Беха́нзин – Бениннің соңғы тәуелсіз патшасы (1890-1894). Француз колониясына қарсы күресті басқарды, бірақ жеңіліп Мартиникаға жер аударылды. Тарихы мен күресі туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дагомея патшасы шамамен 1890 жылдан 1894 жылға дейін.
King of Dahomey from c. 1890 to c. 1894
Беханзин (шамамен 1845 – 10 желтоқсан 1906) – қазіргі Бенин Республикасы Дагомеясының он бірінші (Адандозан есепке алынбаса) патшасы саналады. Таққа отырғаннан кейін ол Кондо есімін қабылдады. Әкесі Глеле өзіне-өзі қол жұмсағаннан кейін, Беханзин 1890 жылдың қаңтарында таққа отырып, 1894 жылға дейін билік құрды. Осыдан кейін Екінші франко-дагомея соғысында француздардан жеңіліп, Мартиникаға жер аударылды. Беханзин – дәстүрлі билік құрылымдары арқылы құрылған Дагомеяның соңғы тәуелсіз билеушісі. Ол Дагомея соғыстары кезінде өз патшалығының француз отарлауына қарсы тұруын жетекшілік етті.
Béhanzin (c. 1845 – 10 December 1906) is considered the eleventh (if Adandozan is not counted) King of Dahomey, modern day Republic of Benin. Upon taking the throne, he changed his name from Kondo. Following his father Glele's suicide, Béhanzin ascended the throne in January 1890 and ruled until 1894, when he was defeated by the French in the Second Franco Dahomean War and exiled to Martinique. Béhanzin was Dahomey's last independent ruler established through traditional power structures. He led the resistance to French colonization of his kingdom, during the Dahomey Wars.
Өмірбаян
Беханзин өз халқының назарында ақылды және батыл адам ретінде танылды. Ол еуропалықтардың Батыс Африка жағалауының осы бөлігіне біртіндеп еніп жатқанын көрді және осының салдарынан еуропалықтарды оқшаулау және олардың әрекеттерін тойтарыс беру саясатын ұстанды. Әкесі Глеле қайтыс алғанға дейін, Беханзин француз елшісі Жан Байолмен кездесуден бас тартты, себебі ол уақытында қадірлі рәсімдер мен салтанатты шараларға қатысуы керек болды.
Béhanzin was seen by his people as intelligent and courageous. He saw that the Europeans were gradually encroaching on this section of the West African Coast, and as a result attempted a foreign policy of isolating the Europeans and rebuffing them. As prince just before the death of his father Glele, Béhanzin declined to meet French envoy Jean Bayol, claiming conflicts in his schedule due to ritual and ceremonial obligations.
Бірінші франко-дагомейлік соғыс
