Дахоме патшасы Адандозан: тарихтан өшірілген билеуші

Кіріспе

1797-1818 жылдар аралығында Дагомея Корольдігінің королі, қазіргі Бенин мемлекетінің билеушісі. Адандозанның билігі оның інісі Гезо жасаған төңкеріспен аяқталды, ол Адандозанды ресми тарихтан мүлдем өшіріп жіберді, нәтижесінде оның өміріне қатысты көптеген мәліметтер белгісіз болып қалды. Адандозан 1797 жылы әкесі Агонглодан тақ мұрагерлігін қабылдады, бірақ ол кезде жас болғандықтан, 1804 жылға дейін елді регент басқарды. Әкесі Агонгло мен атасы Кпенгланың билік кезеңінде болған экономикалық құлдыраумен күресу үшін Адандозан еуропалық сауданы шектеу мақсатында құлдықты азайтуға тырысты, содан кейін экономиканы ауыл шаруашылығына бағыттап реформалауға ұмтылды. Алайда, бұл әрекеттері ішкі наразылықты тоқтата алмады. 1818 жылы Дагомеяның жылдық салттық рәсімінде Гезо мен қуатты бразилиялық құл саудагері Франсиско Феликс де Соуза төңкеріс ұйымдастырып, Адандозанды тақтан түсірді. Ол тірі қалды және ресми патшалық тарихынан жойылған күйінде 1860 жылдарға дейін сарайларда жасырын өмір сүрді.

Билікке көтерілу

Агонглоның (1789-1797) билігі өте қаушатыр болды, оны ағасы Доган өлтірді. Құл саудасы екі онжылдық бойы Ойо империясының әрекеттерінен, Дагомеяның әскери жетістіктерге жете алмауынан және еуропалық саудагерлердің бағытын өзгерткенінен (француздар 1794 жылы құлдықты жойды, ал британдықтар мен португалдықтар Дагомея порттарына тәуелділікті тоқтатты) толығымен бұзылды. Нәтижесінде, Агонгло қайтыс болған кезде түрлі топтардың бастауымен үлкен дүрбелең болды, бірақ 1797 жылдың 5 мамырында Агонглоның екінші ұлы Адандозан жаңа патша ретінде тағайындалды. Алайда, Адандозан сол кезде жас болғандықтан, оның билігінің алғашқы жеті жылын түрлі ересек мемлекет қайраткерлері биледі. 1804 жылы ол өз билігімен ресми түрде билік етуге жетті, бірақ регенттік мүшелерінің ықпалы сақталды. Жалпы, 1818 жылы Дагомеяның жылдық кеденінде Гезо Адандозанның Миган мен Меху (бас министрлер) көмегімен Адандозанды тақтан түсірді делінеді. Ол өмірінің көп бөлігін сарайларда өткізді, ал оның ұрпақтары қауымдастықтың алдын алу үшін өздерінің есімдерін өзгертті. Ол қайтыс болған кезде тез, бірақ толық патшалық құрметпен жерленді. Тарихшы Эдна Бейдің айтуынша, төңкерістен кейін «Адандозан тарихтың қайта жазылуын тамашалаудан да ауыр жазаға ұшырады, бұл оның тірі болмағандай сезім тудырды». Адандозанның билігі туралы дәстүрлі әңгімелер (Брюс Чатвиннің «Уиданың вице-падишасы» романында кейбір есімдер өзгертіліп қайта айтылған) оны өте қатыгез ретінде көрсетеді: ол ойын-сауық үшін тірі адамдарды лақтыратын гиеналарды өсіргені айтылады; ол жүкті әйелдің құрсағын жарнамаға салып, ұрықтың жынысын болжай алатынын білу үшін ашқан. Көптеген тарихшылар Адандозанның ресми тарих пен патша туралы халық арасындағы әңгімелердегі жағымсыз бейнесіне күмән келтіреді және бұл оның тарихқа деген құқығын жоюға жасалған әрекет деп санайды. Осыған ұқсас процесс бұрын 1700-ші жылдары қысқа уақыт билік еткен Ханбэ патшайымымен де болған болуы мүмкін. Дәстүр Адандозанға мейірімділік танытпаса да, оның Португалияның патшалары мен басқа да лауазымды тұлғаларына (Португалияны Наполеон басып алғаннан кейін Бразилияға қашқан) жазған хаттары оның билігінің басқа бір жағын көрсетті. Осы хаттарда Адандозан жеңістер ретінде көрсеткен маңызды әскери науқандары мен еуропалықтармен келіссөздері туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген. Осы хаттардың кейбіреулерін Пьер Вергер 1960 жылдары жариялаған. Рио-де-Жанейродағы Instituto Historico e Geografico Brasileiro және Biblioteca Nacional-дан табылған үлкен жинақтан, сондай-ақ осы жинақтағы бірнеше хаттарды тарихшы Ана Лучиа Араухо британдық Slavery and Abolition журналында жариялаған мақаласында зерттеді. Адандозанның хаттарының толық мәтіні, Институттың жинағынан және басқа архивтерден, сондай-ақ оның алдыңғысы Агонголодан және оның мұрагері Гезодан алынған бірнеше хаттар 2013 жылы португал тілінде (түпнұсқада) жарияланды.

Agonglo's (1789 1797) reign had been very contentious ending in his assassination by a brother, Dogan. The slave trade had been largely disrupted for two decades by the Oyo empire, the lack of military success by Dahomey, and European traders changing their focus (the French abolished slavery in 1794 and the British and Portuguese had stopped relying on Dahomey's ports). The result was that when Agonglo died there was a large scale upheaval led by various factions, but this ended on May 5, 1797 with the appointment of Adandozan, the second oldest son of Agonglo as the new king. However, because Adandozan was young at the time, the first seven years of his rule were held by a regency of various elder statesmen. In 1804, he became old enough to formally rule with his own authority but the regency members retained importance. In general, it is contended that during the Annual Customs of Dahomey in 1818, Ghezo replaced Adandozan with the help of Adandozan's Migan and Mehu (prime ministers). He lived much of his later life confined to the palaces, while his descendants changed their name to avoid association, and when he died he was buried quickly but with full royal honors. Historian Edna Bay writes that after the coup "Adandozan suffered a bizarre punishment that was perhaps worse than assassination to watch history be reworked as though he had never lived." The traditional stories about Adandozan's rule (which are retold, with some changing of names, in Bruce Chatwin's novel The Viceroy of Ouidah) portray him as extremely cruel: he is said to have raised hyenas to which he would throw live subjects for amusement; he is pictured slitting a pregnant woman's abdomen open on a bet to see whether he could predict the sex of the fetus. Many historians question the negative portrayal of Adandozan in the official history and common stories about the king and believe that it is the attempt to remove his claim to history. A similar process may have occurred earlier with Queen Hangbe who may have ruled for a brief period in the 1700s. Although tradition has not been kind to Adandozan, the letters he wrote to various outsiders, especially the kings and other officials of Portugal (who fled to Brazil following the conquest of Portugal by Napoleon) have shown a different picture of his rule. In these letters, Adandozan outlines substantial military campaigns, which he presents as victories, as well as detailing his negotiations with Europeans. Some of these letters were published in work by Pierre Verger in the 1960s. A large cache, found in the Instituto Historico e Geografico Brasileiro and Biblioteca Nacional in Rio de Janeiro, and several of the letters in this collection were examined in an article published by historian Ana Lucia Araujo in the British journal Slavery and Abolition. The full text of Adandozan's letters, both from the Institute cache and other repositories, as well as a few from his predecessor Agongolo and his successor Gezo were published in (the original) Portuguese in 2013.