh publicly accused the Army of Vietnam of encroaching into the territories of four Cambodian provinces bordering it. As Widyono saw it, Ranariddh intended to test Hun Sen's response to his accusations, of which the latter chose to remain quiet. During a closed door FUNCINPEC meeting in the later part of January 1996, party members criticised Hun Sen and the CPP for monopolizing government power, and also chided Ranariddh for being too subservient to Hun Sen. Ariston blamed the lack of a governmental authority in Sihanoukville for the delay. At the end of April 1996, the government formed the Sihanoukville Developmental Authority (SDA) to oversee regulatory affairs and facilitate development. At a conference in May 1996, Ranariddh charged that CPP controlled ministries were deliberately delaying the paperwork needed to complete the approval of Ariston's project. Ranariddh directed FUNCINPEC's co minister of the interior, You Hockry to close down all casinos in the country, citing the absence of authorising legislation. Ranariddh also proposed the cancellation of Ariston's contracts due to the delays. At a FUNCINPEC congress in March 1996, Ranariddh expressed unhappiness over his relationship with Hun Sen and the CPP. He likened his position as prime minister, and those of the FUNCINPEC ministers, to "puppets". He also questioned the CPP over their delays in appointing FUNCINPEC local officials as district chiefs. Ranariddh threatened to dissolve the National Assembly before the end of 1996, should FUNCINPEC's concerns remain unresolved. On 27 April 1996 Ranariddh, while vacationing in Paris, attended a meeting with Sihanouk, Rainsy, Chakrapong and Sirivudh. A few days later, Sihanouk issued a declaration praising Hun Sen and the CPP, while also stating that FUNCINPEC had no intention of leaving the coalition government. According to Widyono, Sihanouk's statement was an attempt to defuse the tension between Ranariddh and Hun Sen.

Hun Sen rejected the king's conciliatory overtures, and responded by publishing several public letters attacking Sihanouk, Ranariddh and FUNCINPEC.

Дау-жанжалдың өршуі және әскери қақтығыстар

1996 жылдың тамызында қызыл кхмерлердің басшылары Пол Пот пен Иенг Сари ашық түрде тарасты, ал біріншісі радио хабарламасында соңғысын сынады. Иенг Сари қызыл кхмерлерден өзін алып тастап, өзінің саяси партиясын – Демократиялық Ұлттық Бірлік қозғалысын құрды. Бұл Ранаридх пен Хун Сенді саяси дауларын уақытша тоқтатып, 1979 жылы Кампучия Халық Республикасы (КХР) үкіметі тарапынан өлім жазасына кесілген Иенг Сариге патшалық кешірім сұрауға итермеледі. 1996 жылдың қыркүйегінде Ariston Berhad CPP министрі Сок Анмен үш келісімге қол қойды, бұл туралы Ранаридх пен басқа FUNCINPEC министрлері білмеді. Келісімдерде Ariston-ға Сиануквильде гольф алаңын, демалыс орнын және әуежайды салу үшін жерді жалға беру қарастырылды. Бұл Ранаридхті ашуландырды, ол 1997 жылдың ақпанында Ariston президенті Чен Лип Кёнгке жазған хатында келісімдерді күшсіз деп жариялады. Кейін Ariston компаниясы FUNCINPEC шенеуніктерімен келісімдерге бірлесіп қол қою үшін байланыс орнатуға тырысқанын мәлімдеді, бірақ сәттілікке жете алмады. Хун Сен Ранаридхтің әрекеттеріне наразылық білдіріп, 1997 жылдың сәуірінде Махатирге келісімдердің күші жоқ еместігін хат арқылы жеткізді. Ранаридх FUNCINPEC-ті KNP, буддалық либералды-демократиялық партия және кхмерлік бейтарап партиясымен біріктіріп саяси коалиция құрды. 1997 жылдың 27 қаңтарында төрт саяси партия одағын ресми түрде бекітті, ол «Ұлттық Біріккен майдан» (ҰБМ) деп аталды. Ранаридх ҰБМ президенті болып тағайындалды және 1998 жылы өтетін жалпы сайлауда CPP-ға қарсы одақты жетекшілік ететінін мәлімдеді. CPP ҰБМ құрылуын айыптап, бұрынғы Кхмер Республикасының идеологиялық ұстанымдарына жақын саяси партиялардан тұратын қарсы коалиция құрды. Осы уақытта Ранаридх Хун Сенге қарсы шабуылдарын күшейтіп, ол келесі жалпы сайлауда CPP жеңіске жеткен жағдайда коммунистік режимді қайта орнатуды жоспарлап отыр деп айыптады. Сонымен қатар, Ранаридх қызыл кхмерлердің орташа көзқарастағы басшыларын, соның ішінде Хьеу Самфан мен Теп Кунналды ҰБМ-ға қосылуға көндіруге тырысты. Бес күннен кейін Сиануквильде кеден қызметкерлері «запшастың бөлшектері» деп белгіленген үш тонналық ракеталық гранатометтер, автоматтары мен тапаншаларды тапты, олар Ранаридхке жіберілген. Ракеталық гранатометтерді Камбоджа Әуе күштерінің CPP-ға жақын офицерлері тәркіледі, ал FUNCINPEC-ке жақын Камбоджа Корольдік Қарулы Күштерінің (КҚК) шенеуніктерге жеңіл қаруды сақтауға рұқсат берілді. Маусымның ортасында Хьеу Самфан бақылауындағы қызыл кхмер радиосы КНСП ҰБМ одағын мақтап, Хун Сенге қарсы қарулы күреске шақырды. 1997 жылдың 3 шілдесінде Пномпеньге жол тартқан Ранаридх CPP-ға жақын әскерлерге тап болды. Бұл әскерлер оның күзетшілерін қаруларын тапсыруға көндірді. 5 шілдеде CPP және FUNCINPEC-ке жеке жақын КҚК әскерлері арасында қақтығыс болды, себебі CPP-ға жақын генералдар FUNCINPEC-ке жақын әскерлерді қаруларын тапсыруға көндіруге тырысып, сәтсіз аяқтады. FUNCINPEC-ке жақын бөлімдер келесі күні ауыр шығынға ұшырап, Пномпеньден Оддар Меанчи провинциясындағы О Смач шекаралық қаласына қашты.

