Кіріспе
Мексика мен Белиз елдерінде таралған майя тілі – Юкатек майясы (өзінің сөйлеушілері оны жай ғана Майя немесе маая таан деп атайды) – Юкатан түбегінде, оның ішінде Белиздің солтүстік бөлігінде сөйленеді. Сан-Францискода Юкатек майя тілінде сөйлейтін үлкен диаспоралық қауымдастық бар, алайда көптеген американдық майялар Гватемала мен Чиапастан келген басқа майя тілдерінде сөйлейді.
Yucatec Maya ('/j//uː//k//ə//t//ɛ//k// /'/m//aɪ//ə/; referred to by its speakers simply as Maya or as maaya t’aan ) is a Mayan language spoken in the Yucatán Peninsula, including part of northern Belize. There is also a significant diasporic community of Yucatec Maya speakers in San Francisco, though most Maya Americans are speakers of other Mayan languages from Guatemala and Chiapas.
Стресс
Майя тіліндегі сөздер әдетте алғашқы, ұзақ дауыстысы бар буынды басып айтылады. Егер ұзақ дауысты болмаса, соңғы буын басып айтылады. Испан немесе науатль тілдерінен алынған сөздер көбінесе түпнұсқа тілдердегідей басып айтылады.
Дебукализация
Юкатек майя тіліндегі маңызды морфофонологиялық процесс – жанындағы бірдей дауыссыздардың ұқсас айтылмай, дебукализация арқылы екі дауыссыздардың қалыптасуына жол бермеу. Егер сөз /pʼ tʼ kʼ ɓ/ глоттальді жарылысының бірімен аяқталса және одан кейін бірдей дауыссыз келсе, соңғы дауыссыз өзінің артикуляциялық нүктесінен айырылып, /ʔ/ глоттальді тоқтауға айналуы мүмкін. Бұл жиі қолданылатын тіркестерде немесе күрделі сөздерде басқа жарылыстан бұрын да кездеседі. Мысалы: ~ 'Юкатек майясы' (сөзбе-сөз "жазық тіл"), және náak’ ('жақын' мағынасындағы префикс) + káan 'аспан' сөзі 'таңдай, ауыздың шатыры' дегенді береді (яғни, сөзбе-сөз "жақын аспан"). Ал соңғы дауыссыз басқа дауыссыздардың бірі болса, ол /h/ дыбысына дебукализацияланады: nak 'тоқтату' + kúuns (себептік жұрнақ) nahkúuns 'қолдау' сөзін береді (қ.с. гомофондар нах, иелену формасы nahil, 'үй'; және нах, иелену формасы nah, 'міндет'), náach’ 'алыс' + chah (иншоативті жұрнақ) náahchah 'алыстау' сөзін береді. Бұл соңғы дауыссыздың өзгеруі әдетте жазуда көрінеді, сондықтан maya’ t’àan, maya t'aan сияқты жазылу түрлері кездеседі.
Сатып алу
Фоналогияны меңгеру әр балаға жекелей түрінде сіңіп, қабылданады. Егер бір бала африкаттар мен сибиланттарды дұрыс айтуда қиындыққа тап болса, екінші бала оларда ешқандай қиындық сезбей, семантикалық мазмұнға деген сезімталдықпен мәселелерге кезігуі мүмкін – бұл бұрынғы баладан өзгеше. Фоналогиялық үлгілерде кезең-кезеңімен даму байқалмайды. Бір тілді меңгерген балалар аспирация мен деобструенциацияны игереді, бірақ сибиланттар мен африкаттарды айтуда қиындықтар туғызады, ал басқа балаларда керісінше жағдай орын алады. Сонымен қатар, кейбір балаларда тіл ұшы алдыңғы тіс артына жылжиды, басқаларында тіл ұшы артқа жылжиды, ал үшіншілерінде екеуі де жылжиды.
Грамматика
Майя тілдерінің көбі сияқты, Юкатек майясы да етістікпен басталады. Сөздердің реті VOS және VSO арасында өзгеріп тұрады, бірақ VOS ең көп кездеседі. Көптеген сөйлемдер SVO ретінде көрінуі мүмкін, бірақ бұл тәртіп жапон тіліндегідей тақырып-баяндама жүйесіне байланысты. Юкатек тілінде ең көп зерттелген салалардың бірі – тілдегі уақыттың семантикасы. Юкатек, әлемдегі көптеген тілдер сияқты (қытай, калаалис, гуарани және т.б.), грамматикалық уақыт категориясына ие емес. Уақыттық ақпарат, көбінесе аспект, ішкі лексикалық аспект (акционарт) және прагматикалық тұрғыдан басқарылатын әңгімелік қорытындылардың жиынтығы арқылы беріледі. Юкатек тілінде «бұрын» және «кейін» сияқты уақыттық байланыс сөздері жоқ. Тілдің тағы бір ерекшелігі – негізгі аргументтерді белгілеу стратегиясы, ол Диксонның (1994) типологиясындағы «динамикалық S жүйесі» болып табылады. Бұл жүйеде, өтетін оқиғаның аяқталғандығына және бірқатар семантикалық ерекшеліктерге байланысты, етістіктің өзіндік еместігінің субъектері агенттер немесе пациенттер сияқты кодталады.
