Кіріспе

Емшектер түрі Еуропалық койын (Talpa europaea) – Eulipotyphla қатарына жататын сүтқоректі жануар. Оны қарапайым койын және солтүстік койын деп те атайды. Бұл койын үнемі кеңейтіліп жатқан туннельдер жүйесінде өмір сүреді. Ол осы туннельдерді өз жемірін аулау үшін пайдаланады. Қалыпты жағдайда, қазылған топырақ жер бетіне итеріліп, нәтижесінде ерекше койын төбешіктері пайда болады. Ол бәсеңқоректі жануар, негізінен жер құрттарымен, сондай-ақ жәндіктермен, мыңаяқтылармен, тіпті егеуқұйрықтармен және тышқандармен қоректенеді. Оның сілекейінде жер құрттарын парализге түсіретін у бар.

Таксономия

Аквитандық койын (T. aquitania) бұрын бір түр деп есептелген, бірақ 2017 жылы жеке түр ретінде сипатталды.

Тарату

Еуропалық құрлы қаздың Еуропаның және Азияның ең батыс бөліктерінде кең таралған ареалы бар, ол Ұлыбритания және Оңтүстік Скандинавия сияқты солтүстікке дейін, Грекияның солтүстігіне дейін оңтүстікке және Батыс Сібірге дейін шығысқа қарай таралған. Осы ареалдың көп бөлігінде бұл – құрлы қаздың жалғыз түрі. Францияның Луар өзені бұл түрдің ареалына батыс шекарасы болып табылады деп есептелген, ол оны Аквитания құрлы қазынан бөліп тұрады, бірақ зерттеулер көрсеткендей, бұл көбінесе дұрыс болғанымен, қатаң шекара емес, себебі екі түрдің өкілдері де өзеннің екі жағында кездеседі, осылайша оларды кем дегенде кейбір жерлерде бірге тіршілік ететін түрлерге жатқызуға болады.

Сипаттама

Еуропалық койынды денесі цилиндр тәрізді және ұзын, салмағы әйелдері еркектерге қарағанда кішірек болады. Көздері кішкентай, жүнінің астында жасырылған, ал құлақтары терідегі шағын қырқалар ғана. Жүні көбінесе қара сұр түсті, бірақ түстердің диапазоны кең, себебі жер астында өмір сүру салдарынан жүннің түсіне қатысты ешқандай кемшілік жоқ. Ақ, ашық сұр, қызыл қоңыр, күйдірілген қоңыр және қара түсті еуропалық койындар да кездеседі.

Тіршілік ету ортасы

Көбінесе жер астындағы туннельдерде кездеседі, бірақ еуропалық көпір-құбыр тек жер астында ғана өмір сүретін жануар емес. Көктемде және жаздың басында жас көпір-құбырлар аналықтарының қуыстарынан шығып, жаңа аумақтар іздеуге мәжбүр болады. Бұл оларды қуыстардан шығуға мәжбүр етеді, сонда олар жаңа туннель жүйелерін қаза алады немесе қолданыстағы жүйелерге кіре алады. Дегенмен, жаз айларында олар беткі қабатты көбірек қазып алады. Бұл беткі қабатта қазудың себебі, топырақтың тым қатты болуымен байланысты болуы мүмкін, бұл қазуды қиындатады. T. europaea түрлері дренаж желілері мен өзендердің жанында көп уақыт өткізетіні, бірақ су басқан немесе құрғақ топырақта қоныстанбайтыны анықталды. Алайда, олардың табиғи ортасы су басқанда құрғақ жерлер маңыздырақ болады. Топырақтың түрі, өсімдік жамылғысы және биіктік сияқты факторлар көпір-құбырлардың таңдайтын жерлеріне әсер етпейді. Бір ғана фактор, нақты бір аймақтағы көпір-құбырлардың санына үлкен әсер етеді – ол құрттардың көптігі. Қалалық жасыл кеңістікте халықтың сақталуы үшін 10 гектар жер қажет, ал көпір-құбырлардың аумағы қолжетімді ортамен бірге артады.

Көбею

Еуропалық қоңыздың көктемде көбейтілу маусымы салыстырмалы түрде қысқа. Жұптасу наурыз және сәуір айларында бірнеше аптаға созылады, одан кейін төрт-бес апталық жүктілік кезеңі басталады. Көптеген балалар сәуірдің соңында немесе мамырдың басында туады. Бір туындыда 2-ден 7-ге дейін бала болады. Емізу кезеңі 4-5 аптаға созылады, бірақ маусым айының соңында жас қоңыздар әдетте туннельдерді тастап кетеді. Өмір сүру ұзақтығы үштен бес жылға дейін.

