Кіріспе

Дионис театры (немесе Дионис театры, Θέατρο του Διονύσου) – Афинадағы ежелгі грек театры. Ол Акрополь төбесінің оңтүстік беткейінде салынған, бастапқыда Дионис Элеутерей (Дионис-бостандық сыйлаушы) қасиетті орнының бір бөлігі болған. Алғашқы оркестр террасасы б.з.д. VI ғасырдың ортасы мен соңында осы жерде салынды, және ол қалалық Дионисия мерекесін қабылдады. Театр б.з.д. IV ғасырда Ликургтың басшылығымен ең толық күйіне жетті, онда 25 000 дейін адам сыйып, Рим дәуіріне дейін үздіксіз пайдаланылды. Содан кейін театр Византия дәуірінде құлдырап, XIX ғасырға дейін анықталмай, қазба жұмыстары жүргізілмеді және қазіргі күйіне келтірілмеді.

Қасиетті орын және алғашқы театр

Дионис культі Атикаға Архаикалық кезеңде енгізілді, ал құдайдың ең алғашқы бейнесі б.з.д. 580 жылға дейін сақталып қалған. Қалалық Дионисия (немесе Ұлы Дионисия) Пейсистратидтер дәуірінде басталды және 520 жылдардағы Клисфен реформалары кезінде қайта ұйымдастырылды. Алғашқы драмалық қойылымдар Агорада өткен, онда пьесалар үшін орнатылған ағаш трибуналар (икрия) құлап кеткен. Бұл апат, мүмкін, драмалық өндірісті Акропольдегі Дионис ғибадатханасына көшіруге себеп болды, бұл б.з.д. 499/496 жылдары өткен 70-ші Олимпиада кезінде орын алды. Темендегі ең алғашқы құрылыстар – Дионис хоанонына арналған Ескі ғибадатхана, солтүстікке қарай қорғау қабырғасы және төбенің жоғары жағындағы дөңгелек терраса, ол театрдың алғашқы оркестрі болған. Вильгельм Дёрпфельдтің қазба жұмыстары осы террасаның негізін көпбұрышты тас қалаудың бөлігі ретінде анықтады, бұл архаикалық мерзімді көрсетеді. Оркестрдің ортасында құрбандық тасы немесе тиммеле болған болуы мүмкін. Бұл кезде ресми түрде салынған тас орындықтар болған жоқ; тек икрия мен төбенің табиғи амфитеатры театр ретінде пайдаланылды. Археологиялық дәлелдерге қоса, замандас пьесалардың әдеби куәліктері бар, олардан театрдың құрылысы және сахналық безендірілуі туралы мәліметтер алуға болады. Театрдың ең алғашқы кезеңіне қатысты Эсхилдің шығармалары бар, ол б.з.д. 480-460 жылдары өркендеген. Пьесалардың драмалық әрекеті кейбір сипаттағы скене немесе фондық көріністің болуын көрсетеді, оның ең сенімді дәлелі – сарай есігінен бірнеше кіру-шығуды талап ететін «Орестея» пьесасынан алынған. Бұл уақытша немесе тұрақты ағаш құрылым болған, әлдеме тек шатыр ғана болғандығы әлі белгісіз, өйткені Перикл кезеңіне дейін скене құрылысына қатысты ешқандай физикалық дәлел табылмады. Дегенмен, скене туралы болжамға сайттың танымал археологиясы қарсы келмейді. «Орестея» пьесасында сондай-ақ күзетшінің қарап тұрған шатыры, сарайға апаратын баспалдақ және құрбандық тасы туралы айтылады. Кейде эккиклема, дөңгелекті арба, «Агамемнон» пьесасындағы 1372-ші жолда Клитемнестраның денелерін көрсету үшін қолданылған деп есептеледі, басқа эпизодтардың арасында. Егер осылай болса, онда бұл Эсхилдің сахналық өнеріндегі жаңалық болған. Алайда Оливер Таплин бұл құрылғының драмалық эпизодтардағы қолданылуының дұрыстығына күмән келтіреді және бұл механизмнің Эсхилдің өмірінде болғандығына сенімсіздік білдіреді.

