Кіріспе
Екі тілді оқыту, немесе жай ғана шомылу, – екі тілді білім беруде қолданылатын тәсіл. Онда математика, ғылым немесе әлеуметтік тағылымдар сияқты әртүрлі пәндерді оқыту үшін екі тіл қолданылады. Оқу процесінде қолданылатын тілдер әр студент үшін L1 және L2 деп аталады, мұнда L1 – студенттің ана тілі, ал L2 – шомылу бағдарламалары мен әдістері арқылы меңгерілетін екінші тіл. Тілге шомылудың студенттердің жасына, L2 тіліндегі сабақ уақытына, оқытылатын пәндерге және L1 тілінде сөйлейтін оқушылардың қатысу деңгейіне байланысты түрлі түрлері бар. Бағдарламалар елдер мен жағдайлар бойынша әртүрлі болғанымен, көптеген тілге шомылу бағдарламаларының мақсаты екі тілді қауымдастықты дамыту болып табылады. Көп жағдайда, көпмәдениеттілік те басымдыққа ие, ол көпшілік тілді (айналасындағы халықтың көпшілігі қолданатын тіл) және азшылық тілді (көпшілік тіл емес тіл) сөйлейтін оқушылар үшін де маңызды. Зерттеулер көрсеткендей, мұндай екі тілді білім беру студенттерге L2 тілін ана тіліне жақын деңгейде жақсы түсінуге және қолдануға көмектеседі, сонымен қатар басқа мәдениеттермен танысуды және тілдерді, әсіресе ұрпақтық тілдерді сақтауға мүмкіндік береді.
Language immersion, or simply immersion, is a technique used in bilingual language education in which two languages are used for instruction in a variety of topics, including math, science, or social studies. The languages used for instruction are referred to as the L1 and the L2 for each student, with L1 being the student's native language and L2 being the second language to be acquired through immersion programs and techniques. There are different types of language immersion that depend on the age of the students, the classtime spent in L2, the subjects that are taught, and the level of participation by the speakers of L1. Although programs differ by country and context, most language immersion programs have the overall goal of promoting bilingualism between the two different sets of language speakers. In many cases, biculturalism is also a goal for speakers of the majority language (the language spoken by the majority of the surrounding population) and the minority language (the language that is not the majority language). Research has shown that such forms of bilingual education provide students with overall greater language comprehension and production of the L2 in a native like manner, especially greater exposure to other cultures and the preservation of languages, particularly heritage languages.
Өмірбаян
Екі тілді білім беру, L1 тілінде қолдаусыз L2 тіліне толыққанды енудің дәстүрлі «батып-қал немесе жүз» үлгісінен өзге, әртүрлі тәсілдерді қабылдады. Қолданбалы лингвистика орталығының мәліметінше, 1971 жылы АҚШ-та бар болғаны үш тілге батыру бағдарламасы болған. 2011 жылға қарай АҚШ-та 448 тілге батыру мектебі болды, олардың арасындағы үш негізгі оқыту тілі – испан (45%), француз (22%) және мандарин (13%) тілдері. Канададағы алғашқы француз тіліндегі бағдарлама, онда мақсат тілі оқыту тілі ретінде қолданылды, 1965 жылы Квебекте басталды. Квебек провинциясының басым тілі француз тілі болғандықтан, ағылшын тілді ата-аналар өз балаларының француз және ағылшын тілдерінде жоғары деңгейге жетуін қамтамасыз етуді қалады. Осыдан кейін француз тіліндегі бағдарлама бүкіл елге тарады және қазірге дейін Канадада тілге батырудың ең көп таралған түріне айналды. 2011 жылы Қолданбалы лингвистика орталығы (CAL) жүргізген сауалнамаға сәйкес, АҚШ-та 528-ден астам тілге батыру мектебі бар. Бұдан бөлек, тілге батыру бағдарламалары Австралия, Қытай, Сауд Арабиясы, Жапония және Гонконгқа тарады, олар барлығы 20-дан астам тілді ұсынады. 2011 жылы CAL АҚШ-та жүргізген сауалнама көрсеткендей, испан тілі елдегі тілге батыру бағдарламаларында ең көп қолданылатын тіл. Испан тілінде сөйлейтін елдерден иммиграцияның нәтижесінде АҚШ-та 239-дан астам испан тіліндегі бағдарлама бар. АҚШ-тағы тағы екі кең таралған тілге батыру бағдарламасы – француз және мандарин тілдері, олардың тиісінше 114 және 71 бағдарламасы бар.