Тамақтандыру әдеттері

Еуропалық кенелер туралы жиі айтылатын бір сенім – олар әдетте тәулігіне өз салмағына тең тамақ жейді, бірақ бұл асыра сілтеу. Жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, еуропалық кенелер күніне өз салмағының жартысына жуық тамақ жейді. Егер оларды тұтқында ұстаса, бауыр, егеуқұйрық, ұн құрттары, кішкене егеуқұйрықтар және шіруші жәндіктер сияқты әртүрлі тағамдарды жейді. Дегенмен, олар басқа барлық нұсқалардан гөждерді артық көреді. Кенелер личинкалар мен ересек жәндіктерді жейді.

Есту

Сүтқоректілерде есту сигналдары әдетте құлақтар арасындағы интенсивтілік айырмашылығына негізделеді, ол дыбыс толқынының бас және құлақ қабықшасы арқылы дифракциялануының нәтижесінде пайда болады. Олар екі құлақтың ара қашықтығына байланысты туындайтын уақыт айырмашылығына да негізделуі мүмкін. Еуропалық кенелерде құлақ қабықшасы жоқ, сондықтан олар төмен жиіліктерде естиді деп саналады. Бұған қоса, олардың ішкі құлағы, құлақтары арасындағы артқы жақ сүйегінің кең трабекуляциясына байланысты, сүтқоректілер үшін ерекше. Құлақ барабаны көлденеңге жақын орналасқан, ал манубриалдық ұштары арасындағы қашықтық 1,5 мм құрайды. Бірнеше зерттеулердің нәтижелері еуропалық кенелердің басы арқылы төмен жиіліктер диапазонында жақсы дыбыс таралуын растайды. Осы себепті, әрбір барабандық мембранада акустикалық өзара әрекеттесу күтіледі. Сондай-ақ, осы кенелердің құлақтары теңдестірілген қысым айырмашылығын қабылдағыштар ретінде жұмыс істейді деген ұсыныстар бар. Бұл жүйе бұрын ешқандай сүтқоректіде ұсынылмаған, бірақ бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер, құстар және жәндіктерде барабандық мембраналар арасында тікелей ауа жолы бар екені көрсетілген.

Скелеттің дамуы

Talpa europaea-да мидан кейінгі элементтерде сүйекке айналу тізбегінде бірнеше ерекше өзгерістер бар. Көптеген өзгерістер омыртқа бағанасында, әсіресе мойын және кеуде аймақтарында көрінеді. Бұл өзгерістер туылғаннан кейін күмістің дене осі мен мойын аймағының тұрақтанып, қатайып өсуіне мүмкіндік береді. Еуропалық күміс туылғаннан кейін дамуымен бірге, жүріп, қазуға кіріседі. Ұдайы қазу әрекетінің нәтижесінде, осы қозғалыстармен байланысты алдыңғы аяқтың элементтері сүйекке айнала бастайды. Talpa europaea-ның қолындағы кейбір элементтер, ресми түрде дистальды фалангалар деп сипатталған, іс жүзінде бірінші болып сүйектеледі. Бұл элементтер дистальды фалангаларға арналған ойыс жасайды, бірақ олармен бірікпейді. Бұл сүйектік элементтер тікелей дамиды, яғни олардың шеміршек алдындары жоқ. Қосымша кальцийленген элементтер флексор дигиторум профундустың талшықты бөлігінде табылған кішкентай кальцийленген бөлшектерден құралады. Бұл бөлшектер кейін өмір бойы бірігіп, қолдың қатты элементін қалыптастырады. Сонымен қатар, еуропалық күмістің сезамоидтық сүйегі – бұл сіңір ішінде дамитын сүйек. Оның шеміршектелген алды бар және ол сіңірдің күшін беруіне көмектеседі.

Тіс тістеу

Түрлер арасындағы морфологиялық айырмашылықтар палеонтологтар үшін өте маңызды, себебі ол қазба түрлерді анықтауға көмектеседі. Түс және кариотип сияқты қазбаланбайтын басқа белгілерден өзгеше, тіс қатарын зерттеуге болады, өйткені ол жақсы сақталады және түрлерге қарай өзгеріп отырады. Тіс қатарын зерттеу – бұл қазбалардың айырмашылықтарын анықтау және оларды жіктеу үшін өте пайдалы. Римдік қоңыз (Talpa romana) бір кезде еуропалық қоңыздың (Talpa europaea) түршесі саналған, себебі олардың мөлшері шамалас. Екеуінің арасындағы жалғыз көзге көрінетін айырмашылық – T. romana-ның көздері терімен жабылған, сондай-ақ оның саққын тәрізді жамбас сүйегі бар, ал T. europaea-ның европоидты жамбас сүйегі бар. Дене тұрқысы ұқсас болғанымен, T. romana-ның тіс қатары T. europaea-дан айқын үлкен. Тіс қатарының ұзындығы да, жеке тістері де үлкен. Сонымен қатар, жоғарғы молярлардың мезотилі көбінесе екіге бөлінген. T. europaea-ның тіс қатары кішкентай, ал M1-M3 тістерінің ұзындығы кондиль негізінің ұзындығының 19%-дан кем. Бұл қоңыздың дене мөлшеріне қарағанда молярлары да салыстырмалы түрде кішкентай.