Кіріспе

1993 жылғы Нэнси Кресс романы

«Испаниядағы жалқаулар» – 1993 жылғы американдық жазушы Нэнси Кресс жазған ғылыми-фантастикалық роман. Алғаш рет ол 1991 жылы Айзек Азимовтың «Science Fiction Magazine» журналында сол атпен повесть ретінде және «Axolotl Press» баспасынан шектеулі таралыммен шыққан. Кресс оны кеңейтіп, романға үш қосымша бөлім қосты, содан кейін екі жалғасын жазды: «Beggars and Choosers» (1994) және «Beggars Ride» (1996). Бұл маңызды туынды саналады және болашақ технологиялар мен қоғамды болжауы үшін жиі мақталады. Алғашқы повесть «Хьюго» және «Небюла» сыйлықтарын жеңіп алды. Роман да «Хьюго» және «Небюла» сыйлықтарына үміткер болды, бірақ жеңе алмады.

Сюжетке кіріспе

"Испаниядағы тіленшілер" және оның жалғасы генетикалық инженерияның шындыққа айналған болашақта өтеді, ал қоғам мен мәдениет генетикалық модификациялардың (генмодтар) салдарымен бетпе-бет келеді, әсіресе АҚШ-та. Оқиғаның төңірегінде "ұйықтамайтындардың" болуы айналады: ұйқыға мұқтаж емес, интеллектуалдық қабілеттері мен жетістікке жету мүмкіндігі қалыпты адамдардан ("ұйықтаушылар" деп аталады) жоғары генетикалық түрлендірілген адамдар. "Испаниядағы тіленшілер" әлемінде сондай-ақ суық термоядерлік синтездің күші бар, ол оның негізін қалаушы Кензо Ягайдың құрметіне "Y энергиясы" деп аталды. Ягай "Ягайизмді" де құрды – объективизмге негізделген моральдық көзқарас, онда адамның қадір-қасиеті тек оның жеке күш-жігерімен қол жеткізген жетістіктерімен анықталады, ал келісім-шарт қоғамның негізі болып табылады. Осыған сәйкес, әлсіз және өнімсіз адамдарға ешқандай міндеттеме жоқ. Романның атауы Тони Индивино кейіпкері қойған басты моральдық сұрақтан туындайды: қоғамның өнімді және жауапты мүшелері "Испаниядағы тіленшілерге" – қажеттіліктен басқа ештеңе ұсынбайтын өнімсіз көпшілікке қандай жауапкершілікке ие? Бұл "ұйықтаушылар" мен "ұйықтамайтындар" арасындағы қақтығыспен нығайтылады; "ұйықтамайтындар" ақыл-ойы мен дене бітімі жағынан жоғары тұрады және олардың қалыпты туыстарын оңай басып өте алады. Барлық адамдар тең жаратылмайды. Онда теңдік пен тамашалық арасындағы шекара қайда? Жоғары тұрған азшылық өзінен төмен тұрғандарда кемсіну сезімін тудырмау үшін қаншалықты шектеуге бару керек? – әсіресе егер бұл азшылық жек көрілмесе және қорқытылмаса, керісінше, элита болса? Бұл сұрақ романда зерттеледі, бірақ толыққанды ашылмайды. Нэнси Кресс кітаптың және трилогияның тұтас алғанда Айн Рэндтің қарама-қарсы принциптерімен және Урсула К. Ле Гуиннің коммунистік үлгідегі қоғам туралы суретімен күресіп жатқанын түсіндірді.

І кітабы (түпнұсқалық повесть)

