Кіріспе

Бая – Оңтүстік Венгриядағы округтік құқықтары бар қала. Бұл округтың екінші ірі қаласы, округ орталығы Кечкеметтен кейін, және шамамен 35 000 адам тұрады. Бая – Бая муниципалитетінің орталығы. Бая төңірегінде темір ғасырының соңынан бері үздіксіз қоныстану болған, бірақ тарихқа дейінгі дәуірде де адамдар болғандығының куәліктері бар. Елді мекеннің өзі, болжам бойынша, 14 ғасырда құрылған. Осман империясы Венгрияны басып алғаннан кейін, Бая басқа жақын елді мекендерге қарағанда маңыздырақ болды және 1696 жылы қала құқығын алды. Бүгінде Бая Солтүстік Бачканың өмірінде маңызды рөл атқарады, жергілікті сауда орталығы болып табылады және білім беру, денсаулық сақтау сияқты мемлекеттік қызметтерді ұсынады. Қаланың басқа аймақтармен бірнеше жол және теміржол байланысы бар, сондай-ақ тұрғындар үшін жергілікті қоғамдық көлік жүйесі де бар. Дунай және Геменц орманға жақын орналасқандығымен қатар, өзінің мәдени ескерткіштері де туризмді дамытуға мүмкіндік береді, бірақ бұл сала әлі толыққанды қалыптаспаған.

Этимология

Қаланың венгр тіліндегі атауы, мүмкін, түркі тілінен шыққан. Көпке белгілі "бұқа" деген ат оның нағыз шығу тегі емес, бірақ қаланың алғашқы иесі Бажадан осы атауын алған болуы мүмкін. Қаланың латынша атауы Франсильо. Бажаның немісше атауы да болған: Франкенштадт. Қалада тұратын оңтүстік славяндар, бунжевци және сербтер Бажаны мадьярлар сияқты атайды, бірақ сәл басқаша айтылады (оның орнына ). Оның серб кириллицасындағы жазылуы Баја.

Тарих

Қала алғаш рет 1308 жылы тарихта еске алынған. Бажай әулеті бұл қаланың алғашқы белгілі иесі болды. 1474 жылы Матиас Корвин қаланың жерін Чобор әулетіне сыйлады. 16-17 ғасырлардағы Түрік шапқыншылығы кезінде қала аймақтың ресми орталығы болып, қорғаныс бекінісіне ие болды. Осы кезеңде Буньевци және сербтер қалаға қоныс аударды. Бұған қоса, Босниялық монахтармен францискандық миссия белсенді қызмет етті. 18 ғасырда Венгрия, қайтадан иеленген территорияларымен бірге, Габсбург империясының құрамына кірді. Қалаға немістер, венгрлер және еврейлер көшіп келді. Дунай өзенінде орналасқандықтан, қала аймақтың көлік және сауда орталығына айналды. Дәл осы жерде астық пен шарап қайықтарға тиеліп, Австрия мен Германияға жоғары ағысқа қарай тасымалданды. 1727 жылы Чобор әулеті қаланың иелігін қайта алды. 1765 жылға дейін қала тұрғындары үш ұлттан құралды: Буньевци (Далматиялықтар деп те аталатын), немістер және сербтер. Одан кейін, үкімет шешімімен Дальматика ұлты Венгрия ұлтына өзгертілді. Алайда, 1768 жылы сайланған қала әкімі Францискан шіркеуінде Буньевци тілінде қызметке кірісті. 1699 жылы Бая Бач-Бодрог округының ең "өнеркәсіптік дамыған" қаласы болды. 19 ғасырда Бая маңызды теміржол торабына айналды, бірақ венгр астығын теңізге жеткізу үшін Фиумеге (Риека) теміржол салынуына байланысты маңызы төмендеді. Қала сауда және қызмет көрсету орталығы болып қала берді. 1918 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, қала жаңа құрылған Югославия Корольдігінің басқаруына берілді. 1920 жылғы Трианон шарты бойынша қала Венгрияға қайтарылды және қысқартылған округтың орталығы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала тоқыма фабрикасымен және Дунай өзенін кесіп өтетін маңызды көпірімен танымал болды. Оның маңыздылығы бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, өйткені Венгрияның Бачка аймағынан (серб. Бачка) адамдар жоғары білім алу, мемлекеттік және бизнес қызметтері үшін осы қалаға келеді.

