Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бая – Оңтүстік Венгриядағы округтік құқықтары бар қала. Бұл округтың екінші ірі қаласы, округ орталығы Кечкеметтен кейін, және шамамен 35 000 адам тұрады. Бая – Бая муниципалитетінің орталығы. Бая төңірегінде темір ғасырының соңынан бері үздіксіз қоныстану болған, бірақ тарихқа дейінгі дәуірде де адамдар болғандығының куәліктері бар. Елді мекеннің өзі, болжам бойынша, 14 ғасырда құрылған. Осман империясы Венгрияны басып алғаннан кейін, Бая басқа жақын елді мекендерге қарағанда маңыздырақ болды және 1696 жылы қала құқығын алды. Бүгінде Бая Солтүстік Бачканың өмірінде маңызды рөл атқарады, жергілікті сауда орталығы болып табылады және білім беру, денсаулық сақтау сияқты мемлекеттік қызметтерді ұсынады. Қаланың басқа аймақтармен бірнеше жол және теміржол байланысы бар, сондай-ақ тұрғындар үшін жергілікті қоғамдық көлік жүйесі де бар. Дунай және Геменц орманға жақын орналасқандығымен қатар, өзінің мәдени ескерткіштері де туризмді дамытуға мүмкіндік береді, бірақ бұл сала әлі толыққанды қалыптаспаған.
Baja is a city with county rights in , southern Hungary. It is the second largest city in the county, after the county seat at Kecskemét, and is home to some 35,000 people. Baja is the seat of the Baja municipality. The environs of Baja have been continuously inhabited since the end of the Iron Age, but there is evidence of human presence since prehistoric times. The settlement itself was most likely established in the 14th century. After the Ottoman Empire had conquered Hungary, it grew to prominence more than the other nearby settlements, and was granted town rights in 1696. Today, Baja plays an important role in the life of Northern Bácska as a local commercial centre and the provider of public services such as education and healthcare. It has several roads and a railway connection to other parts of the country, and also offers local Public transport for its residents. Being close to the Danube and the forest of Gemenc, as well as having its own cultural sights, makes it a candidate for tourism, but this is not well established yet.
Этимология
Қаланың венгр тіліндегі атауы, мүмкін, түркі тілінен шыққан. Көпке белгілі "бұқа" деген ат оның нағыз шығу тегі емес, бірақ қаланың алғашқы иесі Бажадан осы атауын алған болуы мүмкін. Қаланың латынша атауы Франсильо. Бажаның немісше атауы да болған: Франкенштадт. Қалада тұратын оңтүстік славяндар, бунжевци және сербтер Бажаны мадьярлар сияқты атайды, бірақ сәл басқаша айтылады (оның орнына ). Оның серб кириллицасындағы жазылуы Баја.
The city's Hungarian name is probably derived from a Turkic language. The commonly known "bull" name is likely not its real origin, but may have gotten its title from the first owner of the city, Baja. The Latin name of the town is Francillo. Baja also used to have a German name: Frankenstadt. The South Slavs, Bunjevci and Serbs, who live in the city call Baja by the same name as Magyars do, but with a slightly different pronunciation ( instead of ). Its spelling in Serbian Cyrillic writing is Баја.
Тарих
Қала алғаш рет 1308 жылы тарихта еске алынған. Бажай әулеті бұл қаланың алғашқы белгілі иесі болды. 1474 жылы Матиас Корвин қаланың жерін Чобор әулетіне сыйлады. 16-17 ғасырлардағы Түрік шапқыншылығы кезінде қала аймақтың ресми орталығы болып, қорғаныс бекінісіне ие болды. Осы кезеңде Буньевци және сербтер қалаға қоныс аударды. Бұған қоса, Босниялық монахтармен францискандық миссия белсенді қызмет етті. 18 ғасырда Венгрия, қайтадан иеленген территорияларымен бірге, Габсбург империясының құрамына кірді. Қалаға немістер, венгрлер және еврейлер көшіп келді. Дунай өзенінде орналасқандықтан, қала аймақтың көлік және сауда орталығына айналды. Дәл осы жерде астық пен шарап қайықтарға тиеліп, Австрия мен Германияға жоғары ағысқа қарай тасымалданды. 1727 жылы Чобор әулеті қаланың иелігін қайта алды. 1765 жылға дейін қала тұрғындары үш ұлттан құралды: Буньевци (Далматиялықтар деп те аталатын), немістер және сербтер. Одан кейін, үкімет шешімімен Дальматика ұлты Венгрия ұлтына өзгертілді. Алайда, 1768 жылы сайланған қала әкімі Францискан шіркеуінде Буньевци тілінде қызметке кірісті. 1699 жылы Бая Бач-Бодрог округының ең "өнеркәсіптік дамыған" қаласы болды. 19 ғасырда Бая маңызды теміржол торабына айналды, бірақ венгр астығын теңізге жеткізу үшін Фиумеге (Риека) теміржол салынуына байланысты маңызы төмендеді. Қала сауда және қызмет көрсету орталығы болып қала берді. 1918 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, қала жаңа құрылған Югославия Корольдігінің басқаруына берілді. 1920 жылғы Трианон шарты бойынша қала Венгрияға қайтарылды және қысқартылған округтың орталығы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала тоқыма фабрикасымен және Дунай өзенін кесіп өтетін маңызды көпірімен танымал болды. Оның маңыздылығы бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, өйткені Венгрияның Бачка аймағынан (серб. Бачка) адамдар жоғары білім алу, мемлекеттік және бизнес қызметтері үшін осы қалаға келеді.