2008 жылы туған Лейша Камден – ұйқысыздыққа қарсы гендік модулі бар жиырма бірінші адам. Ол Ягайдың ең танымал демеушілерінің бірі, қаржыгер Роджер Камденнің қызы, ол өмірінің көп бөлігін ұйқыға кетіргендігіне өкінді, және оның әйелі Элизабет Камден, қалыпты бала сүюді қалаған ағылшын әйел. Ұйқысыздық бірнеше қосымша пайдалар сыйлайды – жоғары интеллект және көңіл көтеріңкі мінез-құлық, сондай-ақ 50%-ға өнімді уақыттың артуы (өзгертілмеген адамдар ұйықтаған уақытпен салыстырғанда); Ұйқысыз адамдар ұйықтау қажеттілігін ғана емес, ұйықтау мүмкіндігін де жоғалтады (бірақ оларды есінен танытуға болады). Он бес жасқа келгенде Лейша әлемде санаулы болған Ұйқысыз адамдар қауымдастығының бір бөлігіне айналады; ол, олардың барлығы сияқты, жасынан бірнеше сынып жоғары тұрады; ең үлкені Кевин Бейкер 16 жасында (2020 жылы) Билл Гейтстен кейін ең бай компьютерлік бағдарламалық жасақтаманы жасаушыға айналды. Ол алғаш кездескен Ричард Келлер оның жарына айналады; ал қалғандары достары мен сенімді серіктері болады. Дегенмен, екеуі оны алаңдатады. Бірі – Тони Индивино, оның анасы ұйқысыздыққа бейімделуде қиындықтарды бастан өткеріп, оны «Ұйықтаушы» ретінде өмір сүруге мәжбүр етеді. Тони барлық Ұйқысыз адамдардың әлеуметтік-экономикалық бекініс құру үшін бірігуін жақтады. Ол Ұйықтаушылардың Ұйқысыздарға қарсы кемсітушілікке көшуін болжайды және оның дұрыс екені тез арада дәлелденеді: мысалы, 16 сағаттық жаттығу күндері басқа бәсекелестермен бәсекелесуге мүмкіндік бермейтіндіктен, Ұйқысыз спортшы Олимпиададан шеттетіледі. Кейбір қалалар Ұйқысыз адамдарға «24 сағаттық» дүкендер ашуға тыйым салады. Тони ақырында түрмеге қамалады (Ұйқысыз қауымдастығының атынан заңсыз әрекеттер жасағаны үшін), бірақ Лейшаны мазалайтын екінші адам – Дженнифер Шарифидің назарына ілікпей тұрып. Киножұлдыз бен араб мұнай магнатының Ұйқысыз қызы Дженнифер Нью-Йорк штатының солтүстігінде (әсіресе Каттарагус округінде) Санкьюари деп аталатын Ұйқысыз адамдардың қауымдастығын құру үшін жер сатып алады. Соңында Лейшаның егіз інісі Элиспен қарым-қатынасы шиеленіседі. Элизабет Лейша аналық жасушадан имплантацияланған кезде бір уақытта табиғи қыз балаға жүкті болды, нәтижесінде екі егіз дүниеге келді, олардың біреуі ғана Ұйқысыз. Элис әпкесінің көлеңкесінде тұрады: «Сенікі болған нәрсе сенікі болды, ал сенікі емес нәрсе де сенікі болды. Әкең осылай дайындаған. Ол оны біздің гендерімізге терең сіңірді». 22 жасқа келгенде Лиша заңгерлік емтиханға дайындалып жатқанда, әкесі қартайып қайтыс болады. Жерлеуден үйге қайтып келе жатқанда Лейшаның бала асырап алған анасы Сьюзан Мелинг (Роджер Камденнің екінші әйелі ғана емес, сонымен қатар Ұйқысыздықты ойлап тапқан генетикалық зерттеуші) таң қалдыратын жаңалықты жеткізеді. Сиэтлдегі Ұйқысыз адам Берни Кун 17 жасында жол апатынан қайтыс болды. Аутопсия оның барлық мүшелерінің мінсіз жағдайда екенін көрсетті. Ұйқысыздық бұрын белгісіз болған жасуша жаңару жүйесін ашады. Бастысы, Ұйқысыз адамдар физиологиялық жағынан қартаюдан тоқтатылады. Олардың қанша уақыт өмір сүретіні толық белгісіз. Олар өлімсіз болуы мүмкін. Лейша емтиханды тапсырады, бірақ көп ұзамай Ричард оған Ұйқысыздарға қарсы түрлі кемсітушілік пен зорлық-зомбылық әрекеттерінің нәтижесінде Тони Индивиноны басқа тұтқындар өлтіргенін хабарлайды. Ұйқысыздардың Санкьюариға шегінуден басқа амалы жоқ. Алайда, Лейшаға соңғы бір мейірімділік тапсырмасы беріледі: Ұйқысыз бала Стелла Бевингтонды ата-анасы зорлап ұстап отыр. Элис ұстап алуды жоспарлап, дерлік жеке өзі орындап, Лейша мен Стелланың екеуін де құтқарып, тіпті ең артықшылықты және элиталық адамдар да қаңғыбас болуы мүмкін екенін дәлелдейді. Лейша сауданың сызықтық емес, экология екенін, ал бүгінгі қаңғыбас ертеңгі құтқарушы болуы мүмкін екенін түсінеді.

