Кіріспе
1629 - 1640 жылдардағы Карл I-нің билігі
Жеке билік (кейде он бір жылдық тирания деп те аталады) – 1629-1640 жылдар аралығында Англияда король Карл I парламентке жүгінбестен, өкімшілік билеуші абсолюттік монарх ретінде билеген кезең. Карл бұл құқыққа патшалық прерогативасы мен құдайдан берілген құқығы арқасында ие екенін мәлімдеді. Карл өзінің билігінің үшінші жылы, 1628 жылы үш парламентті таратып жіберген болатын. Карлдың сыртқы саясатына теріс әсер еткен деп есептелген Букингем герцогы Джордж Виллиерстің қазасынан кейін парламент корольді бұрынғыдан да қатаң сынауды бастады. Содан кейін Карл соғыстан сақтану арқасында парламентсіз де билік жүргізе алатынын түсінді.
The Personal Rule (also known as the Eleven Years' Tyranny) was the period in England from 1629 to 1640 when King Charles I ruled as an autocratic absolute monarch without recourse to Parliament. Charles claimed that he was entitled to do this under the royal prerogative and that he had a divine right. Charles had already dissolved three Parliaments by the third year of his reign in 1628. After the murder of George Villiers, Duke of Buckingham, who was deemed to have a negative influence on Charles' foreign policy, Parliament began to criticize the king more harshly than before. Charles then realised that, as long as he could avoid war, he could rule without the need of Parliament.
Аттар
Виг тарихшылары, мысалы С.Р. Гардинер, бұл кезеңді "Он бір жылдық тирандық" деп атады, себебі олар Чарльздың әрекеттерін жоғары авторитарлық және ағылшын азаматтық соғысына әкелген тұрақсыздыққа себеп болған фактор деп қарастырды. Ал Кевин Шарп сияқты соңғы тарихшылар бұл кезеңді "Жеке басқару" деп атады, оны тиянақтырақ термин деп есептейді, және Шарп сияқтылар осы кезеңнің жағымды тұстары да болғанын айтады.
Өмірбаян
Орта ғасырларда Англия билігі патшаға шоғырланған еді. Ол жеке өзі билік жүргізді, көбінесе өзінің кеңесі – патшалық курияның көмегімен. Кеңес мүшелерін патша таңдады, ал құрамы жиі өзгеріп тұрды, бірақ оларға әдетте ықпалды ақсүйектер мен дін қызметкерлері, жоғары шенеуніктер, кейде патшаның достары мен туыстары кіретін. Эдуард I тұсында алғашқы парламенттер қалыптаса бастады. Ол салық салу жүйесін өзгерту және кең ауқымды заң реформаларын жүзеге асыруды қалап, ақсүйектердің келісімін алуға тырысты. Дегенмен, парламент шақыру – қымбат және уақытты көп алатын шара болатын, көптеген жеке шақырулар (Лордтар палатасы үшін) және графтықтардағы, сондай-ақ жарғылық қалалар мен боронды қалалардағы сайлаулар қажет еді. Сондықтан парламенттер тек өте маңызды жағдайларда ғана шақырылатын. Парламент жұмысын аяқтағаннан кейін патша оны таратып, ұзақ уақытқа басқа парламент шақырмауы мүмкін еді. Осы арада патшалық курия – яғни патша және оның таңдаған кеңесшілері заңдар («орденменттер») шығарып, ақша жұмсап, мемлекеттік істерді жүргізе беретін. 14-16 ғасырларда Парламенттің беделі артты. Атап айтқанда, Парламенттің бүкіл ел бойынша салық салу мен акциздерді бекітуге құқылы жалғыз орган екені анықталды. Бұл құқықтың нақты негіздері болды, себебі осы кезде Парламентке өкілдер сайлағандар – монархтың салықтарды ірі көлемде жинау және төлеу үшін сүйенген азаматтары, жер иелері еді. Егер монарх ақсүйектермен кеңеспей жаңа салықтар енгізуге тырысса, ақсүйектер салықтарды жинаудан бас тарта алатын, ал монархтың тиімді шара қолдану мүмкіндігі болмас еді. Парламент шақырылғаннан кейін, ол монархқа («есептер») саяси ұсыныстар енгізе алатын, егер монарх заңға қол қойса, онда олар орденменттерге басымдық берілетін еді, бірақ монарх мұндай ұсынысқа Патшалық келісім беруге міндетті емес еді. Алайда монархтар өздерінің саясатына халықтың қолдауын алу үшін заң