Кіріспе

1718-1740 жылдар аралығында Дагомея королі Ағаджа (сондай-ақ Агаджа деп те жазылады және Трудо Агаджа немесе Трудо Аудати деп те аталады) – қазіргі Бенинде орналасқан Дагомея Корольдігінің королі, 1718 жылдан 1740 жылға дейін билік жүргізді. Ол ағасы Акабадан кейін таққа отырды. Оның билік кезеңінде Дагомея айтарлықтай кеңейіп, Атлантикалық құл саудасының маңызды сауда жолдарын бақылауға алды, Алладаны (1724) және Уайданы (1727) жаулап алды. Дагомеяның шығысындағы қуатты Ойо империясымен болған соғыстар нәтижесінде Ағаджа осы империяға тәуелді мәртебеге ие болды және жыл сайын сыйлықтар берді. Осыдан кейін Ағаджа Дагомея патшалығының жаңа аумақтарын әскери жолмен көтерілістерді басып, әкімшілік және рәсімдік жүйелер құру арқылы бақылауға алуға тырысты. Ағаджа 1740 жылы Ойо империясымен болған кезекті соғыстан кейін қайтыс болды, ал оның ұлы Тегбессу жаңа король болды. Ағаджа Дагомеяның көптеген маңызды мемлекеттік құрылымдарын, оның ішінде Йовоган мен Мехуды құрғандығымен ерекшеленеді. Ағаджаның ниеттері мен құл саудасына қатысуы Дагомея тарихшылары арасындағы пікірталас тудырып отыр. Кейбіреулері оның құл саудасына қарсы болғанын, бірақ патшалығын қорғау үшін оған келісуге мәжбүр болғанын алға тартады, ал басқалары мұндай ниет болмағанын және Аллада мен Уайдаға қарсы соғыстардың мақсаты экономикалық бақылау болғанын айтады.

Тарих

Агая Дагомея патшалығының ерте дамуында шешуші рөл атқарды. Патшалықты Агаяның әкесі Хуэгбаджа құрған, ол 1645 жылдан 1685 жылға дейін Абомея үстіртінде билік етті. XVIII ғасырға дейін патшалықтың айтарлықтай кеңеюі болмады, дегенмен үстірттен тыс жерлерде шектеулі әскери операциялар жүргізілді.

Билікке көтерілу

Ауызша айтылым бойынша, Ағажа 1673 жыл шамасында Хоугбаджаның екінші ұлы ретінде дүниеге келген. Хоугбаджаның алғашқы екі баласы – Акаба мен Хангбе егіздері болған. Ағажа бастапқыда Досу деп аталған, бұл егіздерден кейін туған тұңғыш ұлға қойылған дәстүрлі фон есімі. Хоугбаджа қайтыс болғаннан кейін, Акаба патша болды және 1685 жылдан шамамен 1716 жылға дейін билік құрды. Акаба Уэме өзені аңғарындағы соғыста қаза тапты, ал оның үлкен ұлы Агбо Сасса кәмелетке толмағандықтан, оның егіз қарындасы Хангбе қысқа мерзімге (үш ай немесе үш жыл деп те айтылады) билік еткен болуы мүмкін. Хангбе Агбо Сассаның келесі патша болуын қолдаған топты жақтады, бірақ Ағажа бұған қарсы шығып, қысқа да, қанағатсыз күрестен кейін 1718 жылы билікке ие болды.