In August 1996, Khmer Rouge leaders Pol Pot and Ieng Sary publicly split, with the former denouncing the latter in a radio broadcast. Ieng Sary responded by disassociating himself from the Khmer Rouge and went on to form his own political party, the Democratic National Union Movement. This prompted Ranariddh and Hun Sen to briefly set their political differences aside to jointly seek a royal pardon for Ieng Sary, who had been sentenced to death by the People's Republic of Kampuchea (PRK) government in 1979. In September 1996 Ariston Berhad signed three agreements with CPP's minister Sok An, without Ranariddh's knowledge or that of other FUNCINPEC ministers. The agreements provided for the leasing of land to Ariston to develop a golf course, holiday resort and an airport in Sihanoukville. These actions angered Ranariddh, who in a February 1997 letter to Ariston's president Chen Lip Keong, declared the agreements null and void. Subsequently, Ariston claimed that they had tried unsuccessfully to contact FUNCINPEC officials, with a view to getting them to jointly sign the agreements. Hun Sen was offended by Ranariddh's actions, and in April 1997 wrote to Mahathir assuring him of the validity of the agreements. Ranariddh forged a political coalition by bringing FUNCINPEC to work together with the KNP, the Buddhist Liberal Democratic Party and the Khmer Neutral Party. On 27 January 1997, the four political parties formalised their alliance, which became known as the "National United Front" (NUF). Ranariddh was nominated as the president of the NUF, and stated his intent to lead the alliance against the CPP, in the general elections scheduled to be held in 1998. The CPP issued a statement condemning NUF's formation, and formed a rival coalition consisting of political parties ideologically aligned to the former Khmer Republic. Meanwhile, Ranariddh stepped up his attacks against Hun Sen, accusing him of harbouring plans to restore a Communist regime should the CPP win the next general election. At the same time Ranariddh attempted to persuade moderate leaders of the Khmer Rouge, including Khieu Samphan and Tep Kunnal, to join the NUF. Five days later, customs officials at Sihanoukville discovered a three ton shipment of rocket launchers, assault rifles and handguns, labelled "spare parts" and consigned to Ranariddh. The rocket launchers were seized by Cambodian Air Force officers aligned to the CPP, while Royal Cambodian Armed Forces (RCAF) officials aligned to FUNCINPEC were allowed to keep the light weapons. In mid June, Khmer Rouge radio, controlled by Khieu Samphan, broadcast a speech praising the KNSP NUF alliance and calling for an armed struggle against Hun Sen. Fighting subsequently broke out between Ranariddh's and Hun Sen's bodyguards. On 3 July 1997, while travelling to Phnom Penh, Ranariddh encountered troops aligned to the CPP. These troops persuaded his bodyguards to surrender their weapons, On 5 July, fighting broke out between RCAF troops separately aligned to CPP and FUNCINPEC, after CPP aligned generals unsuccessfully attempted to coax FUNCINPEC aligned troops into surrendering their weapons. The FUNCINPEC aligned units suffered major casualties the following day, and subsequently fled from Phnom Penh to the border town of O Smach in Oddar Meanchey Province.