шығаруда парламентті жиі пайдаланды. Мысалы, Англиядағы реформация кезінде Генрих VIII-нің бастамасымен реформациялық парламент Англиядағы шіркеутің қызметін реттейтін заңдар қабылдады. Англияны билеуге келген Стюарт монархтарының біріншісі Джеймс I ақшаға мұқтаж болды және ол парламентті жиі шақыруға мәжбүр болды. Бірінен соң бірі өткен парламенттер патшаның қаржылық қиындықтарын өздерінің пайдасына айналдыруға тырысты, салықтарды дауысқа салудан бұрын әртүрлі саяси жеңілдіктерді талап етті. 1625 жылы Джеймстің орнын ұлы Карл I басқарды, ол Англияны Испаниямен қымбат және нәтижесіз соғысқа тартты. Ол Испанияның католик патшасы Филипп IV-ті Карлдың қайын інісі Фридрих V атынан император Фердинанд II-ге араласуға мәжбүрлеуге тырысты, осылайша Фридрих Палатинат сайлаушысы болып қайтадан билігіне оралуы керек еді, себебі Фердинанд оның мұрагерлік жерлерін тартып алған еді. Парламент Букингем герцогының соғысты дұрыс басқармағаны және Карлдың салық салу және басқа да қаражатты алу әдістеріне қатысты саясатына наразылық білдірді, сондай-ақ Карлтың келісімге келуден бас тартуы 1629 жылы наурыз айында Карлдың Парламентті таратуына әкелді. Ол сондай-ақ Испания және Франциямен татуласты, себебі бұл соғыстарды жүргізудің қаржылық ауыртпалығын Парламент ғана қамтамасыз ете алатын қаражатсыз көтеру мүмкін емес еді. Келесі он бір жыл бойы Карл патша тағайындаған кеңесшілер кеңесімен ғана билік жүргізді.
Жеке биліктің басталуы
Жеке биліктің басталуы туралы тарихи-ғылыми пікірталас кеңінен жүрді, кейбір тарихшылар, Кристофер Хилл сияқты, «жоғарғы жол» тәсілін ұстанады, ол Стюарттардың қаржылық қиындықтары, діни мәселелер (Джеймс VI және I және діни мәселелер, Англия реформациясы) және мемлекеттік даму мәселелері сияқты Жеке биліктің ұзақ мерзімді себептерін бағалайды. Басқа тарихшылар «төменгі жол» тәсілін жақтайды, олар Карлдың тікелей әрекеттерінен туындаған проблемаларды кінәлайды, мысалы, антикальвинистік дін қызметкерлерін билік орындарына тағайындауы (Ричард Монтегюді Карлдың жеке капелланы қызметіне тағайындауы сияқты), Франция мен Испаниядағы соғыстарға бейшаралықпен жұмсалған қаражат және Джордж Вильерс, Букингемнің 1-ші герцогының монарх пен Парламент арақатынастарына тигізген зиянды әсері. Нәтижесінде, факторлардың жиынтығынан туындаған Карл мен Парламент арасындағы қарым-қатынас өте қиынға айналды, екі тарап та қақтығысқа бекінді. Дарнелл ісі (Бес рыцарь ісі деп те аталады) бойынша қызу пікірталас болды, бұл Құқық туралы петицияның заңға айналуына әкелді. Бұл Парламент актісі, Карлдың қолдауына қарамастан, Корольдік құқықтарды қатты қынжырландырды; монархтың habeas corpus арқылы тұтқындаудан айыру құқығы, сондай-ақ Парламенттің келісімінсіз салық салуы шектелді. Карлдың жалтақ тілділігі де, Парламенттің кедергі келтіруі де 1629 жылы Парламентті таратуға әкелді. Барлық осы шиеленіс 1629 жылдың басында өршіп келді. Патшаға қарсы оппозицияның жетекшісі сэр Джон Элиот «Үш қаулы» деп белгілі наразылық жариялады. Бұл қаулылар Англия шіркеуіндегі арминиандыққа наразылық білдірді, сондай-ақ саудагерлерді тоннаж бен фунт төлеуден бас тартуға шақырды. Жауап ретінде 1629 жылдың 10 наурызында сэр Джон Финч (Азаматтар палатасының спикері) корольдің бұйрығымен Азаматтар палатасының отырысын жабуға тырысты. Алайда, Джон Элиот, Дензил Холлс, 1-ші барон Холлс және Бенджамин Валентин үш депутаттың араласуымен ол үш қаулы қабылданғанша орыннан тұруына кедергі келтірді. Бұл қаулылар бойынша ресми дауыс беру өткізілмеді, бірақ депутаттар мақұлдауларын айғайлап білдірді. Содан кейін Азаматтар палатасы өз кезегінде отырысты жабуға дауыс берді. Ашуға мініп, король 1629 жылдың 10 наурызында Парламентті тарату туралы жарлық шығарды.