Периклеан театры

Біздің заманымыздан бұрын V ғасырдың соңындағы театрдың маңызды өзгерістері дәстүрлі түрде Периклдік деп аталады, себебі олар тікелей іргелес орналасқан Периклдің Одеонының аяқталуымен және жалпы Периклдің құрылыс бағдарламасымен бірге жүреді. Дегенмен, театрдың қайта құрылымының басқа жұмыстар тобының немесе Периклдің өмірінде жасалғанына нақты дәлел жоқ. Театрдың жаңа жоспары өнер көрсету алаңын солтүстікке қарай сәл жылжытудан, көрермендер орналасқан жерді биіктетуден, батыс, шығыс және солтүстік жақтарына тіреу қабырғаларын қосудан, скенеден оңтүстікке қарай созылған ұзын дәлізден және Ескі ғибадатханаға жанасқан және Жаңа ғибадатханадан тұрады, онда Алкаменнің жасаған Дионис мүсіні орналасқан делінеді. Осы кезеңде орындықтар, әдетте, икриядан жасалған, бірақ кейбір тас орындықтар да орнатылған болуы мүмкін. Сақталған, бірақ орнынан жылжытылған жазулары бар блоктар, қорғау қабырғаларында табылды, олардың жазулары б.з.д. V ғасырға тән, бұл арнайы немесе нөмірленген тас орындықтарды көрсетеді. Батыс қабырғасының және ұзын дәліздің негізінде брекчияның қолданылуы б.з.д. V ғасырдың басына дейінгі мерзімді көрсетеді, ал оның кеңінен қолданыла бастаған кезең – ғасырдың соңғы жартысы. Алкаменнің соңғы тіркелген мүсіні б.з.д. 404 жылға дейін сақталған, бұл жұмыстарды 400-ші жылдардың соңына жатқызады. Пикард Кембридж қайта құрылымның Клеофон дәуіріне дейінгі ғасырдың соңғы жартысында кезең-кезеңімен жүргенін айтады. Бұл кезеңде грек драмасының ең маңызды кезеңінен көптеген пьесалардың деректері сақталған. Софокл, Аристофан және Еврипид Дионис театрында қойылған. Осы деректерден пьесалардың талаптарын қанағаттандыру үшін стандартты декорациялар пайдаланылған болуы мүмкін, сондықтан Периклдік қайта құрылымда терраса қабырғасына жылдам ауыстырылатын декорацияларға арналған тесіктер салынған. Скене, театрдың бұрынғы кезеңінен көп өзгермеген, ең көп дегенде екі қабатты және шатыры бар ағаштан жасалған құрылыс болған. Сахна ғимаратында үш есік болған болуы мүмкін, олардың екеуі бүйірлік қанаттарда немесе параскенияда орналасқан. Механе немесе гераньдер, мысалы, Медеяда немесе Аристофанның «Құстарда» сияқты, құдайларды көрсету үшін немесе ауада ұшуды бейнелеу үшін қолданылған. Бір даулы мәселе – скенедегі протиронның немесе бағаналы портиктің болуы, ол ғибадатханалар мен сарайлардың ішкі кеңістіктерін көрсетеді. Бұл болжам мәтіндермен және пьесаларды бейнелейтін деп саналатын ваза суреттерімен ішінара қолдалады. Эсхилдің «Choēphóroi» пьесасының 966-шы жолы мен Аристофанның «Wasps» пьесасының 800-ші және 4-ші жолдары проттиронға тікелей сілтеме жасайды, ал Еврипидтің «Ion» пьесасындағы хор әні проттиронды жанама түрде еске алады. Мысалы, Неапольдегі жоқтаулы Ниобе лутрофоры мен Бостондағы волют кратері проттиронды бейнелейді. Пикард Кембридж бұл тұрақты құрылым екендігіне күмәнданады, себебі трагедияда ішкі көріністер сирек кездеседі. Бұл кезеңде эккиклеманың қолданылуы туралы пьесалардан алынған мәліметтер нақты емес; «Acharnians» пьесасының 407-ші жолынан бастап немесе «Hippolytus» пьесасының 170-ші жолы эккиклеманы ұсынады, бірақ оны міндетті етпейді. Оның қолданылуы туралы аргументтер көбінесе кейінгі лексикографтар мен схолиасттардағы эккиклемаға сілтеме жасауға негізделген.