Шөгеру, қайта оралу және 1998 жылғы сайлау

1997 жылдың 6 шілдесінде болған әскери қақтығыстарда ФУНСИНПЕК әскерлерінің жеңіліске ұшырауы Ранаридхтың ықпалының әлсіреуіне алып келді. 1997 жылдың 9 шілдесінде Камбоджа Сыртқы істер министрлігі Ранаридхты «қылмыскер» және «сатқын» деп атап, оның үкіметті тұрақсыздандыру үшін Қызыл кхмерлермен сөз байласып әрекет еткенін айыптаған ақ парақ жариялады. Ранаридд Филиппин, Сингапур және Индонезияға сапар шегіп, Фидель Рамос, Гох Чок Тонг және Сухартомен кездесіп, өзін қалпына келтіруге көмектесуді сұрады. Оның болмаған кезінде 1997 жылдың 16 шілдесінде партия отырысында ФУНСИНПЕК депутаттары Хун Сенге адал Унг Хуотты Ранаридхтың орнына бірінші премьер-министр етіп ұсынды. 1997 жылдың 6 тамызында Ұлттық Ассамблея отырысында Хуот бірінші премьер-министр болып бекітілді. Бірнеше күннен кейін Сианук қақтығыстарға наразылығын білдіріп, тақтан бас тартып, премьер-министрлік қызметін өз мойнына алумен қорқытты. Сианук сондай-ақ Ранаридхтың биліктен алынуы конституцияға қайшы екенін мәлімдеді және бастапқыда Унг Хуоттың тағайындалуын қабылдамады, бірақ кейін Оңтүстік-Шығыс Азия Ұлттарының қауымдастығы (АСЕАН) мүше мемлекеттері Унг Хуоттың тағайындалуын қолдағаннан кейін келісімге келді. 1997 жылдың қыркүйегінде БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан Ранаридх пен Хун Сенмен жеке-жеке кездесіп, ФУНСИНПЕК саясаткерлерінің елге оралуына және 1998 жылғы Камбоджадағы жалпы сайлауға дайындық жасауға делдалдық жасады. БҰҰ өкілдерінің сайлауды бақылауын ұсынды, оған Ранаридх пен Хун Сен келісті, бірақ Хун Сен Ранаридхтың сот алдында жауап беруге дайын болуын талап етті, ал Ранаридд сайлауды бойкоттаумен жауап берді. О Смахта ФУНСИНПЕК әскерлері Қызыл кхмер күштерімен бірге КПК әскерлеріне қарсы 1998 жылдың ақпанына дейін, жапон үкіметі делдалдық жасаған атысты тоқтату күшіне енгенге дейін шайқасты. 1998 жылдың наурыз айында Ранаридд әскери сотта 1997 жылдың мамырында заңсыз оқ-дәрі контрабандасы және елде тұрақсыздық тудыру үшін Қызыл кхмерлермен сөз байласуы үшін кінәлі деп танылды. Ол жалпы 35 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ Сианук рақымшылық жасады. Ранаридд 1998 жылдың наурыз айының соңында Камбоджаға оралып, ФУНСИНПЕК-тің сайлау науқанын басқарды, ол монархиялық көзқарастарды және вьетнамдықтарға қарсы риториканы қолдады. ФУНСИНПЕК көптеген кедергілерге тап болды, соның ішінде 1997 жылғы қақтығыстардан кейін CPP-нің толық бақылауына өткен теледидар және радио арналарына қол жеткізе алмауы және оның жақтастарының партиялық митингтерге қатысудағы қиындықтары. 1998 жылдың 26 шілдесінде өткен дауыс беруде ФУНСИНПЕК сайлаушылардың 31,7 пайызын алып, жалпы 122 парламенттік орынның 43-ін жеңіп алды. CPP сайлауда 41,4 пайыз дауыс алып, 64 парламенттік орынға ие болды. Сэм Рейнси партиясы (SRP), Рейнсидің қайта ат қойған КҰП-сы, 14,3 пайыз дауыспен және 15 парламенттік орынмен үшінші орында тұрды. Ранаридх пен Рейнси сайлау нәтижелеріне наразылық білдіріп, ХПП басқаратын үкімет сайлаушыларды қорқытып, бюллетеньдермен манипуляция жасағанын мәлімдеді. Олар Ұлттық сайлау комиссиясына (ҰСК) және Конституциялық сотқа шағымдар жолдады; 1998 жылдың тамызында олар қабылданбағаннан кейін Ранаридх пен Рейнси Хун Сеннің биліктен кетуін талап ету үшін көшеде наразылық акцияларын ұйымдастырды. Үкімет 1998 жылдың 7 қыркүйегінде көшедегі наразылық акцияларын тыйым салып, қатысушыларды жазалаумен жауап берді. Осы кезде Сианук араласып, 1998 жылдың 24 қыркүйегінде Сием Рипте саммит ұйымдастырды. Ол Хун Сен, Ранаридх және Рейнсиді саяси дағдарысты аяқтау мақсатында талқылауларға шақырды. Саммит күні Хун Сеннің Сием Рипке бара жатқан кортежіне РПГ-2 гранатометінен Б40 ракетасы атылды. Ракета кортежді өткізіп кетті, ал Хун Сен жарақатсыз қалды. Полиция ФУНСИНПЕК және SRP басшыларын шабуылды жоспарлауда, Рейнсиді оның басшысы деп айыптады. Ранаридх пен Рейнси екеуі де қатысқан жоқтарын жоққа шығарды, бірақ келесі күні үкіметтің партияларына жасалатын жазалаулардан қорқып Бангкокқа қашып кетті.

