Кіріспе
SPAD (Société Pour L'Aviation et ses Dérivés) – 1911 және 1921 жылдар аралығында қызмет еткен француз ұшақ жасаушысы. Оның SPAD S. XIII екі қанатты ұшағы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы ең көп санда өндірілген француз истребителі болды.
SPAD (Société Pour L'Aviation et ses Dérivés) was a French aircraft manufacturer active between 1911 and 1921. Its SPAD S. XIII biplane was the most produced French fighter airplane of the First World War.
Депердузин
Компания 1911 жылы «Aéroplanes Deperdussin» деп құрылды, ал 1912 жылы «Société de Production des Aéroplanes Deperdussin» болып өзгерді. Оның негізін қалаушы Арман Депердуссин (1867 жылы туған) жібек бизнесімен байлыққа ие болғанға дейін Льеж және Брюссель қалаларында саяхатшы сатушы және кабаре әншісі болып жұмыс істеген. Депердуссин 1908 жылы авиацияға қызығушылық танытты, ал 1909 жылы Лаонда ұшақтар зауытын ашты. Депердуссин өзі ұшақ жобалаумен айналыспаған, бірақ инженер Луи Бешероны (1880–1970) техникалық директор ретінде жұмысқа алды. Бешеро одан кейін Депердуссин және SPAD ұшақтарының жобаларына жауапкершілік тартты. Алғашқы «Deperdussin» ұшағы сәтсіз болды, бірақ одан кейін шығарылған «Type A» үлкен сәттілікке ие болды және ұқсас монопландар сериясын құрады. «Nieuport IV» және «Morane Saulnier G» сияқты, бұл Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін кең таралған конструкция болды. «Deperdussin TT» үлкен экспорттық жетістікке жетті, оның 63 данасы Ресейдегі Лебедев компаниясымен, ал қалғандары Лондондағы Хайгейттегі британдық «Deperdussin Company» компаниясымен жасалды. 1911 жылдан бастап Депердуссин Париж маңындағы Гренельдегі жаңа зауытта ұшақтар өндірісін жүзеге асырды. Ле-Хавр және Жувизиде моторлы қайықтар мен су ұшақтарын, сондай-ақ үш ұшу мектебін салу үшін зауыттар ашылды. Компания сонымен қатар бірнеше атақты жарыс ұшақтарын шығарды, оның ішінде 1912 және 1913 жылғы Гордон Беннетт Трофи жарыстарында жеңіске жеткен, бірнеше әлемдік жылдамдық рекордтарын жаңартқан және 1913 жылғы 16 сәуірде Монакода өткен алғашқы Шнайдер Трофи жарысын ұтып алған «Deperdussin Monocoque» ұшағы бар еді.
Депердусин тұтқындалды
1913 жылғы 6 тамызда Арманд Депердусин алаяқтық жасағаны үшін қамауға алынды. Ол жоғары тұрмыстың көшбасшысы болды және Гордон Беннет кубогы сияқты жарыстарды қаржыландырумен қатар, жомарттықпен той-думандар ұйымдастырды. Comptoir Industrial et Colonial банкінің сауда бөлімі оның бұл шығындарын жібек бизнесінен алынған жалған түбіртектерді кепіл ретінде пайдаланып, алаяқтық жолмен алынған несиелер есебінен қаржыландырғанын анықтады. Ол 1917 жылғы сотқа дейін түрмеде отырды. Францияның авиациялық біліктілігін дамытуға ақшаның көп бөлігі жұмсалды деген мәлімдемелерге қарамастан, ол кінәлі деп танылып, бес жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ алғаш рет қылмыс жасағандарға көрсетілетін жеңілдік ретінде ("sursis") шартты түрде босатылды. Депердуссен 1924 жылы өзіне-өзі қол жұмсады.
SPAD
1913 жылы Арман Депердуссен банкрот болғаннан кейін компания басқаруға өтті және атауы Société Provisoire des Aéroplanes Deperdussin болып өзгертілді, SPAD аббревиатурасының алғаш рет қолданылуы осымен болды. Депердуссиннің беделінің түсуімен қаржыландыру тоқтатылып, SPAD компаниясының болашағы қауіп төңкерді. 1913 жылы Луи Блерио басқаруындағы консорциум компанияның активтерін сатып алып, оны Société Pour L'Aviation et ses Dérivés деп қайта ұйымдастырды, SPAD аббревиатурасын сақтап қалды. Бешероның алғашқы SPAD жобалары екі орындық биплан болды, олар тракторлық конфигурациядағы ұшақта алға қарай атуға арналған пулеметпен жабдықтауға тырысты. Ұшқыш қанаттардың артында, дәстүрлі конструкциядағыдай, отырды, ал бақылаушы/пулеметші қону шассиіне осал тіркелген, пропеллердің алдындағы нацельде (кабинада) орналасты. Бұл жобалар, SPAD A сериясы S. A.1, S. A.2, S. A.3 және S. A.4, француз (көбінесе S. A.2) және ресейлік әуе күштері үшін (көбінесе S. A.4) шамамен алпыс данадан аз санда салынды және танымал да, табысты да болмады. Nieuport 11-дің қолжетімділігі және француз тарапынан