Ликурган театры

Ликург – Македония үстемдігінен бұрынғы төртінші ғасырдың ортасы мен соңында Афина саясатының көрнекті тұлғасы және мемлекеттік қаржыны басқарушы. Дионис театрының эпистаты ретінде ол театрдың қазіргі тас құрылысына айналуына зор үлес қосты. Бұл кезеңдегі тас театрының жотаға дейін қанша биікке созылғаны күмәнді: Акропольдің (катаом) тасына дейін, әлде тек перипатосқа дейін бе? 320/319 жж. Трасиллдың хорагтық ескерткіші тас бетін кесуді қажет еткендіктен, эпитеатр перипатостан тысқары сол кезде жеткен болуы мүмкін. Адриан кезеңінің монетасы театрдың екі бөлікке бөлінгенін шамамен көрсетеді, бірақ тек бір диазома, яғни көлденең дәліз бар, егер эпитеатр перипатостың өтуіне жетсе, екі емес. Аудитория он екі тар баспалдақпен он үш үшбұрышты бөлікке, керкидке бөлінді, екі қосымша баспалдақ оңтүстік тіреу қабырғаларының ішінде орналасқан. Әрбір сатының еңісі шамалы, алдыңғы жиегі артқы жиегінен шамамен 10 см төмен. Орындықтардың тереңдігі мен биіктігі 33 см, ал алға қарай иілген жиегі бар, барлығы 78 қатардан тұрады. Бүгінге дейін ішінара сақталған екі алдыңғы қатар пентелік тастан жасалған орындықтардан немесе тақтардан тұрады; бұл прохедрия, яғни құрметті орындықтар. Бастапқыда алпыс жеті болған, сақталғандарының әрқайсысында оны иеленген жұбыншының немесе лауазымды тұлғаның аты жазылған, жазулардың барлығы төртінші ғасырдан кейінгі, бірақ өшірілген іздерімен және эллиндік немесе римдік кезеңге жатады. Б.з.б. бірінші ғасырға жатқызылатын орталық тақ Дионис жұбыншысына тиесілі болған. Оркестрге қарай рим дәуірінен қалған тосқауыл және Ликург театрымен бірге салынған су ағызу арнасы бар. Бұл кезеңдегі скене ертеректегі ұзын залмен немесе стоамен қатар салынған, оның брекчия негіздері сақталған. Жаңа скене ғимараты ұзын камерадан тұратыны анық, оның екі жағынан солтүстікке қарай екі тікбұрышты параскения шығады. Ликург театрында ерекше проскенион болған-болмағаны туралы пікірлер қарама-қайшы, сол кезеңдегі әдеби мәліметтерге қарамастан, оның қай жерде және қандай нысанда болғаны туралы нақты келісім жоқ. Бұл кезең – Менандрдың жаңа комедиясы мен кейінгі трагедия дәуірі, онда хордың қойылымдардан жоғалып кеткені туралы болжам бар. Оркестрді пайдаланудың азаюы барлық оқиғалардың жоғары сахнада орын алуын білдіреді немесе оған мүмкіндік береді деп есептеледі.