The defeat of FUNCINPEC aligned troops in the military clashes on 6 July 1997 amounted to the effective ouster of Ranariddh. On 9 July 1997, the Cambodian Foreign Ministry issued a white paper labelling Ranariddh a "criminal" and a "traitor", as well as accusing him of conspiring with the Khmer Rouge to destabilise the government. Ranariddh travelled to the Philippines, Singapore and Indonesia, where he met with Fidel Ramos, Goh Chok Tong and Suharto to seek their help in his restoration. During his absence, at a party meeting on 16 July 1997, Ung Huot was nominated by FUNCINPEC MPs loyal to Hun Sen to replace Ranariddh as First Prime Minister. Huot was subsequently endorsed as First Prime Minister during a National Assembly sitting on 6 August 1997. A few days later, Sihanouk expressed his unhappiness over the clashes, and threatened to abdicate the throne and take over the premiership. Sihanouk also claimed that Ranariddh's ouster was unconstitutional, and initially refused to endorse Ung Huot's appointment, but later relented when Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) member states supported Ung Huot's appointment. In September 1997, the UN secretary general, Kofi Annan met separately with Ranariddh and Hun Sen, to mediate the return of FUNCINPEC politicians and prepare for the 1998 Cambodian general elections. The UN proposed that its representatives monitor the elections, to which both Ranariddh and Hun Sen agreed, but Hun Sen insisted that Ranariddh be prepared to face court charges, to which Ranariddh responded with a threat to boycott the election. At O Smach, FUNCINPEC aligned troops fought along with the Khmer Rouge forces against CPP aligned troops until February 1998, when a ceasefire brokered by the Japanese government came into effect. In March 1998, Ranariddh was convicted in absentia by a military court of illegally smuggling ammunitions in May 1997, and of colluding with the Khmer Rouge to cause instability in the country. He was sentenced to a total of 35 years' imprisonment, but this was nullified by a pardon from Sihanouk. Ranariddh returned to Cambodia at the end of March 1998 to lead FUNCINPEC's election campaign, which focused on pro monarchical sentiments and anti Vietnamese rhetoric. FUNCINPEC faced numerous obstacles, including lack of access to television and radio channels which had come under CPP's exclusive control following the 1997 clashes, and the difficulties of its supporters in getting to party rallies. In the vote on 26 July 1998, FUNCINPEC polled 31.7 percent and secured 43 out of a total of 122 parliamentary seats. The CPP won the elections by polling 41.4 percent of all votes and securing 64 parliamentary seats. The Sam Rainsy Party (SRP), Rainsy's renamed KNP, was in third place with 14.3 percent of the vote and 15 parliamentary seats. Both Ranariddh and Rainsy protested against the election results, claiming that the CPP led government had intimidated voters and tampered with ballot boxes. They filed petitions with the National Election Commission (NEC) and Constitutional Court; when these were rejected in August 1998, Ranariddh and Rainsy organised street protests to demand that Hun Sen relinquish power. The government responded on 7 September 1998, by banning street protests and cracking down on participants. At this point Sihanouk intervened, and arranged a summit meeting on 24 September 1998 in Siem Reap. He summoned Hun Sen, Ranariddh and Rainsy for discussions aimed at ending the political impasse. On the day of the summit meeting, a B40 rocket was fired from an RPG 2 rocket launcher at the direction of Hun Sen's motorcade, who was travelling en route to Siem Reap. The rocket missed the motorcade, and Hun Sen escaped unhurt. The police accused FUNCINPEC and SRP leaders of plotting the attack, with Rainsy as its ringleader. Both Ranariddh and Rainsy denied any involvement, but fled to Bangkok the following day, fearing government crackdowns on their parties.

Ұлттық Ассамблеяның төрағасы (1998-2006)

Ранаридхтың кетуінен кейін Сианук оны коалициялық үкіметте КХП-ге (Қазақша: КХП) қосылу мақсатында қайта оралуға шақырды, егер Ранаридх бас тартса, ФУНСИНПЕК-тің (Қазақша: ФУНСИНПЕК) ыдырауы мүмкін екенін айтты. Ранаридд 1998 жылғы 12 қарашада Камбоджаға Сианук ұйымдастырған саммитте қатысу үшін оралды. Онда Ранаридд Хун Сен және Чеа Симмен жаңа үкімет құрылымы туралы келіссөздер жүргізді. Келісімге сәйкес, ФУНСИНПЕК-ке Камбоджа Сенатын құруға қолдау көрсетуі үшін Ұлттық Ассамблеяның төрағалығы, сондай-ақ төменгі және орта деңгейдегі бірнеше министрлік лауазымдары берілді. 1998 жылғы 25 қарашада Ранариддх Ұлттық Ассамблеяның президенті болып тағайындалды. Тағайындалғаннан кейін Ранаридд Хун Сенмен бірге ФУНСИНПЕК-ке қосылған әскерлерді ҚРҚА-ға (Қазақша: ҚРҚА) қайта кіріктіру үшін жұмыс істеді. Ол сондай-ақ Вьетнаммен жақсы қарым-қатынастарды дамытуға қатысты және Вьетнам Ұлттық Ассамблеясының төрағасы Нонг Дюк Мангпен достық пен ынтымақтастық бастамаларын дамыту үшін байланыста болды. Бұл 1999 және 2000 жылдар аралығында Камбоджа мен Вьетнамның саяси көшбасшыларының бірнеше рет өзара сапарларына әкелді, бірақ 2000 жылдың қыркүйегінен бастап Камбоджа мен Вьетнам арасындағы қарым-қатынас шекаралық қақтығыстардың қайталануы салдарынан нашарлады. 1999 жылы ФУНСИНПЕК саясаткерлерінің біршама бөлігі Ранаридхтың басшылығына риза емес еді, өйткені ол КХП-ден пара алды деген аңыздар тарай бастады. 2002 жылдың ақпан айында ФУНСИНПЕК коммуналық сайлауда нашар нәтиже көрсетті, 1600 коммуналық орынның 10-ын жеңіп алды. Коммуналық сайлауда ФУНСИНПЕК-тің нашар жетістіктері нәтижесінде партия ішіндегі жарылыс ашыққа шықты. 2002 жылдың наурыз айында ҚРҚА бас қолбасшысының орынбасары Хан Савун ішкі істер министрі Ю Хокриді жемқорлық пен туысқандық қатынаспен айыптады, Савун сайлаушылардың олардан алыстағанын мәлімдеді. 2002 жылы мамыр айында Ранаридд Савуунды қолдағанын білдіргенде, Хокри отставкаға кетті. Шамамен сол уақытта ФУНСИНПЕК-тен бөлініп шыққан екі жаңа саяси партия құрылды: Нородом Чакрапонг бастаған Кхмер жаны партиясы және Ханг Дара бастаған Ханг Дара демократиялық партиясы. 2003 жылдың шілдесінде жалпы сайлаулар өткізілгенде, КХП жеңіп шықты, ал ФУНСИНПЕК халық дауысының 20,8 пайызын жинады және жалпы 120 парламенттік орынның 26-сын алды. Бұл ФУНСИНПЕК-тің халықтық дауыс берудегі үлесі 1998 жылмен салыстырғанда 11 пайыздық пунктке төмендеуін білдірді. Ранаридх пен Сэм Рейнси екеуі де сайлауға қатысқан, олардың СРП-і (Қазақша: СРП) сайлау нәтижесіне наразылығын білдірді және тағы да КХП-ді алдастық пен сайлаушыларды қорқыту арқылы жеңіп шыққаны үшін айыптады. Олар сондай-ақ жаңа үкіметті құру үшін ФУНСИНПЕК немесе СРП-ден көп депутаттардың бірлескен қолдауына мұқтаж болған КХП бастаған үкіметті қолдаудан бас тартты. Сонымен қатар олар Хун Сеннің орнынан түсуін және олар НЭК-ті (Қазақша: НЭК) реформалауды талап етті, олардың айтуынша, ол КХП-ге қарсы тағайындалған адамдармен толтырылған. 2004 жылдың наурыз айында Ранаридд Хун Сенге ФУНСИНПЕК-тің жаңа үкіметте КХП-ге кіші коалициялық серіктес ретінде қосылуын ұсынды. КХП мен ФУНСИНПЕК арасында коалициялық үкіметтің құрамы мен заңнамалық рәсімдер туралы талқылау басталды. 2004 жылы маусымда келісімге қол жеткізілді, онда Ранаридд Раинсимен одақтан шығып, НЭК-ті реформалау туралы талаптарынан бас тартты және Хун Сенді премьер-министр ретінде қолдауға уәде берді. Хун Сен сонымен қатар Ранаридхке "пакеттік дауыс беру" деп аталатын конституциялық түзетуді қолдауға қысым жасады, бұл депутаттардан заң шығаруды және министрлік қызметке тағайындауды қол көтеру арқылы қолдауды талап етті. Ранаридх Хун Сеннің талабына келіскенмен, "пакетке дауыс беру" түзетуіне Сианук қарсылық білдірді. Ранаридх, келісімнің бір бөлігі ретінде Ұлттық Ассамблеяның президенті болып қала берді, СРП басшыларын үкіметтегі жұмыс орындарын уәде ету арқылы ФУНСИНПЕК-ке кетуіне итермелеуге тырысты. Жоғарғы деңгейдегі СРП жетекшілерінің бірі У Бун Лонг Ранаридхтың азғыруына бой алдырды.