Қаржы
Осы кезеңде Чарльз алғашқыда кездескен ең үлкен мәселе – қаржының үнемі жетіспеуі болды. Патшаның негізгі табыс көздері кедендік баждар, феодалдық міндеттемелер және патшаның жеке меншігінен түскен кірістер еді. Жалпы ұлттық салық салу төтенше жағдайлар мен соғыс сияқты арнайы мақсаттар үшін ғана арналған деп кеңінен түсінілді, және сол кезде жалпы салықты тек Парламент бекіте алады деп қабылданды. Бірақ тіпті бейбіт уақытта да патшаның дәстүрлі кіріс көздері үкіметтің ісін қаржыландыру үшін жеткіліксіз болды. Сондықтан Чарльз және оның кеңесшілері Парламентке жүгінбей-ақ қосымша табыс табудың әртүрлі жоспарларын жасады. Елизавета I және Джеймс I билік еткен кезде үлкен қаржы тапшылығы туындады. Бэкингемнің Испания мен Францияға қарсы шақырылған, бірақ нәтижесіз науқандарына қарамастан, Чарльз үшін шетелде соғыс жүргізуге қаржылық мүмкіндіктер шектеулі болды. Патшалық құру кезінде Чарльз қорғаныс үшін ерікті күштерге, әпкесі Елизаветаны қолдау үшін дипломатиялық күш-жігерге және Пфальцты қайтаруға бағытталған сыртқы саясатына сүйенуге мәжбүр болды. Англия Еуропадағы ең аз салық салынатын ел болып қала берді, ресми акциз бен тұрақты тікелей салықтар болған жоқ. Парламентті қайта шақырмай-ақ табыс табу үшін Чарльз бір ғасырдан астам уақыттан бері ұмытылған "Шығарлым алу" деп аталатын заңды қайта жандандырды, ол жыл сайын жерден 40 фунт стерлинг немесе одан көп табыс тапқан әрбір адамды патшаның тәж кию рәсімінде рыцарьдыққа ие болу үшін жеке келуге міндеттеді. Осы ескі заңға сүйене отырып, Чарльз 1626 жылы өзінің тәж кию рәсіміне қатыспағандарға айыппұл салды. Чарльз енгізген басты салық – кеме ақысы деп аталатын феодалдық алым, ол бұрынғы тоннаж бен фунттан гөрі одан да маңыздырақ және табысты болды. Бұрын кеме ақысын тек соғыс кезінде және жағалау аймақтарында ғана алуға рұқсат етілген. Алайда Чарльз патшалықтағы барлық жерлерде бейбіт уақытта қорғаныс үшін салық жинауға заңдық кедергі жоқ деп мәлімдеді. Теңіз флотының қазынасына тікелей төленген кеме ақысы 1634 және 1638 жылдар аралығында жыл сайын 150 000 – 200 000 фунт стерлингке дейін түсім әкелді, содан кейін түсім азайды. Кеме ақысына қарсылық күшейе берді, бірақ Англияның 12 жалпы құқық судьясы салық патшаның құқығы екенін жариялады, бірақ олардың кейбіреулері күмән білдірді. 1637–38 жылдары Джон Хэмпденді төлем жасамағаны үшін соттау халықтың наразылығына себеп болды, ал судьялар Хэмпденге қарсы 7–5 есебімен ғана шешім шығарды. Патша сондай-ақ мұндай әрекетті тыйым салатын заңға қарамастан, монополия беру арқылы ақша тапты, бұл тиімсіз болғанымен, 1630 жылдардың соңында жылына шамамен 100 000 фунт стерлинг жинады. Чарльз шотланд дворяндарынан да қаржы жинады, бұл үлкен ашу-ызаға себеп болды, 1625 жылғы Ақтау арқылы, онда 1540 жылдан бері дворяндарға берілген корольдік немесе шіркеу жерлерінің барлық сыйлықтары жойылды, ал меншік жалға беріледі. Сонымен қатар, Англиядағы корольдік орманның шекаралары жерді пайдалану арқылы және қайта бекітілген шекаралар ішіндегі жерді пайдаланушыларға айыппұл салу арқылы кірісті барынша арттыру мақсатында олардың ежелгі шекараларына дейін кеңейтілді. Корольдік жерлерді сату, әсіресе патшалық орманның кеңінен дамылмаған жерлері де қаржыға үлкен үлес қосты. Сот қызметкерлері