ІІ кітап (2051)

Кітап Джордан Уотрустың, Элис ұлының (2025 жылы туған), «Біз ұйықтаймыз» зауытының қызметкерімен басталады. «Біз ұйықтаймыз» қозғалысы – бұл негізін қалаушы Кальвин Хоуктың жұмысшы класының мақтанышын қайта жаңғыртуға жасаған әрекеті, ол үшін ұйықтаушылар жасаған өнімдерді сатып алу және сату арқылы жүзеге асырылады. Ол Леиша әпкесін зауытқа саяхатқа алып шығады; кейін ол Хоукпен «ақылсыздыққа қарсы күреседі»; Америка барлық адамдар тең қаралуға тиіс деген қағидаға негізделгендіктен, таптық жеккөрушілікті ынталандыру тек құлдырауға әкеледі. Содан кейін Лейша заң фирмасында ерекше клиентті қабылдайды: генетикалық зерттеуші доктор Адам Уолкотт, ол ұйқысыздарды ұйқысызға айналдыратын босанғаннан кейінгі гендік терапияны ашқанын мәлімдейді. Өкінішке орай, оның зерттеулері сақталған сейфтен ұрланып кеткен, тіпті нашаррақ – оның патенттері «Санкьюари» корпорациясы атынан тіркелген. Бақытымызға орай, зерттеулер әлі толыққан емес, бірақ Санкьюари өзінің үстемдігін сақтап қалуға алаңдайды. Лейша Сьюзан Мелингтен оны аяқтауды және оның дұрыстығын анықтауды сұрайды. Лейша сондай-ақ, Қасиетті Орын Кеңесінің өмір бойына жетекшісі Дженнифер Шарифтің адалдық серт қабылдауға шешім қабылдағанын біледі, онда барлық ұйқысыздар Қасиетті Орынның қажеттіліктерін өздерінікінен жоғары қоюға ант етеді. Дженнифер әрқашан өз халқын ұйқышылардан қорғау қажеттігіне сенген, бірақ оның күйеуі Ричард Келлер балаларының параноидалық атмосферада тәрбиеленуіне қатысты өз оқтаулары бар. Ол әйелі кісі өлтіруге қабілетті деп ойламайды, бірақ Дженниферді доктор Уолкотттың негізгі зерттеу серігінің көлігін (We Sleep скутерін) саботаж жасап, жою арқылы өлтіргені үшін айыптағанға дейін. «Халыққа қарсы Дженнифер Фатима Шариф» – бұл цирк. Саботаж ұйқысыз жасаған болса да, оқиға орнынан Қасиетті Орынның гараж есігін ашатын кілт ретінде қызмет ететін әшекей табылды, оны ұйқысыз осылай шалаңдықпен қалдырмас еді. Осы уақытта Лейшаның өмірі баяу-баяу күйреп барады: Санкьюари бірлік сертіне дауыс берді және сонымен қатар Лейшаны өмір бойына тыйым салуға дауыс берді; оның серіктесі Кевин Бейкер серт қабылдап, оны тастап кетеді; Стелла Бевингтон, оның қызына ең жақын адам, оны да қарастырып жатыр; және Сьюзан емделе алмайтын ми ауруынан қайтыс болады. Әйқайына Элис көмекке келеді, өйткені ол (екілік эмпатия арқылы) әпкесіне оның қажет екенін біледі; Стелла кешкі тойда ұрланған әшекейдің өзіне тиесілі екенін мойындайды; ал Сьюзан Уолкотттың зерттеулері жалған екенін, мүлдем мүмкін емес екенін анықтайды. Осы ақпаратпен Лейша бүкіл науқанды Кэлвин Хоук ұйымдастырғанын біледі. Ол Стелланың үй жылуы кезінде Стелладан әшекейді ұрлады; ол зерттеуді жалған деп білген, Санкьюари солай әрекет ететінін үміттенеді; және белгісіз себептермен ол Уолкотттың көмекшісін өлтірді. Кітап Лейшаның Сьюзан мен Элиспен тынығып, Дженнифер балаларына оларды қауіпсіз ұстайтынын хабарлаумен аяқталады: Санкьюари ғарышқа көшуде.

ІІІ кітап (2075)