Аллада мен Уайданы жаулап алу

Ағажа 1720 жылдары патшалықтың ең маңызды кеңеюіне жетекшілік етті. Ол 1724 жылы Аллада патшалығын және 1727 жылы Уайда патшалығын бағындырды. Аллада мен Уайда, екеуі де Ажа патшалықтары, 1700 жылдардың басында көптеген еуропалық елдермен сауда байланыстары бар маңызды жағалау сауда орталықтарына айналды. Екі мемлекет 1705 жылы келісімге келді, онда екі патшалық та бір-бірінің саудасына араласпауға уағдаласты. Уайда патшасы Хаффон британдық Корольдік Африка компаниясымен сауда арқылы байланысын күшейтті, ал Аллада патшасы Сосо өзінің портын Голландияның Батыс Үндістан компаниясының бекінішіне айналдырды. 1712 жылы британдық кеме Аллада портында голландтық кемеге шабуыл жасады, бұл Аллада мен Уайда арасында 1720 жылға дейін созылған экономикалық соғыстың бастауы болды. Таққа отырғаннан кейін Ағажа мен Сосо Уайдаға шабуыл жасап, Хаффонды биліктен ығыстыру туралы келісім жасады; бірақ бұл жоспар белгісіз себептермен тоқтатылды. 1724 жылы Сосо қайтыс болды, содан кейін Алладада тақ үшін күрес басталды. 1724 жылдың 30 наурызында Ағажаның әскері жеңілген үміткер Гусарды қолдап Алладаға кірді. Үш күндік шайқастан кейін Ағажаның әскері патшаны өлтіріп, сарайды өртеп жіберді. Бірақ Ағажа Гусарды таққа отырғызудың орнына, өзінің билігін орнатып, оны қаладан қуды. Содан кейін Ағажа әскерін басқа Ажа патшалықтарына қарсы жіберді. 1724 жылдың сәуір айында Ағажа Годомей қаласын бағындырды, ал 1726 жылы Гоме патшасы адалдығын Уайда патшасынан Ағажаға ауыстырды. Ағажа 1727 жылдың ақпан айында Уайдаға шабуыл жасауды жоспарлады. Ол Хаффонға үйленген қызы На Гезбен бірге Уайдадағы оқ-дәрі қоймаларына су құюға сөз берді. Сонымен қатар, ол Уайда портындағы барлық еуропалық саудагерлерге хат жіберіп, оларды қақтығысқа бейтарап қалуға шақырды, оның орнына соғыс аяқталғаннан кейін оларға тиімді сауда қатынастарын ұсынарға уәде берді. 1727 жылдың 26 ақпанында Ағажа Уайдаға шабуыл жасап, сарайды өртеп жіберді, нәтижесінде патшалық отбасы қаладан қашып кетті. Бес күндік шайқаста Уайдада 5 мың адам қаза тауып, 10-11 мың адам тұтқынға алынды. Сәуір айында ол Уайда астанасындағы барлық еуропалық фабрикаларды өртеп жіберді. 1724-1727 жылдар аралығындағы үш жыл ішінде Ағажа Дагомеяның аумағын екі еседен астам ұлғайтты, Атлант мұхитының жағалауына қол жеткізді және Дагомеяны Құл жағалауындағы маңызды мемлекетке айналдырды.

Ойо империясымен соғыстар

Ажа патшалықтары 1680 жылдардан бері Ойо империясына тәуелді болды. Агая Алладаны басып алғаннан кейін, ол аз мөлшерде салық төлеген сияқты, сол себепті 1726 жылдың 14 сәуірінде Ойо империясы Дагомеяға қарсы әскер жіберді. Ойо әскері Абомейді басып алып, қаланы өртеп жіберді, ал Агая мен оның әскерлері батпақтарға қашып, Ойо әскерлері қайтып келгенше жасырынды. Агая Абомейді қайта жарақтады, келесі жылы Уайданы басып алғанда Ойо патшасына көптеген сыйлықтар берді. Бұл сыйлықтарға қарамастан, Ойоға қанағаттандырарлық тәуелділік шарттары туралы келісімге келмеді, сондықтан Ойо империясы 1728 жылдың 22 наурызында қайтадан шабуыл жасады. Агая стратегия ретінде қаладағы қазынасын жерге көміп, азық-түлік қорын өртеп, Абомей тұрғындарының барлығын қаладан кетуге мәжбүрледі. Ойо әскері бұндай жағдайда қалуға қиындық тапты, сол үшін сәуір айында Ойоға қайтып оралды. Бұл стратегия 1729 және 1730 жылдары қайталанды, Ойо үнемі үлкен әскерлер жіберіп, Агая мен оның әскерлері батпақтарға шегінді. 1730 жылғы шабуыл ерекше қиын болды, себебі Ойо Агаядан сыйлықтарды қабылдағандай болды, бірақ Дагомея әскері Абомейге оралғанда оларға шабуыл жасады. Абомейдің үнемі қирауынан кейін Агая астананы Алладаға көшіріп, содан билік жүргізді (оның ұлы Тегбессу кейіннен астананы Абомейге қайта көшіріп, Алладада марионетка патшаны тағайындады). 1730 жылы Ойо империясының шабуылынан кейін Агаяның әскері едәуір әлсіреп қалды. Хэффон мен Уайданың қуылған патшалық отбасы, британдықтар мен француздықтардың қолдауымен, қаланы қайта басып алуға тырысты. Әскері азайған Агая, қалған әскерін күштірек көрсету үшін соғыс киімдерімен әйелдерден арнайы жасақ құрды. Бұл амал сәтті болды, себебі Уайда әскері қалаға қарай келе жатқан үлкен күшті көріп, соғысқа дейін қашып кетті. Осы шабуылдан кейін Агая аймақтағы португал басшысынан Дагоме мен Ойо арасындағы бейбіт келісімді келісуді өтінді. Келісім Ойо мен Дагоме арасындағы шекараны Уэме өзенімен белгіледі және Дагомеді Ойоның тәуелді мемлекеті етті, бұл мәртебе 1832 жылға дейін сақталды. Агая кепіл ретінде Тегбессу атты ұлын Ойоға жіберді.