Following Ranariddh's departure, Sihanouk urged him to return with a view to joining the CPP in a coalition government, reckoning that FUNCINPEC faced the prospect of breaking up if Ranariddh refused. Ranariddh returned to Cambodia on 12 November 1998 to attend a summit meeting hosted by Sihanouk, at which Ranariddh negotiated with Hun Sen and Chea Sim over the structure of a new government. An agreement was reached whereby FUNCINPEC would be given the National Assembly presidency together with several low and mid level cabinet posts, in exchange for its support for the creation of the Cambodian Senate. On 25 November 1998, Ranariddh was nominated as the President of the National Assembly. After his appointment, Ranariddh worked with Hun Sen to re integrate the FUNCINPEC aligned troops into the RCAF. He also participated in efforts to foster better relations with Vietnam, and liaised with the Vietnamese National Assembly president Nông Đức Mạnh to develop friendship and cooperation initiatives. This led to several mutual visits between Cambodian and Vietnamese political leaders, between 1999 and 2000, but relations between Cambodia and Vietnam deteriorated from September 2000 onwards amid renewed border clashes. As early as 1999, a sizeable minority of FUNCINPEC's politicians were unhappy with Ranariddh's leadership, as rumours began to circulate that he had accepted bribes from the CPP. In February 2002, FUNCINPEC performed poorly in the commune elections, winning 10 out of 1,600 commune seats. As a result of FUNCINPEC's poor performance in the commune elections, rifts within the party boiled into the open. In March 2002, the Deputy Commander in chief of the RCAF – Khan Savoeun, accused You Hockry, the co Minister of the Interior, of corruption and nepotism, acts which Savoeun claimed had alienated voters. When Ranariddh expressed support for Savoeun in May 2002, Hockry resigned. Around the same time, two new political parties, splintered from FUNCINPEC, were formed: the Khmer Soul Party, led by Norodom Chakrapong, and the Hang Dara Democratic Party, led by Hang Dara. When general elections were held in July 2003, the CPP won, while FUNCINPEC polled 20.8 percent of the popular vote and secured 26 out of a total of 120 parliamentary seats. This marked an 11 percentage point drop in FUNCINPEC's share of the popular vote compared with 1998. Both Ranariddh and Sam Rainsy, whose SRP had also participated in the elections, expressed unhappiness with the outcome of the election, and once again accused the CPP of winning through fraud and voter intimidation. They also refused to support a CPP led government, which needed the joint support of more MPs from FUNCINPEC or SRP to attain the two thirds majority in forming a new government. At the same time, they also called for Hun Sen to step down and a reform of the NEC, which they claimed was stacked with pro CPP appointees. In March 2004, Ranariddh privately proposed to Hun Sen that FUNCINPEC should join CPP in the new government as a junior coalition partner. Discussions between CPP and FUNCINPEC began on the composition of the coalition government and legislative procedures. An agreement was reached in June 2004, when Ranariddh walked out of his alliance with Rainsy, dropped his demands to reform the NEC and once again pledged to support Hun Sen as Prime Minister. Hun Sen also pressured Ranariddh into supporting a constitutional amendment known as a "package vote", which required MPs to support legislation and ministerial appointments by an open show of hands. While Ranariddh acquiesced to Hun Sen's demand, the "package vote" amendment was opposed by Sihanouk, Ranariddh, who remained as President of the National Assembly as part of the agreement, attempted to lure SRP leaders into defecting to FUNCINPEC with the promise of jobs within the government. At least one senior SRP leader, Ou Bun Long, caved into Ranariddh's enticements.