Оқыту түрлері
Шетел тілдерін меңгеру немесе зерттеу (FLEX) бағдарламаларында оқушылар сыныпта басқа тілдер мен мәдениеттермен танысады. Сабақ уақытының шағын бөлігі бір немесе бірнеше тілді таныстыруға және/немесе тіл туралы білім алуға арналады, сондықтан мақсатты тілді меңгеру басты мақсат емес. Бағдарламаның мақсаты – мұқият тыңдау дағдыларын, мәдени және тілдік сананы дамыту, болашақта тілдерді оқуға қызығушылық тудыру, сондай-ақ бір немесе бірнеше шетел тіліндегі негізгі сөздер мен тіркестерді үйрену. Бастауыш мектептердегі шетел тілдері (FLES) бағдарламаларында оқушылар мақсатты тілде тыңдау, оқу, жазу және сөйлеуге баса назар аударады. Екі бағытты шомылу бағдарламаларында, сондай-ақ екі тілді немесе екітілді шомылу деп аталатындарда, оқушылардың құрамы екі немесе одан көп тілді білетін адамдардан тұрады. АҚШ-тағы екі бағытты шомылу бағдарламалары ағылшын тілінен басқа тілдің L1 тілшілерін сол тілді сақтап қалуға, сондай-ақ ағылшын тілін екінші тіл ретінде (ESL) оқытуға көмектеседі. Бұған қоса, мұндай бағдарламалар ағылшын тілінің L1 тілшілеріне «шет тілін меңгеру ортасына» енуге мүмкіндік береді. Мақсатты тілдегі құзыреттілікті жақсарту үшін Селеста Кингингер атап өткендей, шетелде оқу кезіндегі тіл үйрену туралы зерттеулер «тіл үйренушілердің жергілікті коммуникативтік тәжірибеге кеңінен қатысуы, өздерін шеттегі қатысушылар ретінде сезінуі және тілдің өзіне қатысты тереңірек түсінікке ие болуы қажеттігін» көрсетеді.
Іске асыру
Мұндай бағдарламаны ұйымдастыру және құру міндеті қиындықтар мен мәселелерге толы болуы мүмкін, жоспарлаудан бастап аудандық бюджетке дейіннің өзінде қиындықтар туындайды. Тілдерді оқыту саласындағы жоғары деңгейдегі зерттеулер орталығы ұсынған іске асырудың бір жолы – кезеңдеп енгізу әдісі. Бұл әдіс бағдарламаға ең төменгі сыныптан бастап қатысумен және әр жыл сайын жаңа сыныптарды қосып, жоғары сыныптарға дейін кеңейтуді қамтиды. Мұндай бағдарламаны бірте-бірте енгізу, қаржыландыруы шектеулі мектептер үшін де, мұндай бағдарламаның тиімділігіне күмәнданатындар үшін де пайдалы, себебі ол жыл сайын бағалауға мүмкіндік береді. Егер бағдарлама бастапқыда сәтсіздікке ұшыраса, зиянның ауқымы азырақ болады. Бағдарламаның табысы үшін іске асыру әдісі маңызды рөл атқарады. RAND институтының қорытындысына сәйкес, мұндай бағдарламалардың нәтижесі жағымды, бірақ олар дұрыс іске асырылған жағдайда ғана тиімді, яғни сыныптағы оқу бағдарламасына қатаң сәйкестік пен тұрақтылық сақталғанда.