Демография

Қаланың 2023 жылдың 1 қаңтарына 33 142 тұрғыны бар. 2001 жылғы халық санағында 38 360 адамнан тұратын, 16%-ға үлкен халық өз ұлты бойынша мынадай мәліметтерді келтірді: 93,5% - венгрлер; 2,7% - немістер; 1,3% - хорваттар; 0,4% - сербтер; 0,1% - словактар; 0,5% - цығандар; 6,1% - белгісіз немесе жауап бермеді. 2019 жылдың 1 қаңтарына 17 149 үй тіркелген.

Орналасқан жері

Бая Будапешттен оңтүстікке және Кечкеметтен оңтүстік-батысқа қарай, 55 және 51 тас жолдарының қиылысында, Дунай өзенінің жанында орналасқан. Баяның негізгі өзені – Суговица (сонымен қатар Камарас Дуна деп те аталады). Бая екі ірі аймақтың: Ұлы Венгрия жазығының (Альфёльд) және Трансдунайдың (Дунантуль) кездесетін жерінде жатыр. Дунай өзені осы екі аймақты бөліп тұрады. Қаланың батыс бөлігінде Истван Тюрр көпірінің қасында Геменц орман жайыла бастайды. Геменц Дунай-Драва ұлттық паркінің құрамына кіреді. Оны Баядан тар темір жол арқылы аралап көруге болады. Бая өзеннің сол жағалауында, Ұлы Венгрия жазығында орналасқан. Дегенмен, Бая Трансдунай қалаларына көбірек ұқсайды. Шығыс жағында жүгері, бидай және арпа сияқты егістік дақылдары өсіріледі.

Климат

Баха Венгрияның континенттік және Жерорта теңізі маңы аймақтарының мәжілісінде. Жазда ыстық болады (кейде температура 36–37 °C-қа дейін көтеріледі) және ауа тығыз, ал қыста суық және қар жауады. Көктемде көбінесе жаңбыр жауады. Жаз айларында аймақта кенеттен қатты жаңбырлар жиілеп барады.

Экономика

Қала Дунай өзеніндегі елдің су көлігінде маңызды рөл атқарады, ол Венгриядағы екінші ірі порты болып табылады. Бая қаласы ірі корпорацияға мекенжай: AXIÁL Co. Axiál бүкіл Шығыс Еуропаға ауыл шаруашылығы машиналарын үлкен табыспен сатады. Геменц орман және аң аулау компаниясы жақын орналасқан Геменц табиғи қорығын басқарады. Қалада Бая және оның төңірегінде тұратын адамдар үшін маңызды көптеген коммерциялық мекемелер бар. Шамамен 10 жыл бұрын TESCO супермаркеті мен оның жанында сауда орталығы ашылды.

Мәдениет, білім және өмір

Қалада бірнеше мұражай мен көркемсурет галереялары бар, олардың көпшілігі тұрақты көрмелермен. Олардың ішінде Истван Тюрр мұражайы (бұрынғы жергілікті тұрмыстың заттарын көрсетеді), Истван Наги галереясы (Истван Нагидің суреттерінің жинағы) және Буньевци үйі (Буньевци дәстүрлері туралы) бар. Жыл сайынғы Балықшылар шұпасын қайнату фестивалі – Еуропадағы танымал шара, оған ірі балық шұпасын қайнату жарысы және басқа да мәдени іс-шаралар кіреді. Қалада әр ұлттың дінін көрсететін 15 шіркеу бар. Олардың ішінде (сенушілер санымен) католик (25 203), протестант (1 623), евангелист (268), унитарист, православие (90), лютеран және иудаизм (27) діндері бар. Ұлы Венгрия жазығына, Геменцке және Трансдунайға салыстырмалы түрде жақын орналасқан қала, аймақтық туристер үшін де қолайлы база болып табылады. Қалада үш атақты білім беру мекемесі бар: Бела III орта мектебі және Эөтвос Йожеф колледжі. Сондай-ақ, кішкентай обсерватория да бар. MNÁMK (Мадьярорсаги Неметек Альталанос Мувелёдеси Кёзпонта; ағылшын тілінде: Венгрияда тұратын немістердің жалпы мәдениет орталығы) бар.

Эндре Ади кітапханасы

Баха кітапханасы атақты венгр ақыны Эндре Адидің есімімен аталуы себебі осы кітапхана ғимараты бұрын Баха синагогасы болған. Ғимаратты қаланың еврей қауымы сыйға берген. Синагога бағында Холокост құрбандарын еске алу ескерткіші орналасқан. Кітапханада 18 ғасырға дейінгі кітаптардың өте кең жинағы бар. "Ежелгі кітаптар" жинағы 4352 томнан және одан да көп жазбалардан тұрады, себебі көптеген томдар жинақталған (мысалы, олардың бірі 17 жазбадан тұрады). Кітапханада үш инкунабула сақталған.