Орфографиялық
Майялар Колумб дәуірінен бұрын сауатты болған, сол кезде тіл майя жазуы арқылы жазылған. Тілдің өзі қазіргі юкатек майясы, итза, лакандон және мопан тілдерінің ата-бабасы – прото-юкатек тілінен бастау алады. Одан да ертерек, бұл тіл прото-майя тілі арқылы барлық басқа майя тілдерімен байланысты. Юкатек майясы қазір латын әрпімен жазылады. Бұл 16 ғасырдың басында басталған Юкатанды испан жаулап алу кезінде енгізілген, ал сол кезеңнің испан орфографиясының ескірген конвенциялары ("колониалды орфография") юкатек майясын транскрипциялауға бейімделген. Бұл postalveolar fricative дыбысын (ағылшын тілінде жиі жазылатын ) пайдалануды қамтиды. Колониялық дәуірде "кері бұрылған c" (алвеолярлық эжективті аффрикатты) белгілеу үшін жиі қолданылған. Бұл дыбыс қазір қайта қарастырылған ALMG орфографиясында және INALI орфографиясында бейнеленеді.
Мысалдар
Юкатек маясы ағылшынша Стандартты айтылу Батыс Юкатан, Солтүстік Кампече және Орталық Кинтана Рооның айтылуы Қалыпты аударма Кірпік аударма Bix a beel? Бикс бидж? Қалайсың? Жолың қалай? Маʼалоб, кукс тееч? Жақсы, ал сен? Жаман емес, сен үшін? Бей жан тин. Мен де солаймын. Мен де солаймын. Туʼух ка бин? Қайда барасың? Қайда барасың? Т(áан) ин бин шимбал. Мен серуендеуге барамын. Бикс а кʼаабаʼ? Атың кім? Қалай аталасың? Ин кʼаабаʼеʼ Хорхе. Менің атым Хорхе. Менің атым Хорхе. Жах киʼимак ин воол ин виликеч. Сізбен танысқаныма қуаныштымын. Сені көруге жүрегім қуанады. Баʼах ка ваʼалик? Не жаңалық? Не айтасың? Не дейсің? Мих баʼал. Мих баʼах. Ештеңе. Айтпа. Ешнәрсе жоқ. Бикс а вилик? Қалай көрінеді? Қалай ойлайсың? Жах маʼалоб. Өте жақсы. Жаман емес. Коʼох! Келеміз! (Екі адамға – сен және мен) Коʼонеʼех! Келеміз! (Топқа) Баʼах а кʼáат? Не қалайсың? (Так) саамал. Ааста саамаж. Ертең көреміз. Ертеңге дейін. Жах Диос боʼотик. Рахмет. Құдай сізге көп нығмет берсін. Құдай көп төлесін. Wakax CowCow
Қазіргі заманғы БАҚ және танымал мәдениетте қолдану
Юкатек тіліндегі бағдарламаларды CDI радиостанциялары XEXPUJ AM (Xpujil, Campeche), XENKA AM (Felipe Carrillo Puerto, Quintana Roo) және XEPET AM (Peto, Yucatán) жүргізеді. 2006 жылы Мел Гибсон режиссерлік еткен "Апокалипто" фильмі толығымен юкатек майя тілінде түсірілген. Сценарийді майя тіліне Филиппе Каррильо Пуэрто қауымдастығының мүшесі Хилларио Чи Канул аударды, ол сонымен қатар фильм түсірілімінде тіл жаттықтырушысы болып жұмыс істеді. "Цивилизация V: Құдайлар мен патшалар" видео ойынында майялардың басшысы Пакал юкатек майя тілінде сөйлейді. 2012 жылдың тамызында өткен Mozilla Translathon 2012 іс-шарасы 20-дан астам юкатек майя тілінде сөйлейтін адамдарды Google Endangered Languages Project, Mozilla браузері және Wikipedia мен басқа да Wikimedia жобаларында қолданылатын MediaWiki бағдарламалық жасақтамасын жергілікті тілге аудару жұмысына біріктірді. "Бактун" – "алғашқы майя теленовеласы" 2013 жылдың тамызында көрсетілді. Jesús Pat Chablé көбінесе алғашқы майя тілінде рэп орындайтын және музыка шығаратын адамдардың бірі деп есептеледі. 2018 жылғы "Shadow of the Tomb Raider" видео ойынында ойынның Пайтити аймағының тұрғындары юкатек майя тілінде сөйлейді (суға батыру режимі қосылғанда). 2019 жылы Киелі кітаптардың "Жаңа әлем аудармасы" майя тілінде жарық көрді. Ол баспа түрінде де, онлайн режимінде де тегін таратылады. 2019 жылдың 4 желтоқсанында Юкатан Конгресі штаттағы мектептерде майя тілін оқытуды міндеттейтін заңды бірауыздан мақұлдады. 2022 жылы түсірілген "Қара пантера: Уаканда мәңгілік" фильмінде ойдан шығарылған су асты патшалығы Талокан және оның патшасы Кукулькан юкатек майя тілінде сөйлейді.