The city was first mentioned in 1308. The Bajai family was the first known owner of the town. In 1474 the settlement was given to the Czobor family by Matthias Corvinus. During the Turkish Conquest in the 16th and 17th centuries it was the official center for the region and it possessed a fortification. This era saw the immigration of Bunjevci and Serbs into the town. There was also an active Franciscan mission with monks from Bosnia. In the 18th century, Hungary with its regained territories was a part of the Habsburg Empire. Germans, Hungarians and Jews migrated into the town. Due to its location on the Danube, it became a transportation and commercial hub for the region. This was the place where grain and wine were loaded onto boats to be transported upriver to Austria and Germany. In 1727 the Czobor family regained its ownership. Until 1765, the inhabitants belonged to three nations; Bunjevac (under name of Dalmatians), the Germans and the Serbs. Following this, according to a government decree the Natio Dalmatica was changed into the Natio Hungarica, but even in 1768, the elected mayor swore the oath in the Bunjevac language in the Franciscan Church. In 1699, Baja was Bács Bodrog county's most "industrialized" city. In the 19th century Baja became a minor railway hub, but its importance declined as the railway to Fiume (Rijeka) was built in order to get Hungarian grain seaborne. The city was still a commercial and service center for the region. In 1918, after World War I, the ceasefire line placed the city under administration of the newly formed Kingdom of Yugoslavia. By the Treaty of Trianon from 1920, the city was assigned to Hungary, and became the capital of the reduced county of
After World War II the city became known for its textile mill and because of its important bridge crossing the Danube. Its importance is still evident as people from the Bácska region (Serbian: Bačka) of Hungary come for higher education, government and business services.
Демография
Қаланың 2023 жылдың 1 қаңтарына 33 142 тұрғыны бар. 2001 жылғы халық санағында 38 360 адамнан тұратын, 16%-ға үлкен халық өз ұлты бойынша мынадай мәліметтерді келтірді: 93,5% - венгрлер; 2,7% - немістер; 1,3% - хорваттар; 0,4% - сербтер; 0,1% - словактар; 0,5% - цығандар; 6,1% - белгісіз немесе жауап бермеді. 2019 жылдың 1 қаңтарына 17 149 үй тіркелген.
The city has 33,142 residents as of 1 January 2023. In the 2001 Census, the 16% larger population of 38,360 reported its ethnicity thus:
93.5% Hungarians;
2.7% Germans;
1.3% Croats;
0.4% Serbs;
0.1% Slovaks;
0.5% Romani people;
6.1% unknown or did not say. As of 1 January 2019, there are 17 149 houses.
Орналасқан жері
Бая Будапешттен оңтүстікке және Кечкеметтен оңтүстік-батысқа қарай, 55 және 51 тас жолдарының қиылысында, Дунай өзенінің жанында орналасқан. Баяның негізгі өзені – Суговица (сонымен қатар Камарас Дуна деп те аталады). Бая екі ірі аймақтың: Ұлы Венгрия жазығының (Альфёльд) және Трансдунайдың (Дунантуль) кездесетін жерінде жатыр. Дунай өзені осы екі аймақты бөліп тұрады. Қаланың батыс бөлігінде Истван Тюрр көпірінің қасында Геменц орман жайыла бастайды. Геменц Дунай-Драва ұлттық паркінің құрамына кіреді. Оны Баядан тар темір жол арқылы аралап көруге болады. Бая өзеннің сол жағалауында, Ұлы Венгрия жазығында орналасқан. Дегенмен, Бая Трансдунай қалаларына көбірек ұқсайды. Шығыс жағында жүгері, бидай және арпа сияқты егістік дақылдары өсіріледі.
Baja is located about south of Budapest and southwest of Kecskemét, at the crossing of Road 55 and Road 51, on the river Danube. Baja's main river is Sugovica (also called Kamarás Duna). Baja is at the meeting point of two large regions: the Great Hungarian Plain (Alföld) and Transdanubia (Dunántúl). The River Danube separates the two regions. The occidental part of the city is where the Gemencforest starts to spread out next to the István Türr Bridge. Gemenc is part of the Danube Drava National Park. It can be discovered from Baja via a narrow gauge railway. Baja is located on the left bank of the river, on the Great Hungarian Plain. However, Baja is more similar to the cities of Transdanubia. To the east, arable crops such as maize, wheat and barley are grown.
Климат
Баха Венгрияның континенттік және Жерорта теңізі маңы аймақтарының мәжілісінде. Жазда ыстық болады (кейде температура 36–37 °C-қа дейін көтеріледі) және ауа тығыз, ал қыста суық және қар жауады. Көктемде көбінесе жаңбыр жауады. Жаз айларында аймақта кенеттен қатты жаңбырлар жиілеп барады.