тиімді пулемет синхронизаторының жасалуы осы ерекше конструкцияны ескірген етті. SPAD-тің басқа ертедегі Бешеро жобалары да аса сәтті болған жоқ. SE, үлкен екі қозғалтқышты екіұшақты бомбалаушы, сынақтарда жақсы көрсеттім, бірақ оған тапсырыс берілмеді. Бешероның алғашқы табысы SPAD S. VII болды, ол алдыңғы пулеметшінің кабинасы жоқ, кішірек, жақсы жабдықталған A.2 ұшағына ұқсады. SPAD V-тен жасалған, оның 268 данасы тапсырыс берілді, бірақ SPAD V ретінде салынбаған, SPAD S. VII қарапайым және берік конструкциядағы бір орындық тракторлы екіұшақты күрес ұшағы болды, ол жаңа Hispano Suiza сумен салқындатылатын V8 қозғалтқышымен жабдықталған. Бұрынғы күрес ұшақтарымен салыстырғанда, 1916 жылы пайда болған SPAD VII ауыр және маневрлеуге қиын ұшақ болды, бірақ ұшқыштар оның жылдамдығы мен күшін пайдалануды үйренді. Францияда 3500-ге жуық, Ұлыбританияда 120-ға жуық және Ресейде 100 SPAD S. VII салынды. Бешероның соғыс кезеңіндегі келесі жобалары SPAD S. VII-нің негізгі контурын сақтады. Екі орынды SPAD XI және SPAD XVI шамамен 1000 данадан салынды, бірақ екі орындық SPAD ұшақтары бәсекелес Breguet 14 (5500 дана) және Salmson 2 (3200 дана) ұшақтарынан кем сәтті болды. SPAD VII-нің бір орындық түрлері сәтті болды. SPAD XII шағын өзгерту болды, ол алғаш рет редукторлы Hispano Suiza V8 қозғалтқышын қолданды, бұл оны пропеллер орталығы арқылы атуға арналған бір рет атуға қабілетті Hotchkiss зеңбірегімен қаруландыруға мүмкіндік берді. Аса шебер ұшқыш Жорж Гюйнемердің сынақтарынан кейін, оның күшті қару-жарағын тек өте тәжірибелі ұшқыштар ғана тиімді пайдалана алатыны анықталды. Сәйкесінше, 300 данаға тапсырыс берілсе де, көпшілігі қалыпты SPAD күрес ұшақтары ретінде салынды, біреуі (Чарльз Дж. Биддл АҚШ әуе күштерінің 13-ші әуе эскадрильясында ұшқан) және екеуі Франциядағы АҚШ әуе қызметінде болған болуы мүмкін. SPAD S. XIII негізінен SPAD S. VII-нің кеңейтілген нұсқасы болды, ол SPAD XII-де қолданылған, күштірек Hispano Suiza қозғалтқышымен қайта жабдықталды. Ол әлдеқайда көп санда салынды: нақты саны белгісіз, әртүрлі дереккөздер 7300-ден 8472-ге дейін сандарды келтіреді. Бір орындық SPAD ұшақтарымен көптеген аса шебер ұшқыштар ұшқан, соның ішінде Италияның графы Франческо Баракка және АҚШ армиясының әуе күштерінің капитаны Эдди Рикенбеккер, тиісінше 34 және 26 жеңіске жеткен. Жорж Гюйнемер, жоғарыда айтылғандай, SPAD S. XII, SPAD S. VII және SPAD S. XIII ұшақтарымен өте сәтті болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде француздың жедел әуе бөлімдеріндегі барлық 1152 бір орындық күрес ұшағы SPAD 13 болды. АҚШ әскери қызметінде 900-ге жуық SPAD XIII ұшағы қолданылып отырғаны хабарланды. SPAD сәтті болғанымен, олар сұранысқа жауап бере алмады және олардың кейінгі ұшақтарын өндіру басқа ұшақ өндірушілері арасында, соның ішінде тікелей бәсекелестер, сондай-ақ соғыстан кейін танымал болатын көптеген компаниялар арасында бөлінді. 1916 жылы SPAD өндірісінің 98% -дан астамы SPAD және Blériot зауыттарынан шыққан. 1918 жылы бұл көрсеткіш 43%-ға дейін төмендеді, SPAD XIII өндірісінің басым бөлігі лицензияланған өндірушілерден алынды. SPAD жобалары Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өндірілген француз ұшақтарының шамамен 20% -ын құрады.
Блериот-СПАД
Соғыстан кейін компания Blériot SPAD болып қайта құрылды. Бұл атаумен танымал болған алғашқы ұшақ – Бехераудың монокок конструкциялы SPAD S. XX бипланы болды. Прототипі 1918 жылы ұшқанына қарамастан, SPAD 20 үлгілерін жеткізу 1920 жылға дейін басталмады. Соғыстан кейінгі өндіріс көлемінің қысқартылуы және Nieuport Delage NiD.29 үлгісіне басымдық беруі себепті тапсырыстар 93 данамен шектелді. Бейбітшілік орнағаннан кейін компания 1916 жылдың 1 шілдесіндегі артық табыс салығы бойынша үлкен қаржылық міндеттемелерді мойындауға мәжбүр болды. 1917 жылы түзетулер енгізілгеннен кейін, бұл салық ставкасын "артық табысқа" 80% деңгейінде белгіледі. Болашағы күмәнді болғандықтан, SPAD 1921 жылы Blériot ұйымының құрамына толыққандай қосылды және компания, іс жүзінде, таратылды. Дегенмен, Blériot ұшақтарының бірқатары SPAD деп сатылды.