FUNCINPEC-тен шығу

2006 жылдың 2 наурызында Ұлттық жиналыс конституциялық түзетуді қабылдады, ол бұрынғы талап бойынша екі үшін үш көпшілік емес, үкіметті қолдау үшін парламентарийлердің қарапайым көпшілігін талап етті. Рейнси бұл түзетуді алғаш рет 2006 жылдың ақпан айында ұсынған, болашақ сайлауда жеңіске жеткен жағдайда, қарапайым көпшілік оның партиясына үкімет құруды жеңілдетеді деп үміттенген. Конституциялық түзету қабылданғаннан кейін Хун Сен Нордомом Сиривудхты және Нхек Бун Чхайды тиісінше ФУНСИНПЕК-тің ішкі істер министрі және қорғаныс министрі лауазымдарынан босатты. 2006 жылдың қыркүйек айының басында зынаны қылмыс деп жариялайтын жаңа заң қабылданды, ал Ранаридд үкіметті ФУНСИНПЕК-ті әлсіретуге тырысып баққандықтан айыптады. 2006 жылдың 18 қыркүйегінде Хун Сен мен Нхек Бун Чхай партиялық есептерде Пхалла Ранариддті үкіметтік лауазымдарға туыстарын тағайындауға көндіруге тырысқандығын айтқаннан кейін, Ранариддті ФУНСИНПЕК президенті лауазымынан алмастыруды талап етті. 2006 жылдың 18 қазанында Нхек Бун Чхай партия съезін шақырып, Ранариддті ФУНСИНПЕК президенті лауазымынан босатты. Оған "Тарихи президент" атағы берілді. Съезде Нхек Бун Чхай Ранариддті Хун Сенмен қарым-қатынасының нашарлауы және шетелде ұзақ уақыт өткізуі себепті қызметінен босатты деп түсіндірді.

Нородом Ранаридх партиясы, жер аударылу және зейнеткерлік

Ранариддхтың FUNCINPEC-тен кеткеннен кейін, Нхек Бун Чхай 2006 жылдың қараша айында сотқа шағымданып, Ранариддхты 2005 жылы штаб-пәтерін француз елшілігіне сатудан түскен 3,6 миллион долларды өзіне жұмсады деп айыптады. Қарашаның ортасында Ранариддх Камбоджаға оралып, Нордомом Ранариддх партиясын (НРП) құрып, оның президенті болды. Келесі айда Ұлттық Ассамблея Ранариддхты депутаттық өкілеттігінен айырды. 2007 жылдың наурыз айында Пномпень қалалық соты Ранариддхты FUNCINPEC штаб-пәтерін сатудан түскен қаражатты жымқыруда айыптап, 18 айға бас бостандығынан айырды. Түрмеден қашу үшін Ранариддх сот шешімі шыққанға дейін Малайзиядан саяси баспана сұрады. Малайзияда эмиграцияда тұрған кезде Ранариддх телефон мен бейнеконференция арқылы НРП партиясының мүшелерімен және жақтастарымен байланыс жасады. 2007 жылдың қараша айында ол 2008 жылғы жалпы сайлауда КХП-ға қарсы мүмкіндіктерін арттыру үшін НРП, СРП және Адам құқықтары партиясының бірігуін ұсынды. СРП жетекшісі Рейнси оның ұсынысын қабылдамады. 2008 жылдың маусым айында сайлау кампаниясы басталғанда, Ранариддх елге кіре алмағанымен, Камбоджаның көрші елдерімен шекаралық даулар, заңсыз ормандарды кесу сияқты мәселелерді көтеріп, жанармай бағасын төмендетуге уәде берді. 2008 жылдың қыркүйегінде Ранариддх Сихамониден (ол 2004 жылдың қазанында таққа отырды) корольдік кешірім алып, тұтқынға түсу қаупінсіз Камбоджаға оралуға мүмкіндік алды. Отанына оралғаннан кейін Ранариддх саясаттан шығып, КХП басқаратын үкіметті қолдауға уәде берді, бірақ кейін ойын өзгертті және 2010 жылдың желтоқсан айында қайтадан саяси аренаға оралды. Келесі бір жарым жыл бойы Ранариддх пен Нхек Бун Чхай НРП мен FUNCINPEC партияларын біріктіру мәселесін талқылады. 2012 жылдың мамыр айында келісімге қол қойылды, оған сәйкес Ранариддх FUNCINPEC президенті, ал Нхек Бун Чхай вице-президент болады. Бір айдан кейін Нхек Бун Чхай Ранариддхты басқа оппозициялық партияларды қолдады деп айыптағаннан кейін бірігу туралы келісім күшін жойды. Екі айдан кейін Ранариддх екінші рет саясаттан кетіп, НРП президенті лауазымынан қанағаттанды.

