Кіріспе

Дагомея патшасы 1818 - 1859 жылдары Гезо, сондай-ақ Гезо деп те жазылады, Дагомеяның (қазіргі Бенин Республикасы) патшасы болды. Гезо 1797-1818 жылдар аралығында билік жүргізген әйелі Адандозанды бразилиялық құл саудагері Франсиско Феликс де Соузаның көмегімен төңкеріс арқылы тақтан түсірді. Ол Атлантикалық құл саудасын тоқтату мақсатында Дагомея порттарына британдық блокада салынған, қиын кезеңде патшалықты басқарды. Гезо Дагомеяның Ойо империясына бағынышты екендігін жойды. Содан кейін ол құл саудасын тоқтату үшін Ұлыбритания империясының қысымымен қатар, ішкі қарсылықтармен күресті. 1852 жылы құл саудасын тоқтатуға уәде бергенімен, 1857 жылы құл саудасын қайта жандандырды. 1859 жылы Гезо қаза тауып, оның ұлы Глеле жаңа патша болды.

Билікке көтерілу

Гезо – Агонглоның Гакпе есімді ұлы, Адандозанның інісі болған. Агонгло қайтыс болғаннан кейін, оның ұлдары Адандозан таққа отырғанға дейін билік үшін күресті. Гезо билік құрған кезде қалыптасқан ауызша дәстүр, Адандозанды ресми тарихтан жою мақсатымен, Адандозанның тек уақытша билеуші ретінде тағайындалғанын және Гезо жетіліп, билікке лайықты болғанда одан бас тартқанын айтады. Адандозанның билігінің соңғы жылдары туралы мәліметтер өте аз, сондықтан Гезоның билікке келуіне әкелген жағдайды толыққанды түсіну мүмкін емес. Белгілі болғандай, 1818 жыл шамасында Адандозан, оған қарыз берген ақшасын қайтару талабымен келген қуатты афро-бразилиялық құл саудагері Франсиско Феликс де Соузаны түрмеге қамаған. Агонглоның афро-голландиялық әйелінің ұлы Никола д'Ольвейраның көмегімен, де Соуза түрмеден қашып, Гранд-Попоға қоныс аударған. Бұл оқиғада айтылғаннан гөрі, бастапқы күрес одан да зорлықпен өршіген болуы мүмкін.

Ереже

Гезоның билігі маңызды әскери жеңістермен, ішкі наразылықпен және құл саудасы экономикасының өзгеруімен сипатталды. Гезоның билігі көбінесе реформалар мен патшалықтың саяси құрылымына енгізілген өзгерістер тұрғысынан ең маңыздыларының бірі ретінде еске алынады (бірақ бұл реформалардың кейбіреулері Адандозан билігінде болғанда Гезоға жатқызылған, Адандозанның билігін жою мақсатында). Әскери жеңістерден, ішкі наразылықтан және құл саудасынан өзге, Гезо өнерді айтарлықтай дамытып, көптеген шеберлерге патшалық мәртебесін беріп, оларды Абомей астанасына көшіргені үшін де мақталады. 1730 жылдан бастап Дагоме Ойо империясына жыл сайын салық төлеп келді, ал оның экономикалық және әскери саясатының бір бөлігі Ойоның мүдделерімен реттелді. Дегенмен, Ойо империясы соңғы 30 жылда айтарлықтай әлсіреп, солтүстікте исламдық джихадтың күшеюімен Сокото халифаты Дагомеден салық алу мүмкіндігінен айырылды. Ойо Махи және басқа да аймақтық күштерден жасақталған әскер ұйымдастырып, Дагомеге шабуыл жасады. Гезо бұл күштерді Пауинган қаласының жанындағы шайқаста жеңді. Ойо одан кейін 4000 сарбаздан, соның ішінде атты әскерден тұратын үлкен күш жіберіп, Кпалоко ауылының жанында орналасты. Гезо түнгі шабуыл ұйымдастырып, бұл күшті жеңді, нәтижесінде Ойо басшысы Ажанаку қаза тауып, Ойо әскерлері шегінді. Ойоның аймақтағы ықпалы одан әрі төмендегеннен кейін, Гезо 1820 жылдардың ортасынан бастап Махи және Дагомеден оңтүстік-батысқа қарай орналасқан Гбе халқына қарсы әскери жорықтар жүргізе алды. 1851 жылы Гезо Абеокута қаласына тікелей шабуыл жасады, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Гезо құл саудасын тоқтатумен (1852) ірі әскери операцияларды тоқтатты. Алайда, 1858 жылы консервативті топ Гезоны Абеокутаға шабуыл жасаумен қоса, үлкен әскери операцияларды қайта бастауға мәжбүр етті. Тарихшы Эдна Бейдің пікірінше, бұл Гезоның Адандозанға қарсы жасаған төңкерісіне қарсы шыққан сарай күзетшілерінің қолдауын алу қажеттілігінен туындаған болуы мүмкін. Гезо әйел күзетшілердің мәртебесін көтеріп, оларға форма киімдері мен қосымша қару-жарақтар беріп, соғыс саясатының маңызды бөлігіне айналдырды. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Гезо Бразилиядан оны босатып, патшалыққа қайта әкелген, бірақ бұл туралы нақты дәлелдер жоқ. Гезо құл саудасын тоқтатуға байланысты британдықтардың талаптарына қарсылық көрсеткен «Солпан» фракциясының басшысы болды және ол маңызды лауазымды тұлғалар мен де Соузаның өкілдерімен қолдауға ие болды. «Флай» фракциясы керісінше, құл саудасын тоқтатуды және британдықтардың талаптарын қанағаттандыруды жақтады. Біріншіден, ол 1748 жылдан бері Дагомеге Ойо йоруба империясының билігін жою арқылы саяси тәуелсіздікке қол жеткізуі керек еді. Екіншіден, Дагоме экономикасын жандандыру қажет болды. Британ үкіметі 1840 жылдары Дагомеде құл саудасын тоқтату үшін король Гезоға қысым көрсетуді бастады. Ол сондай-ақ британдықтарға бүкіл аймақ пайда табу үшін Атлант мұхиты арқылы құл саудасына тәуелді болғанын түсіндірді, сондықтан оны бірден тоқтату оның патшалығын тұрақсыздандырып, анархияға ұшыратады.