жерді зерттеуге және осы аудандарды дамыту үшін орманды жою бағдарламасын жасауға шақырылды. Бағдарламаның басты назарында орманды жою және оларды жайылым және егістік үшін сату немесе Дина орманының жағдайында темір өнеркәсібі үшін дамыту болды. Бұл жерді ортақ пайдаланушыларға, әсіресе иелер мен олардың жалға алушыларына өтемақы төлеуді қамтыды. Заңсыз қоныстанғандар өтемақы алуға құқылы емес және көбінесе тәртіпсіздік тудырды. Сатудың үлкен толқынынан кейінгі наразылыққа Батыс көтерілісі деп аталатын, бірақ одан да асып түсетін, мысалы, Фекенхам орманы мен Малверн Чейстегі тәртіпсіздіктер кірді. Монополия беру практикасы халықты ашуландырды, олар монополия иелерінен жоғары баға төлеуге мәжбүр болды. Осы алапаттықтың аясында 1640 жылдың жазында Чарльз банкротқа ұшырады, өйткені Парламент жаңа салықтарды қабылдаудан бас тартты. Лондон қаласы өзінің жеке наразылықтарымен айналысып, патшаға қарыз беруден бас тартты, сондай-ақ ол шетелдік қарыздарды алуға да мүмкіндік таппады. Осы қиын жағдайда Чарльз Лондон мұнарасындағы қазыналық монетада сақталған ақшаны тартып алды. Корольдік монета шетелдік монетаны айырбастау монополиясын ұстады және осы арқылы қаланың саудагерлері мен зергерлерінің көптеген капиталдары бар банк ретінде жұмыс істеді. Шілдеде Чарльз осы ақшаның барлық 130 000 фунт стерлингін тартып алды, ал тамызда ол Шығыс Индия компаниясының барлық бұрыш қорынын тартып алып, оны төмен бағаға сатты. Есептің екінші жағынан, үкімет шығындарды азайтуға тырысты, әсіресе соғыстан аулақ болу арқылы (осылайша оқшауланған сыртқы саясатты ұстану арқылы) және ішкі майданды кең ауқымды жаңарулардан аулақ болу арқылы. Сонымен қатар, Чарльз әкесіне қарағанда азырақ шығындарға жұмсауды үйренді.
Жеке билік кезіндегі дін
Парламенттің ықпалы болмағандықтан, Каролина үкіметі шіркеуге едәуір үлкен күш тануға мүмкіндік алды. Жеке басқару кезінде Англия шіркеуінде сакраменталдық және рәсімдік бағытқа қарай айқын өзгеріс болды. 1633 жылы Уильям Лаудтың Кентербери архиепископы лауазымына тағайындалуы осы өзгерістің ең басты белгісі болды. Карл үш корольдігінің діни және литургиялық біртүтастығын басты назарда ұстады. Оның үкіметі қарсылық білдіргендерді заң жүзінде жоюға тырысты, Жоғарғы Комиссия соты мен Жұлдызды палатаны пайдаланды. Бұған ең айқын мысал – 1637 жылы үш қарсыластың жазалануы: Уильям Принн, Генри Бертон (теолог) және Джон Баствик; олар бағанаға тірелді, қамшымен сауаттандырылды, кесілді, содан кейін епископтарға қарсы памфлеттер жариялағаны және авторлығы үшін мерзімі белгісіз түрде түрмеге қамалды. Литургиялық өзгерістер Лаудтың діни көзқарасы үшін маңызды болды. Барлық қызметтерде Жалпы дұғалар кітабын қолдануға ерекше мән берілді (бұл епископтық сапарлар арқылы жүзеге асырылды); құрбандық тақтасын шіркеудің шығыс жағына орналастыру; және қасиеттілікке қол жеткізу үшін тізе бүгу Лаудиан литургиясының белгілері болды. Бұлдың бәрі «қасиеттіліктің сұлулығы» деп аталатын саясатқа (бұл фраза 96-шы псалмнан алынған) енді, ол христиандық құлшылығының рәсімдер мен сән-салтанатқа қалай орайластырылуын сипаттайды, осылайша құлшынықтың ынтасын арттыруға көмектеседі. Кейінірек діни қызметкерлердің киімдеріне байланысты туындаған пікірталасқа нұсқау жасай отырып, Лауд барлық пасторлар қызмет