Орталықтандыру

1730-1740 жылдар аралығында Ағажа өзінің патшалығын бекіту және еуропалықтармен сауданы дамыту үшін жұмыс істеді. Ойо империясымен келісімге келген Ағажа, аймақтағы өзге де қарсыластарын әскери жолмен жоюға тырысты. Бұл 1731 жылы Абомейдің солтүстігіндегі Махи халқына қарсы сәтті соғыспен басталды, олар Ойоға соғыс кезінде азық-түлікпен және көмекпен қамтамасыз еткен. 1724 жылы Ағажа бағындырған, бірақ басшысы жақында Дагомеяға адалдығын жоққа шығарған Годомейде португалдықтар мен голландтардың бекіністерін құруға жасалған әрекет 1732 жылы ірі соғысқа алып келді. Нәтижесінде Ағажа қаланы өртеп, мыңдаған адамды тұтқынға алды. Бұған қоса, Ағажа мен Уида халқы арасында үздіксіз соғыстар жалғасты. 1733 жылдың шілдесінде Хаффон қайтыс болды және эмигранттық қауымда азаматтық соғыс басталды. Жеңіліске ұшыраған ханзада Ағажадан көмек сұрады. Ағажа мүмкіндікті пайдаланып, ханзаданы Уида басшылығына қарсы қолдауға келісті және соғыс сәтті аяқталған жағдайда ханзаданың қайта қоныстануына рұқсат берді. Уиданың екінші фракциясы 1734 жылы француздердің көмегімен Ағажа тарапынан жеңіліске ұшырады. Ағажа жаңадан бағындырылған аймақтарды басқару үшін маңызды әкімшілік реформалар жүргізді. Аллададағы көптеген басшылар мен шенеуніктер сақталды, ал Ағажа өзінің сауда өкілдерін жіберіп, Уиданы әскери бақылауда ұстады. Қажеттілік үшін сақталған ескі басшылар Ағажаның үстемдігіне қарсылық көрсету арқылы немесе тіпті бүлік шығару арқылы оған көптеген қиындықтар туғызды. Ағажа сондай-ақ әр түрлі еуропалық державалармен (Ұлыбритания, Франция және Португалия) қарым-қатынасты басқару үшін үш сауда директорын тағайындады. 1733 жылы еуропалықтар осы директорларға наразылық білдірген кезде, Ағажа оларды бір адаммен алмастырды, осылайша Йовоган лауазымын құрды. Голландтар Ағажа тарапынан жек көрілді және ол осы кезеңнің көп бөлігін олардың аймақтағы мүдделерін жоюға арнады. Бұл голландтарды Дагомеяның батысындағы көптеген тайпалардан тұратын ірі әскерді ұйымдастыруға итермеледі, ол 1737 жылы Ағажаның әскерін талқандады, бірақ патшалықты жойған жоқ. 1730 жылдан бастап, бірақ 1733 жылы ресми түрде бекітілгендей, барлық құлдар тек патшаның өкілдері арқылы сатылуы мүмкін болды. Бұл патшалық монополия тауарларына толық төлем алмаған маңызды басшылардың наразылығына әкелді және Ағажа 1733 және 1740 жылдар аралығында бірнеше көтерілістерді басып тастады. Патшалық монополиясы танымал болмады және 1737 жылы Ағажаның әскері жеңілгеннен кейін, ол Дагомея арқылы құлдардың еркін саудасына рұқсат беруге мәжбүр болды. Голландтарға қарсы күрестің бір бөлігі ретінде Ағажа 1737 жылы Бадагриге қарсы соғыс ұйымдастырды. Бұл соғыс шамалы жетістікке жеткенімен, Ойо империясы оны 1730 жылғы келісім шарттарына қайшы деп санауы мүмкін. Керісінше, Ағажа Ойоға төленетін салық төлеуден бас тартқан болуы мүмкін. Себебі қандай болмасын, Ойо мен Дагомея арасындағы соғыс 1739 жылы қайта басталды және Ағажа Ойо әскерлерінің кетуін күту үшін жабайы жерге шегіну стратегиясын қайталады.