Тіл үйрену кезеңдері
Алдын ала өндіріс: «тыныш кезең» деп те аталады, бұл кезең тілге толық бойлау ортасында 10 сағаттан 6 айға дейін созылуы мүмкін. Оқушылар саналарында шамамен 500 түсінікті сөзді жинауы мүмкін, бірақ әлі тілді сөйлей алмайды. Осы еліктеу кезеңінде оқушылар сыныпта естігендерін қайталауға бейім, суреттерге және «иә» немесе «жоқ» сұрақтарына бас издеу немесе бас шайқау сияқты қимыл-қозғалыстар арқылы жауап береді. Сабақта суреттер мен дене білдіру әдістерін пайдалану қажет. Сөздік қорын дамыту кезеңінде оқушылардың шамамен 3000 сөзі белсенді болады, бұл кезең ерте өндіріс кезеңінен кейін бір жылға созылады. Оқушылар қарапайым сұрақтарға жауап бере алады және қарапайым тіркестер мен үлгілерде үш немесе одан көп сөз қолдана алады. Оқушылар суреттермен берілген әңгіменің жалпы мағынасын түсіне алады, бірақ үлгілерді дұрыс қолдана алмауы мүмкін, алайда олардың кейбіреулерін өздері түзетуге қабілетті. Бұл кезең өзін-өзі түзету кезеңі деп те аталады. Осы кезеңде мұғалімдер сыныптағы әңгімелерге баса назар аударады. Бұл кезең оқушылардың пән бойынша көптеген сөздерді білуін қажет етеді және 4 жылдан 10 жылға дейін созылуы мүмкін. Бұл – мақсатты тілдегі академиялық білімділік деңгейіне жеткендік. Оқушылардың екінші тілді меңгеру қабілеті ана тіліне жақын деңгейге жетеді. Қосымша зерттеулерге сәйкес, басқа тілді үйрену оқушылардың математика, назар шоғырландыру және есте сақтау қабілеттерін жақсартуға көмектеседі. Шетел тілдерін оқыған оқушылардың шығармашылық және жоғары деңгейдегі ойлау дағдылары сияқты ақыл-ой қабілеттері де артады (қос тілділіктің танымдық артықшылықтарын қараңыз) және жұмыс орнында жалақысы жоғары және мүмкіндіктердің кең ауқымы сияқты артықшылықтары бар, себебі жұмыс берушілер әртүрлі тілдер мен мәдениеттерді білетін мамандарды іздейді. Екі тілді оқыту бағдарламалары бірнеше тілде еркін сөйлеуді дамытуға және осы артықшылықтарды барынша арттыруға бағытталған. Егер қалаған тілде толыққанды еркін сөйлеуге қол жеткізілмесе де, екі тілді оқыту бағдарламалары болашақта еркін сөйлеуге берік негіз жасайды және оқушыларға өз тілдерінен өзге тілдер мен мәдениеттерді бағалауға көмектеседі. Екі тілді білім берудің көпшілік тілді үйренуге ұзақ мерзімді теріс әсері жоқ, оқушылардың ана тілі (L1) көпшілік немесе азшылық тіліне және білім беру бағдарламасының ұйымдастырылуына қарамастан. Екі тілді білім берудің байқалатын нәтижелері – екі тілде де академиялық және түсініктік білімділік, екі тілділікті дамытуға баса назар аударатын бағдарламалардағы үлкен жетістіктер, сондай-ақ азшылықтағы оқушылардың екінші тілдегі (L2) әдеби дағдыларын жақсарту, егер олар көпшілік тілде бір тілді білім алғанда. Екі тілділікті дамыту мақсатындағы тілдерді оқыту бағдарламалары, Канаданың француз-ағылшын тілдерін үйрету бағдарламасы алғашқылардың бірі болып табылады, бастапқыда оқушылардың стандартталған тест нәтижелері орташа деңгейден төмен екенін хабарлады. Бұл Канада бағдарламасында да осылай болды, бірақ 5-сыныпқа келген кезде олардың нәтижелері мен тек ағылшын тілінде оқыған оқушылардың нәтижелері арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ. Ағылшын тіліндегі оқушылардың орфографиялық қабілеттері тез арада ағылшын тіліндегі оқушылардың қабілеттерімен теңестірілді. Нәтижесінде, оқушылар ағылшын тіліндегі біліктіліктерін жоғалтпады және француз тілінде оқу мен түсінуде ана тіліне жақын деңгейге жетті, бірақ сөйлеу және жазу француз тілінде ана тіліне жақын деңгейге жете алмады. Алайда, бағдарлама ауызша француз тілін еркін меңгеруге берік негіз болып табылады.