атқағанда үстеме киім киюі керек деген ережені енгізді. Осы реформалар мен өзгерістердің барлығын пуритандар мен басқа да қарсыластар папалыққа қайта оралу және жартылай реформаланған Англия шіркеуіне Рим католицизмінің зұлым ықпалының оралуы деп жиі сынады. Шотландия шіркеуінің және радикалды пуритандардың қарсылығы Жеке басқару кезінде күшті және тұрақты болғанымен, Англия халқының жалпы қарсылығы шамалы болды. Шын мәнінде, шіркеудің құлшынық стиліне қатысты Лаудиандық құрбандық тақтасының рельстерін қабылдау сияқты өзгерістер жалпыға мәлім болды. 1639 жылға қарай Англиядағы шіркеулердің үштен екісінде құрбандық тақтасының рельстері орнатылған деп есептеледі. Алайда, осы рәсімдердің көп бөлігі 1641 жылы барлық құрбандық тақтасының рельстерін жоюға бұйрық берген Ұзақ Парламент шақырылғаннан кейін Парламент жарлығымен жойылды. Тарихшылар Лаудиандық реформалардың жікке бөлетіндігіне келіседі, бірақ Жеке басқарудың аяқталуына діни мәселелердің қаншалықты әсер еткені туралы пікірлер әртүрлі. Джон Моррилл «Лаудиандықтардың келтірген зиянына баға беру мүмкін емес» деді. Дэвид Смит пен Ян Джентльс сияқты басқа тарихшылар да Жеке басқарудың құлдырауында және жалпы Азаматтық соғыстың басталуында діни мәселелердің басымдығын айтады. Алайда, Джон Адамсон сияқты тарихшылар Азаматтық соғыстың басталуы үшін ең маңызды контекст ретінде Томас Уэнтворттың (1-ші Страффорд графы) соты мен өлім жазасын конституциялық, қысқа мерзімді мәселелер ретінде қарастырады. Жеке басқару кезіндегі келіспеушіліктерде діннің маңыздылығын жоққа шығаруға болмайды. Діни біртүтастықты қалыптастыруға жасалған әрекеттер, әсіресе Шотландияда, қарсылық тудырды және Ұзақ Парламентті шақыруға итермеледі. Епископтардың соғыстары шотландтық шіркеуге Англияның Жалпы дұғалар кітабын таңу әрекетінің тікелей салдары болды, ал Карлдың жеңілісі Англияда мұндай соғыс басталмас бұрын Жеке басқаруды тоқтату қажеттігін көрсетті (қалай болса 1642 жылы болар еді).
Аяқтау
Жеке билеу 1637 жылы Карл кеңесшісі архиепископ Лаудпен бірге Шотландияның епископтық шіркеуін реформалауға тырысқанда, оны, әсіресе құлшынысында, Англия шіркеуімен үйлестіруге ұмтылғанда күшіне жете бастады. Бұл Шотландияда кең таралған саяси қарсылыққа ұшырады және 1639 жылдың маусым айында шотланд және ағылшын әскерлері шекарада қарама-қарсы тұрды. Бұл мәселе бітім шартымен шешілгенімен, қарым-қатынас жақын арада қайтадан нашарлап, Карл Шотландиядағы билігін күшпен қайтаруға шешім қабылдады. Шотландияға қарсы күресу үшін ағылшын әскерлеріне жалақы төлеу үшін оған жаңа парламент шақыру ұсынылды. Осылайша Жеке билеу аяқталды, бірақ шақырылған жаңа орган Шотландиямен соғысты қаржыландыруға қажетті салықтарды көтеруге келіспеді және Карл оны бірнеше аптадан кейін таратып жіберді. Соңынан шотландтар шабуыл жасап, ағылшын әскерін жеңіп, Солтүстік Англияның бір бөлігін басып алды. Басқа амал қалмағандықтан, король Ұзақ парламент деп танылатын жиынды шақырды. Шотландтармен келісімге келгеннен кейін, жаңа парламенттік көшбасшылар ішкі мәселелерге көшті және Чарльзден үкімет саясаты бойынша одан да кең ауқымды жеңілдіктерді талап етті. 1642 жылдың қаңтар айында Чарльз Лондонды қалдырып, әскер жинап, күшпен бақылауды қайтаруға тырысып, Англия азамат соғысын бастарды.