Еуропалықтармен байланыс

Агая – Дагомеяның еуропалық саудагерлермен маңызды қарым-қатынас орнатқан алғашқы патшасы болды. Дагомея 1600 жылдары еуропалық саудагерлерге құлдардың көзі ретінде белгілі болған, бірақ ішкі мемлекет болғандықтан байланыс шектеулі еді. Агая патшалығын кеңейткенде, голланд, британ, француз және португал саудагерлерімен қарым-қатынас жасады. Агая голландтарға қарсы тұрып, жағалаудағы саудадан оларды шеттетті. Бірақ ол басқа еуропалық державалармен байланыс үшін тікелей лауазымды тұлғаларды тағайындады. 1726 жылы маңызды байланыс орнатылды: Агая Бульфинч Ламбеді (1724 жылы Годомеге жасалған шабуылда тұтқындалған британдық саудагер) және Дагомея елшісі Адомо Томоны немесе Капитан Томды Ұлыбританияға миссиямен жіберді. Ламбе король Георг I-ге «Сауда жоспары» жеткізуі керек еді. «Сауда жоспары» король Георг I-нің Агаямен бірлесіп Дагомеяда плантация құру жоспарын, сондай-ақ қант, мақта және индиго сияқты тауарларды экспорттауды қарастырды. Бірақ Ламбе ағылшындардың Дагомеяда плантация құру жоспарларынан бас тартқанын білгендіктен, Агаяның жоспарын іске асыру ниеті болмады. Ламбе бастапқыда Адомо Томоны Мэриленд штатында құлдыққа сатты, бірақ бірнеше жылдан кейін Томоны босатып, Англияға әкелді. Ламбе мен Томо Агаядан келген деген хатты алып, король Георг II-ге қабылдауға түсті. Агаяның хаты алаяқтық деп танылды, ал Томо Дагомеяға қайтарылды, онда Агая оны британдық сауда басшысының көмекшісі етіп тағайындады.

Өлім

Ағажа 1740 жылы Ойомен соғыстан кейін қайтып келгеннен кейін бірнеше айдан соң Алладада қайтыс болды. Ауызша дәстүрлерде Ағажаның бесінші ұлы Тегбессуға, ол Дагомеяны Ойо империясынан құтқарып алғандықтан, өзінің үлкен ағаларына емес, оған патша болатынын бұрын айтқан делінеді. Бірақ бұл дәстүр Тегбессудың өзінің билігін заңдастыру үшін құрастырған болуы мүмкін. Дегенмен, Ағажаның қайтысынан кейін Тегбессу мен оның ағалары арасында тақ үшін күрес болды. Нәтижесінде Тегбессу жеңіске жетіп, Дагомеяның жаңа патшасы атанды.

Мұра

Агая Дагомея мемлекетінің көптеген ерекшеліктерін енгізді, олар болашақ патшалардың айрықша белгілеріне айналды. Көптеген деректерде Агая Меху (премьер-министр), Йовоган (еуропалықтармен байланыс жасауға жауапты басшы) және басқа да әкімшілік лауазымдарды құрғандығы айтылады. Дегенмен, ауызша дәстүрлер кейде осы өзгерістерді басқа патшаларға жатқызады. Сонымен қатар, Агая Дагомея амазонкаларын – әйелдерден құралған әскери бөлімді құрған патша деп есептеледі. Көптеген тарихнамаларда Агаяның сарайында қарулы әйел сақшылары болғаны және 1728 жылы Уайдаға шабуыл жасау үшін әйелдерді қаруландырғаны туралы мәліметтер бар; алайда, тарихшы Стэнли Альперн амазонкалар оның билігі кезінде толыққанды ұйымдастырылмағанын айтады. Агая Дагомея дініне де зор ықпал етті, әсіресе Жылдық әдет-ғұрыптардың (фон тілінде xwetanu немесе huetanu) маңыздылығын арттырды. Бұл әдет-ғұрыптар бұрыннан бар болғанмен, әр отбасыда ұқсас тойланулар болған, бірақ Агая патшалық Жылдық әдет-ғұрыптарды мемлекеттік діни рәсімнің орталық нүктесіне айналдырды. Отбасылық тойлар патшалық Жылдық әдет-ғұрыптардан кейін ғана өткізілуі мүмкін еді. Агая Дагомея тарихындағы ең ұлы патшалардың бірі саналады және "батыл жауынгер" ретінде есте қалады. Дагомеяны кеңейтуі мен еуропалық саудагерлермен байланысы салдарынан, Дагомея өнерінде оны еуропалық каравелла кемесі түрінде бейнелеген.