Baja is at the meeting of the continental and mediterranean region of Hungary. The summers are hot (the temperature sometimes goes up to 36–37 °C) and stifling, while the winters are cold and snowy. It often rains in the spring. At summertime extreme torrential rains are getting common every now and then in the region.
Экономика
Қала Дунай өзеніндегі елдің су көлігінде маңызды рөл атқарады, ол Венгриядағы екінші ірі порты болып табылады. Бая қаласы ірі корпорацияға мекенжай: AXIÁL Co. Axiál бүкіл Шығыс Еуропаға ауыл шаруашылығы машиналарын үлкен табыспен сатады. Геменц орман және аң аулау компаниясы жақын орналасқан Геменц табиғи қорығын басқарады. Қалада Бая және оның төңірегінде тұратын адамдар үшін маңызды көптеген коммерциялық мекемелер бар. Шамамен 10 жыл бұрын TESCO супермаркеті мен оның жанында сауда орталығы ашылды.
The city plays an important role in the country's water transport on the river Danube with its second biggest port in Hungary. Baja gives home to an extensive corporation: to AXIÁL Co. Axiál sells agricultural machines all over eastern Europe with great success. Gemenc Forest and Game Co. Ltd. is managing the nearby nature reserve, Gemenc. There are numerous commercial structures in the city, which prove important to the people living in and around Baja. Roughly 10 years ago a TESCO supermarket opened along with a shopping centre next to it.
Мәдениет, білім және өмір
Қалада бірнеше мұражай мен көркемсурет галереялары бар, олардың көпшілігі тұрақты көрмелермен. Олардың ішінде Истван Тюрр мұражайы (бұрынғы жергілікті тұрмыстың заттарын көрсетеді), Истван Наги галереясы (Истван Нагидің суреттерінің жинағы) және Буньевци үйі (Буньевци дәстүрлері туралы) бар. Жыл сайынғы Балықшылар шұпасын қайнату фестивалі – Еуропадағы танымал шара, оған ірі балық шұпасын қайнату жарысы және басқа да мәдени іс-шаралар кіреді. Қалада әр ұлттың дінін көрсететін 15 шіркеу бар. Олардың ішінде (сенушілер санымен) католик (25 203), протестант (1 623), евангелист (268), унитарист, православие (90), лютеран және иудаизм (27) діндері бар. Ұлы Венгрия жазығына, Геменцке және Трансдунайға салыстырмалы түрде жақын орналасқан қала, аймақтық туристер үшін де қолайлы база болып табылады. Қалада үш атақты білім беру мекемесі бар: Бела III орта мектебі және Эөтвос Йожеф колледжі. Сондай-ақ, кішкентай обсерватория да бар. MNÁMK (Мадьярорсаги Неметек Альталанос Мувелёдеси Кёзпонта; ағылшын тілінде: Венгрияда тұратын немістердің жалпы мәдениет орталығы) бар.
The city has some museums and art galleries, most of them with permanent exhibitions. These include the István Türr Museum (exhibits objects of former local life), the István Nagy Gallery (a collection of István Nagy's paintings), and the Bunjevci House (about Bunjevci traditions). The annual Fisherman's Soup Boiling Festival is a famous event in Europe, which includes a great fish soup boiling contest, and other cultural occurrences. There are 15 churches in the city, representing the religion of each ethnicity. These religions include (with the number of believers) Roman Catholic (25 203), Protestant (1 623), Evangelist (268), Unitarian, Orthodox (90), Lutheran and Judaism (27). Located relatively close to the Great Hungarian Plain, to Gemenc and Transdanubia, the city is also feasible as a base for regional tourists. There are three notable educational institutes in the city: Béla III High school and the Eötvös József College. A smaller observatory also exists. There is the MNÁMK (Magyarországi Németek Általános Művelődési Központja; English: General Culture Center of Germans Living in Hungary).
Эндре Ади кітапханасы
Баха кітапханасы атақты венгр ақыны Эндре Адидің есімімен аталуы себебі осы кітапхана ғимараты бұрын Баха синагогасы болған. Ғимаратты қаланың еврей қауымы сыйға берген. Синагога бағында Холокост құрбандарын еске алу ескерткіші орналасқан. Кітапханада 18 ғасырға дейінгі кітаптардың өте кең жинағы бар. "Ежелгі кітаптар" жинағы 4352 томнан және одан да көп жазбалардан тұрады, себебі көптеген томдар жинақталған (мысалы, олардың бірі 17 жазбадан тұрады). Кітапханада үш инкунабула сақталған.
Baja's library got its name from the famous Hungarian poet, Endre Ady. The library's building used to be Baja's synagogue. The building was offered by the city's Jewish community. The Holocaust appreciation memorial stands in the synagogue's garden. The library has a very large collection of pre 18th century books. The "Ancient book" collection includes 4,352 volumes, and a lot more writings, because many of the volumes are collectives (for example, one of them contains 17 writings). The library has three incunabulums.