1889 жылғы наурыз айында Дагомея Уэме өзеніндегі ауылға шабуыл жасады, оның басшысы француздардың қорғауында болған. Фон үш түсті ту өзін қорғайды деп ескерткеннен кейін, Дагомеялық амазонкалардың біріне оны бас кесуді және басын туға орап алуды бұйырды. Фондықтар оларды Минон (“аналар”) деп атады, ал француздар грек мифологиясындағы қатыгез әйел жауынгерлердің есімімен Амазонка деп атады. Бұл әйел сарбаздардың Фон әскерінде көрші мемлекеттермен соғыстар кезінде Дагомеяның ауыр шығындарына байланысты кең таралғаны саналады. Осы кезеңдегі француздық пропаганданың мысалдары осы “Амазонкалар” бейнеленген суреттерде кездеседі. Бір дерек бойынша, бір шайқаста Амазонка француз офицерін өткір тістерімен жұлып өлтірді. Бениндегі ауызша хабарлар Амазонканы Беханзиннің сенімді әйелі ретінде сипаттайды, ол француз агенттерінен алған пара үшін соғыс жоспарларын жариялағандықтан сатқындық жасаған патша отбасының мүшелерін жазалауға ант берген. Ол өлтірген француз офицерінің француз әскери барлау қызметінің басшысы болғаны айтылады, ол отбасы мүшелерін сыбайлас жемқорлыққа тарту арқылы сатқындық жасауға итермелеген. Амазонканың оқ-дәрісі бітіп қалған соң, ол тістерін пайдалануға мәжбүр болды. Француздар жоғары барлау, стратегия, қару-жарақ, пара беру және психологиялық соғыс жүргізу арқылы, оның ішінде Уэме және Зу өзендеріндегі қасиетті ағаштардың көп бөлігін кесу арқылы, Еуропалық отарлауға соңғы түскен Африка патшалықтарының бірі – Дагомеяны жеңіске жеткізді, француз әскерінен аз шығын болды. Абомейге тікелей шабуыл жасаудың орнына, француз генералы Альфред Доддс Порто-Новодан шабуыл жасады, Оуэме аңғарынан жоғары көтеріліп, Коув және Бохикон арқылы Абомейге дейін жетті, ал Фон әскері таңертеңгі шайқастағы әдеттегі жаяу шайқас стиліндегі шабуылдарын жалғастырды, олардың қысқаша мачете және семсерлері француз баёнеттерінің қатаң шегін бұзуға қиындық туғызды. Фон әскерінің француздардың Дагомея астанасы Абомейге қарай жорылын баяулатуға бағытталған бірнеше шайқастар мен партизандық соғыстар кезінде француздар жеңіске жетті, олар тек 85 адамнан шығын көрді, ал Фон әскерінен 2000-4000 адам қаза тапты деген есептер бар. 1892 жылғы 5 қарашада патша сарайына шабуыл жасалғаннан кейін Беханзин француз әскеріне бітімгершілік миссиясын жіберді, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Патша Беханзин астананың жау қолына түсуіне жол бермеу үшін қаланы өртеп, эвакуациялады. Ол Дагомея әскерінің қалдықтарымен бірге 17 қарашада француздар астанаға кірген кезде солтүстікке қашып кетті және Беханзиннің ағасы Аголи Аголоны жаңа патша етіп тағайындады. Әскерін қайта құра алмағаннан кейін, король Беханзин 1894 жылғы 15 қаңтарда француздарға бағынды. Ол өмірінің қалған бөлігін Мартиника және Алжирде сүргінде өткізді. Өлгеннен кейін оның сүйегі Абомейге қайтарылды. Оның тағы және ағаш, мыс, темір және күмістен жасалған мүсіндері қазір Музей Куай Бранлиде сақталады және олардың Бенин Республикасына қайтарылуы туралы маңызды талқылаулар өтуде. Беханзиннің орнын оның ағасы Аголи Аголо басты, ол бір кезде армия штабының бастығы болған және француздар келіссөздер жүргізуге дайын болған жалғыз мұрагер еді.