Following Ranariddh's exit from FUNCINPEC, Nhek Bun Chhay filed a lawsuit in November 2006, accusing Ranariddh of pocketing $3.6 million from the sale of its headquarters to the French embassy in 2005. In mid November, Ranariddh returned to Cambodia and formed the Norodom Ranariddh Party (NRP), of which he became its president. The following month, the National Assembly expelled Ranariddh as an MP. In March 2007, Ranariddh was convicted by the Phnom Penh Municipal Court of embezzlement of the sale proceeds of FUNCINPEC headquarters, and sentenced to 18 months imprisonment. To avoid imprisonment, Ranariddh sought asylum in Malaysia shortly before the sentencing. While living in exile in Malaysia, Ranariddh communicated to NRP party members and supporters through telephone and video conferencing. In November 2007, he proposed a merger between the NRP, SRP and the Human Rights Party, to better their prospects against the CPP in the 2008 general elections. Rainsy, the leader of the SRP, rejected his proposal. When the election campaign began in June 2008, Ranariddh, though not able to enter the country, raised issues such as border disputes with Cambodia's neighbours, illegal logging, and promised to lower petrol prices. In September 2008, Ranariddh received a royal pardon from Sihamoni (who had succeeded to the throne in October 2004) for his embezzlement conviction, allowing him to return to Cambodia without risking imprisonment. Following his return, Ranariddh retired from politics and pledged to support the CPP led government. but changed his mind and returned in December 2010. For the next one and a half years, Ranariddh and Nhek Bun Chhay negotiated a merger between NRP and FUNCINPEC. An agreement was formalised in May 2012, whereby Ranariddh would be made the president of FUNCINPEC, while Nhek Bun Chhay would become its vice president. The merger agreement was rescinded a month later, when Nhek Bun Chhay accused Ranariddh of supporting other opposition parties. Two months later, Ranariddh retired from politics for a second time and resigned as the president of NRP.

Корольдік халық партиясының қауымдастығы

2014 жылдың наурыз айында Ранаридд зейнеттен шығып, жаңа саяси партия – Корольдік халық партиясы қауымдастығын (CRPP) құрды. Камбоджа Ұлттық құтқару партиясының (CNRP) президенті Сэм Рейнси Ранариддті болашақ сайлауларда үстемдік құрып отырған ХХП-ны жақтау үшін оппозициялық дауысты бөлуге тырысып баққандықтан айыптады. Ранаридд CNRP-ді республикалық көзқарастарды ұстанады деп айыптап, CRPP-ді құру себебінің камбоджалық сайлаушылар арасындағы роялистерді біріктіру екенін мәлімдеді. CRPP бірқатар FUNCINPEC партиясының жоғары лауазымды өкілдерінен қолдау алды; 2014 жылдың желтоқсанында бұрынғы мемлекеттік хатшы, сенатор және полиция бастығының орынбасары CRPP-ні қолдайтындарын жариялады. Одан кейін Хун Сен Ранариддке FUNCINPEC-ке қайта оралуды ұсынды.

FUNCINPEC-ке қайта оралу

2015 жылдың қаңтар айында Ранаридх CRPP-ті таратып, FUNCINPEC-ке қайта оралды. 2015 жылдың наурыз айында Ранариддх тағы бір партиялық съез өткізді, онда ол FUNCINPEC атқару комитетіне тағы төрт вице-президентті тағайындады. Ол сондай-ақ съезді жаңа партия логотипін қабылдауға көндірді, ол бұрын таратылған CRPP логотипіне өте ұқсас болды. 2015 жылдың шілдесінде Ранариддх Камбоджа Корольдік Жастар Қозғалысының құрылуын қолдады, бұл жастар ұйымы FUNCINPEC үшін жас сайлаушылардың қолдауын жинауға бағытталған, және ол оның құрметті президенті болып тағайындалды. 2017 жылдың қарашасында Камбоджа Ұлттық Құтқару Партиясы таратылғаннан кейін, ол парламент мүшесі ретінде Ұлттық Ассамблеяға оралды, содан кейін FUNCINPEC 55 бос орынның 41-ін алды. Партия 2018 жылғы жалпы сайлауда нашар өнер көрсетті, Ұлттық Ассамблеяда бірде-бір орын жеңіп алмады. Олар Камбоджа Халық Партиясынан кейін екінші орында болғанымен, олардың жинаған дауыс саны бұрынғы оппозиция тарапынан тасталған 594 659 жарамсыз бюллетеньден азырақ болды.

Сыйлықтар мен патшалық тағайындаулар

1993 жылдың маусым айында Ранаридхке "Сдех Кром Луонг" (кхмер) корольдік атағы берілді, ол ағылшын тілінде "Аға ханзада" деп аударылады. Бес айдан кейін, 1993 жылдың қарашасында, ол "Самдех Кром Преа" (кхмер) дәрежесіне көтерілді, немесе ағылшын тілінде "Бас ханзада", оның Сианукты Камбоджа королі ретінде қайта орнатудағы еңбегін мойындау үшін. Ранаридх сарайдан бірнеше марапат алды; 1992 жылдың желтоқсан айында ол Камбоджа Корольдік орденінің Ұлы офицері атағымен марапатталды. 2001 жылдың мамыр айында ол Ұлттық Еңбек орденімен марапатталды, ал 2001 жылдың қазан айында "Мохасереивад" класында "Соватара" орденімен марапатталды. 2000 жылдың наурыз айында ол Франкофониядан "Плейада орденінің" Ұлы офицері атанды. 2008 жылдың желтоқсанында Сихамони Ранаридхті Камбоджаның Жоғарғы жеке кеңесінің президенті етіп тағайындады, бұл премьер-министрдің дәрежесімен тең. 2010 жылдың желтоқсанындағы сұхбатында Ранаридх бұл патшалық тағайындау оған ай сайын үш миллион риел (шамамен 750 АҚШ доллары) жалақы алуға құқық беретінін мәлімдеді.