Канада
2009 жылы шамамен 300 000 канадтық оқушы (мектеп оқушыларының шамамен 6%) тілге батыру бағдарламаларына қатысты. Ерте батыруда ана тілі ағылшын тілінде сөйлейтін оқушылар формалды ағылшын тіліндегі білім беруге 2-3 жыл бұрын француз тіліне батырылады. Осы ерте кездесу канадтық ағылшын тілінде сөйлейтін оқушыларды 4-сыныпқа дайындайды, онда олар уақыттың 50% ағылшын тілінде, ал қалған 50% француз тілінде оқытылады. Тілге батыру сабақтары қазір АҚШ-тың ішінде, қалалық және қала маңындағы аймақтарда, екі тілді және бір тілді батыру түрлерінде, сондай-ақ түрлі тілдерде таба аласыз. 2005 жылдың мамыр айына қарай, АҚШ-тың бастауыш мектептерінде 10 тілде оқытуды жүзеге асыратын 317 екі тілді бағдарлама болды, және осы бағдарламалардың 96% испан тілінде жүргізілді.
Гавайи
1970 жылдары Гавайиде екі тілді білім беру бағдарламалары басталды. Гавай тілі бағдарламасы мәдени тұтастықты сақтау мақсатында, мұра тіліндегі екі тілді тереңдеу оқыту арқылы ана тілінің меңгеруіне баса назар аударды. 1995 жылға қарай, Гавай тіліне тереңдеу оқыту бағдарламасына 1-8 сыныптар аралығында 756 оқушы қабылданды. Бағдарлама 5- және 6-сыныптарға дейін қатаң түрде гавай тілінде оқытылды, содан кейін ағылшын тілі күніне бір сағат оқыту тілі ретінде енгізілді. Гавай тілінде тереңдеу оқыту бағдарламасы бүгінгі күнге дейін қолданылуда. Тілді жаңғыртуға баса назар аударылып, гавай тілі 5-сыныпқа дейін негізгі оқыту құралы болып табылады, ағылшын тілі енгізілгенімен, гавай тілі негізгі оқыту құралы ретінде өз орнын сақтайды.
Мексика
Хамельдің (1995) зерттеуі Мексиканың Мичоакан штатындағы екі екітілді бастауыш мектепті қарастырады, онда мұғалімдер барлық пәндерді, соның ішінде әдебиет пен математиканы балалардың L1: П’урхепеча тілінде оқытатын оқу бағдарламасын жасады. 1995 жылы оқу бағдарламасы іске қосылғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, зерттеушілер L1 П’урхепеча тілінде сауатты оқушыларды L1 испан тілінде сауатты оқушылармен салыстырып зерттеу жүргізді. Зерттеу нәтижелері L1 П’урхепеча тілінде сауатты оқушылардың екі тілде де (П’урхепеча және испан тілінде) L1 испан тілінде сауатты оқушылардан жақсы көрсеткенін көрсетті.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландия мұралық екі тілді оқыту бағдарламаларының тағы бір мысалы болып табылады. 1982 жылы құрылған, маори тілінде толыққанды оқыту жүйесі сыныпта ағылшын тілін қолдануға қатаң тыйым салады, тіпті ағылшын тілі оқушылардың ана тілі болған жағдайда да. Бұл маори тілі үшін жеткілікті құралдар мен дамылмаған екі тілді оқыту стратегиясының болмауынан туындаған педагогтар үшін қиындықтарға себеп болды.
Малави мен Замбия
Уильямстың (1996) зерттеуі Малави мен Замбиядағы екі түрлі қауымдастықта екі тілді білім берудің әсерін қарастырды. Малавиде чичева тілі негізгі оқу тілі, ал ағылшын тілі жеке курс ретінде оқытылады. Замбияда ағылшын тілі негізгі оқу тілі, ал жергілікті ньянья тілі жеке курс ретінде оқытылады. Уильямстың зерттеуі әр елдегі алты мектептің 5-сынып оқушыларын қамтыды. Ол екі тест өткізді: ағылшын тілінде оқу тесті және ана тілінде оқу тесті. Бір нәтиже көрсеткендей, замбиялық және малавилік мектеп оқушыларының ағылшын тілінде оқу дағдылары арасында маңызды айырмашылық жоқ. Дегенмен, ана тілінде оқу дағдылары бойынша маңызды айырмашылықтар байқалды. Зерттеу нәтижелері малавилік оқушылардың өз ана тілі – чичева тілінде, замбиялық балалардың ана тілі – ньянья тілінде оқудан жақсы нәтиже көрсеткенін анықтады.