In March 1889, Dahomey attacked a village on the Ouémé whose the chief was under the protection of the French. After remarking that the flag of the tricolour would protect him, the Fon commanded one of his Dahomey Amazons to behead him and wrap his head in the flag. whom the Fon referred to simply as Minon (or "mothers"), but the French called Amazons after the fierce women warriors of Greek mythology. These women soldiers were thought to have become common in the Fon army due to the extreme losses suffered by Dahomey during wars with neighboring kingdoms. Some official French propaganda from the period may be seen in prints depicting these so called Amazons. One source claims that in one of the battles an Amazon killed a French officer by ripping out his throat with her sharpened teeth. Parallel accounts of the event handed down in Benin describe the Amazon as a trusted wife of Béhanzin who had sworn to avenge members of the royal family who had been executed by Béhanzin for treachery after divulging battle plans in return for bribes from French agents. The French officer she is said to have killed was allegedly the head of French military intelligence who committed the 'savage' act of corrupting family members to betray their own. The Amazon was reduced to using her teeth after her ammunition ran out at the battle's peak. Through superior intelligence gathering, superior strategy, superior weaponry, bribery, and a campaign of psychological warfare that included cutting down most of the sacred trees in the Oueme and Zou, the French defeated Dahomey, one of the last African kingdoms to succumb to European colonization, with very few French losses. Instead of attacking Abomey directly by marching straight north from Calavi just north of Cotonou, French General Alfred Dodds attacked from Porto Novo, moving up the Oueme valley until he was within striking distance of Abomey, via Cove and Bohicon, while the Fon continued to pattern their attacks in predictable melee combat style just before dawn, with shorter machete weapons and swords that had difficulty breaking disciplined French Bayonet lines. Over a series of battles and guerilla warfare by the Fon attempting to slow the French march towards the Dahomey capital of Abomey, the French were victorious, sustaining only 85 casualties to the estimated 2000 to 4000 killed among the Fon. On November 5, 1892, following the loss of the royal palace, Béhanzin sent a truce mission to the French forces, but it failed. King Béhanzin, refusing to let the capital fall into enemy hands, burned and evacuated the city. He and the remnants of the Dahomey army fled north as the French entered the capital on 17 November, and installed Béhanzin's brother Agoli agbo as the new King. After failing to rebuild his army, King Béhanzin eventually surrendered to the French on 15 January 1894. He lived out the remainder of his life in exile in Martinique and Algeria. After his death, his remains were returned to Abomey. His throne and his sculptures of wood, copper, iron and silver are now in the Musee Quai Branly, and have been the topic of important discussions about their return to the Republic of Benin. Béhanzin was succeeded by Agoli agbo, his brother and one time Army Chief of Staff, the only potential ruler with whom the French were willing to negotiate.
Көркемдік бейнелеу
Дагомея патшаларының әрқайсысы мүсінде бейнеленіп, оның атқа байланысты мақалдар, байланыстар мен сөз тіркестері сомдалған. Беханзиннің (немесе Геханзиннің) символы ретінде қолда ұсталған жұмыртқа бар, себебі Фон тіліндегі осы сөздер патша атының ребусы немесе ойын түрінде жазылған. Бұрын Абомейдегі патша сарайында (қазір Париждегі Кве Бранли мұражайында) қойылған үлкен ағаш мүсінінен көрініп тұрғанындай, акула Беханзиннің метафорасы болып табылады; акула сияқты, патша Дагомея корольдігінің жағалауын қорғайды. Тудың діңгегіне ілінген тұтқын – Кетоу қаласынан, яғни йоруба халқының, Нагодан шыққан, күшті қарсылас мемлекеттен. Бұл тұтқын патшаға сиқырмен шабуыл жасай аламын деп мақтанған, бірақ Беханзин оны бүлік жасағаны үшін жаза ретінде тудың діңгегіне іліп қойды. Патшаның ең танымал символы – темекі піпесі. Өйткені ол өмірінде, тіпті бала кезінен бастап, темекі тартпаған бір минут болмағанын айтқан.
Each of Dahomey's kings was represented in sculpture with images that referred to the proverbs, associations, and wordplay attached to his royal name. The images that symbolize Behanzin (or Gbehanzin) include an egg held by a hand, as the words for these in the Fon language form a rebus, or pun, of the royal name. As may be seen in the large wooden statue once displayed in the royal palace at Abomey (and now in the Musee Quai Branly in Paris), the shark is a metaphor for Behanzin; as does the shark, the king guards the coast of the kingdom of Dahomey. A captive hanging from a flagpole is a reference to a man from the Nago, or Yoruba, city of Ketou, a powerful rival state. This prisoner had boasted that he could attack the king with magic, but Behanzin hanged him from a flagpole as punishment for his rebellion. The king's most famous symbol is the smoking pipe. This is because he claimed that there wasn't a minute in his life, even when he was a baby, that he was not smoking tobacco.