Эллиндік театр

Гелленистік кезеңнің жаңалықтарының бірі – тұрақты тас проскенионның салынуы және оның алдына екі параскенион қосылуы болды. Бұл құрылыстың нақты мерзімі белгісіз, бірақ б.з.д. III және I ғасырлар аралығында салынған болуы мүмкін. Проскенион алды он төрт бағанамен безендірілген. Оның үстінде логион орналасқан, ол проскенионның жабыншасы есептеледі және жоғары сахна ретінде пайдаланылуы мүмкін. Логионнан артқа қарай, екінші қабатта эпискенион болған деген болжам бар, оның фасады бірнеше тироматалармен – тесіктермен жабдықталған, олар арқылы пинакстар немесе суреттелген көріністер көрсетілген. Бұл өзгерістердің уақыты драмалық әрекеттің оркестрден көтеріңкі сахнаға ауысуымен және сол кезеңдегі басқа грек театрларымен, сондай-ақ Афина мен басқа қалалар арасындағы әсер ету бағытымен байланысты. Виламовиц Дитирамбтық сайыстың 315 жылы хорегиямен аяқталғанын айтады, бірақ Пикард Кембридж соңғы тіркелген жеңістің 100 жылы болғанын атап көрсетеді. Осы кезеңде хордың ықпалы төмендегені анық, демек оркестрді пайдалану да азайған. Эпидавр, Оропос және Сикьон театрларында логионға дейін көтерілетін пандустар бар, олардың мерзімі б.з.д. IV ғасырдың соңынан шамамен 250 жылға дейін. Бұл театрларда логионның болуы Афинадағы драмалық форманың өзгеруін білдіре ме деген сұрақ әлі де ашық. Афинада қолданылуы мүмкін эллинистік сахнаның тағы бір ерекшелігі – Витрувий мен Поллюкс сипаттаған периактои, олар көріністерді жылдам ауыстыруға арналған айналмалы құрылғылар болған. Витрувий сценалық алқапқа үш есік орналастырғанын, ал периактостар – драмалық контекстте актердің сахнаның сол немесе оң жағынан шығып келе жатқанын көрсету үшін қолданылатын шеткі бөліктер екенін айтады.

Рим дәуірі мен қазіргі уақыт

Грекияны Сулла басып алғаннан кейін және б.з.д. 86 жылы Афинаның жартылай қирауынан соң Дионис театры ұзақ төмендеуге ұшырады. Каппадокия королі Ариобарзан II Одейонды қайта құруға қатысқан деп есептеледі, ал сценаның кейінгі қабырғасына орнатылған оған арналған құрметті жазу оның театрды қайта құруға қатысқан болуын көрсетеді. Нерон тұсында жалпы жөндеу жүргізілген сияқты. Осы кезеңде скене іргетасы әктас блоктарымен нығайтылды, оркестрдің көлемі кішірейтілді және ортасы ромб пішінді түрлі-түсті мәрмәрмен жаңадан төселді. 61 жылдан бастап немесе одан кейін оркестрді пародойға дейін қоршаған мәрмәр тосқауыл орнатылды. Бұл, мүмкін, гладиаторлардың жекпе-жегі кезінде көрермендерді қорғау мақсатында жасалған. Қайта жаңғыртудың соңғы кезеңі Адриан немесе Антонин дәуірінде Фейдростың бемасын салумен болды, ол Неронның биік пульпитум сахнасына қосымша болды. Біздің заманымыздың 5 ғасырының соңынан бастап театр тасталып, оның оркестрі шығыс пародосына салынған христиан базиликасының (атрион) жабық ауласына айналды, ал кавеасы тас карьері ретінде пайдаланылды. Базилика кейіннен қиратылды және 11 ғасырдың ортасына қарай Ризокастро қабырғасы бема мен пародос қабырғаларын кесіп өтті. Қазба жұмыстары 19 ғасырда, 1861 жылы Русопулос қазбасымен басталды. Кейінгі ірі археологиялық экспедициялар Дёрпфельд, Райш, Брониер және Травлос жүргізді.