Тақ тағына үміткер

Тақты мұраға алу мәселелері жөніндегі пікірталастар 1993 жылдың қараша айында, Сианукқа қатерлі ісік диагнозы қойылғаннан кейін көп ұзамай басталды. 1995 жылы кхмер журналистер қауымдастығы жүргізген 700 адамды қамтыған сауалнамада респонденттердің 24 пайызы Ранариддхтің таққа отыруын қолдады, алайда көптеген адамдар патшалық отбасының кез келген мүшесіне басымдық бермейтінін көрсетті. 1996 жылдың наурыз айында «Камбоджа Дэйли» газетіне берген сұхбатында Сианук Ранариддхты өзінен кейін патша болуға шақырды, бірақ Ранариддх таққа отырса, FUNCINPEC ішінде басшылықтың бос орын туындауы мүмкін екеніне алаңдаушылық білдірді. Сианук бұл алаңдаушылықты 1997 жылдың ақпан айында «Пномпень Пост» газетіне берген сұхбатында қайталады. Сианук Сихамониді де мүмкін кандидат ретінде атады, бірақ Сихамони тақтың жауапкершілігін «қорқынышты» деп санады. Сихамонидің кандидатурасы Хун Сен мен Чэа Симге ұнады, себебі ол саясатқа қатыспаған. 1993 және 1996 жылдардағы екі есепте Ранариддх келесі патша болу идеясын қабылдамады. Дегенмен, 1999 жылдың наурызында Ранариддх әкесінің орнына келу мүмкіндігіне көбірек мән берді. 2001 жылдың басында Хариш Мехтаға берген сұхбатында Ранариддх таққа отыру және саясатта қалу арасындағы қайшылықты талқылады. 2001 жылдың қараша айында Ранариддх «Камбоджа Дэйли» газетіне берген сұхбатында саяси мансабын тақтан жоғары қоятынын мәлімдеді. Сол сұхбатта ол Сихамонидің бұрын өзін келесі патша ретінде қолдағанын айтты. 2004 жылдың қыркүйегінде Ранариддх Сианук пен Сихамонидің анасы Монинаттың өзіне тақ ұсынғанын, бірақ ол Сихамонидің таққа отыруын қалағанын мәлімдеді. 2004 жылдың қазан айында Сиануктың мұрагерін таңдау үшін патшалық кеңесі шақырылды, онда Ранариддх бірауыздан келесі патша ретінде Нородом Сихамониді таңдаған кеңестің құрамында болды.

Жеке өмір және өлім

Ранариддх әкесі Сианукқа физикалық ұқсастығымен танымал болды, оның сыртқы келбетінің ерекшеліктері, жоғары дауысы және мінез-құлқы оған мұра болып келді. Замандастары, соның ішінде Хариш Мехта, Ли Куан Ю және Бенни Видионо (Оэй Хонг Лан) сияқты адамдар, сондай-ақ Пномпень Пост газетінің журналистері Ранариддхтың 1993 және 1998 жылғы жалпы сайлауларда ФУНСИНПЕК партиясын қолдау үшін өзінің ұқсастығын пайдаланғанын атап өтті. Ранариддх кхмер, француз және ағылшын тілдерін мүптешел сөйледі және 1979 жылы француз азаматтығын алды. 2002 жылы Ранариддх «Раджа Бори» деген 90 минуттық фильмді түсіріп, режиссерлік жасады, ол Ангкор Ватта түсірілді. 2021 жылдың 28 қарашасында Ақпарат министрі Кхьеу Канхарит Ранариддхтың Францияда 77 жасында қайтыс болғанын хабарлады.

Отбасы

Ранариддхтың әр түрлі әйелдерінен 12 жартылай бауыры болған; Нородом Бупфа Деви – оның жалғыз толыққанды бауыры. Бупфа Деви өзінің жас кезінде анасы Фат Канхол сияқты балет бишісі болды. Канхол 1947 жылы әскери офицер Чап Хуотқа қайта үйленді және одан бес бала дүниеге келді. Фат Канхол 1969 жылдың ақпанында 49 жасында рактан қайтыс болды, ал Чап Хуот бір жылдан кейін жарылыста қаза тапты. Ранариддхтың анасы мен Чап Хуоттан туған төрт жартылай бауыры Қызыл кхмерлер кезеңінде қаза тапты, ал олардың бірі – Чап Наливуд аман қалды. Чап Наливуд 1998 жылдан бастап Сием Рип провинциясының губернаторы қызметін атқарды.

Ранариддх өзінің алғашқы әйелі Энг Маримен 1968 жылдың басында танысты. Мари – қытай-кхмер тегіндес Ішкі істер министрлігінің қызметкері Энг Миас пен шам халқының мұсылман әйелі Сара Хейдің үлкен баласы еді. Маридің тоғыз кіші бауыры болды, олардың ішінде Таиланд пен АҚШ-тағы бұрынғы елші Роланд Энг те бар еді. Жұбайлар 1968 жылдың қыркүйегінде патша сарайында үйленді және үш балаға ие болды: Чакравут (1970 жылы туған), Сихаридд (1972 жылы туған) және Раттана Деви (1974 жылы туған). Ранариддхтың Оук Пхалладан екі ұлы болды: Сотаридд (2003 жылы туған) және Ранавонг (2011 жылы туған). Пхалла Сисуват патшасының ұрпағы және классикалық биші болған. Олар Ранариддхтың «Раджа Бори» фильмін өндіріп, түсірген кезде танысты. 2018 жылдың 17 маусымында Ранариддх пен Оук Пхалла Сиануквиль провинциясына жол тартқанда автокөлік апатына ұшырап, ауыр жарақат алды. Оук Пхалла алған жарақаттарынан бірнеше сағаттан кейін қайтыс болды. 2019 жылы Ранариддх сынған жамбас сүйегіне ем алу үшін Парижге барды.