Аудитория

Дәлелдер ежелгі грек қоғамында театрдың зор танымал болғанын көрсетеді. Орындықтар үшін күрес, фестивальдер мен қойылымдардың көбеюі, тіпті театр сүйгіштердің Ауылдық Дионисияға саяхаттары осыны көрсетеді. Бізге жеткен көрермендер реакциясының фрагменттерінен де жұртшылықтың драмалық өнерге белсенді қатысқандығы және актерлер мен көрермендер арасындағы өзара байланыс анық көрінеді. Мысалы, бесінші ғасырдың соңында сахнада айтылған пікірлерге наразылық туып, комедиялық еркіндікті шектеу үшін заңдар қабылданғаны мүмкін. Бұл жақтас көрермендердің ызалы реакциясын көрсететін бір мысал – Плутархтың жазған оқиғасы. Онда 468 жылға дейін Софокл Эсхилмен бәсекелескенде, шудың күші соншалықты болған, Кимон өзінің генералдарымен театрға кіріп, төрешілерді ауыстырып, Софоклдың жеңісін қамтамасыз етуге мәжбүр болған. Ежелгі драма замандас көрермендерде әрине құштарлық оянғаны сөзсіз, бірақ олардың алдындағы туындыны қаншалықты бағалағандары туралы сұрақ туындайды. Аристотельдің «Поэтикасы» былай дейді: «Сондықтан, трагедиялар негізделген дәстүрлі оқиғаларды әрқашан сақтаудың қажеті жоқ. Өйткені мұндай әрекет күлкілі болар еді, себебі жақсы білінетін материалдардың өзі көптеген адамдарға белгісіз, бірақ олардың бәріне де ұнайды». Бұл грек драмасына берілген жауаптың қаншалықты біркелкі болғаны және коммуникативтік түсінік пен көрермендердің біліктілігін күтілуге бола ма деген сұрақты тудырады. Сол кездегі қойылымдар қаланың ересек ер азаматтарына арналғанымен, метиктер, шетелдіктер мен құлдар да қатысқан көрінеді; билет құны Теориялық қор есебінен төленген. Әйелдердің қатысқандығы туралы мәселе одан да күрделі. Бұл тақырыптағы барлық аргументтер *ex silentio* негізінде, себебі Дионис театрына әйелдер келгеніне тікелей дәлел жоқ. Джеффри Хендерсон әйелдер басқа да рәсімдер мен мерекелерге қатысқандықтан, театрға да қатысуы мүмкін дейді. Ал Саймон Голдхилл қалалық Дионисияның соттар мен жиналыстар сияқты әлеуметтік-саяси оқиға болғанын, онда әйелдерге рұхсат етілмегенін айтады. Бұл мәселеге нақты жауап әлі табылмаған.

Акустика

Дионис театрының сақталу жағдайы нашар болғандықтан, оның акустикасын қайта құру мүмкін емес. Дегенмен, басқа ұқсас грек театрларымен салыстыра отырып, ежелгі театрдың дыбыс сапасы туралы шамалы ойға келуге болады. Ежелгі театрлардың тамаша акустикасымен ұзақ жылдардан бері таныс, бірақ мұның ғылыми талдауы соңғы кезде ғана жүзеге асты. 2003–2006 жылдарғы ERATO жобасы, 2006 жылғы Gade және Angelakis, сондай-ақ 2013 жылғы Psarras және авторлар тобы күштілік, дыбыс қайталануы және айқындық карталарын жасау үшін барлық бағыттарды қамтитын дыбыс қабылдағыштарын пайдаланды. 2016 жылы Hak және авторлар тобы одан да толыққанды карта жасау үшін көптеген дыбыс қабылдағыштарын қолданды. Олардың қорытындысы бойынша, Герод Аттикустың Одеонында сөйлеудің айқындығы ең жоғары болды, ал Эпидаурда қарсы жақтанғы орындықтардан шағылысқандықтан дыбыс қайталануының деңгейі жоғарырақ.