Американың үш жүз жылдық мерейтойында, әлем тыныш. Америка өзін үш деңгейлі қоғамға қайта құрып алды. Ең төменгі сатыда "Тіршілік ететіндер" ("Livers") – халықтың 80 пайызын құрайтын, білімі жетілмеген, бірақ жақсы тамақтанатын, демалысқа толы өмір сүретін адамдар. Олардан жоғары (немесе төмен) – "Есектер" ("donkeys"), инфрақұрылымды басқаратын және Тіршілік ететіндердің сайлауымен кеңсеге өтетін, нан мен ойын-сауық арқылы дауыс жинайтын гендік модификацияланған кеңсе қызметкерлері. Соңында, Ұйқысыз адамдар ("Sleepless") – барлық технологиялық, генетикалық және ғылыми жетістіктердің бастауы. Екі жаңа кейіпкер жағдайды күрт өзгертеді. Біріншісі Нью-Мексикодағы Лейшаның Сьюзан Меллинг қорына келеді, он жасар Дрю Арлен. Ол Қорға ("Foundation") қатысуға ниетті, ол (Лейшаның сөзімен) "кеңеске сұранып, мұқтаждардың неліктен мұқтаж екенін анықтап, өзгеше болғысы келетіндерге қаржылай көмек көрсетеді". Дрю харизмалық және зиянсыз, бірақ Джордан мен Стелланың екінші ұлы Эрик Бевингтон Уотрусқа қарсы келеді; екеуінің арасындағы төбелес Дрюды белден төменге парализге ұшыратады. Әртүрлі жекеменшік мектептерге қатысып, Дрю көркемдік өрнекке бейімділігін табады, бірақ олардың барлығында да сәтсіздікке ұшырайды; он тоғызынша жасқа келгенде ол бұзақы болып өседі. Эрик оны лимбикалық жүйе мен неокортекс арасындағы жолдарды күшейтетін эксперименталды терапияға мәжбүрлейді, бұл миды өзінің алғашқы, жануарлық табиғатымен күресуге мәжбүрлеуі керек. Дрюде ем кері әсер етеді, ол генетикалық ұжымдық санасыздыққа қол жеткізеді, оны визуалды түрде қабылдайды (келесі кітапта Арлен бірінші тұлғада баяндаушы болады, ол адамдарды, заттарды, ұғымдарды және эмоцияларды әрдайым пішін, текстура, түс және т.б. арқылы сипаттайды). Дрю осы пішіндерді голографиялық түрде көрсетуге үйреніп, өзінің көрермендерін ояу арманға енгізетін, мазмұны голограммалармен анықталатын өнершіге айналады. Тағы бір жаңа кейіпкер Санкьюар орбитасында дүниеге келеді: Миранда Серена Шариф, "Супержарықтардың" ("Superbrights") біріншісі. Оның гендік модификациясы миының стандартты Ұйқысыздың жылдамдығынан үш-төрт есе жылдам жұмыс істеуіне себеп болады, бірақ бұлшықеттерді бақылаудың есебінен (оның өзі және оның інісі Тони сияқты барлық Суперлер "маниялық күшпен" дірілдейді, қыбырады және тербеледі). Миридің өмірінің алғашқы жылдарында ол және басқа Суперлердің барлығы қалыпты Ұйқысыздардан өзгеше ойлайтыны анық болады; олардың ойлары "жіптер" ("strings") түрінде болады, геометриялық пішіндерге орналастырылған және аналогия мен өзара сілтемелерді қамтитын деректердің жиынтығы. Оның өсуі Санкьюардың жер бетіндегі Ұйқысыздықтан жек көретіндерге күдікпен қарауының артуына қарсы қойылады. Бес бала дүниеге келді, олардың генетикалық бейімділігі Ұйқысыздық геніне жеткіліксіз, ал Дженнифер Санкьюардың Америкадан тәуелсіздігін жариялауға құмар. Осы мақсатта Шарифый кәсіпорны ("Sharifi Enterprises") әуеде таралатын, бірден өлімге әкелетін биологиялық қаруды зерттеуді бастайды, оны қорқыту құралы ретінде пайдалануға болады.

IV кітап (2091)

2080 жылы АҚШ Y энергиясына қатысты эксклюзивті патенттерін жоғалтады, нәтижесінде ауқымды экономикалық депрессия орын алады. 2091 жылдың қазанында Sanctuary Inc. және оған байланысты барлық бизнеске түсетін үлкен кірістерді пайдалану мақсатында жаңа, жылжымалы салық саясаты ұсынылады, себебі олардың барлығы Америкада тіркелген. (Нақтырақ айтқанда, Sanctuary Inc. компаниясының жалпы табысының 92% салық ретінде алынады.) Осыны ескере отырып, Дженнифер және Sanctuary Кеңесі тәуелсіздік алу үшін дайындық жүргізеді. Мири кітапты ауыр жарақатпен бастайды: оның жас інісі Тони ойын алаңындағы апат салдарынан жүйке зардап шегеді. Оның денесі мен қабілеттері қаншалықты зақымдалса да, ол күніне белгілі бір уақыт ұйықтауы қажет болады. Мири, Дженнифер Sanctuary-дің Yagaiist, қоғамдық мүдделерді бағалайтын философиясын еске салғанда ашуға буырады және оны тыныштандыруға тура келеді; оянғанда оған Тони жарақаттарынан көз жұмғаны айтылады. Оған қарамастан, ол және басқа Суперлер қорғану үшін бірігеді, Sanctuary-дің ұйықтамайтындары сырттан келгендерден соншалықты қорқып кеткенін мойындайды, тіпті қоғамдық мүдде үшін құрылған және оған қызмет ететін Суперлердің өзі де олардың өзгешелігіне байланысты қауіп тудырады. Мири бұл топты "Тілшілер" деп атайды. Миридің ой желілері, шын мәнінде, әрбір Супердің ой желілері бастапқыда құрылымдық кемшіліктерге ие болды, ақпарат орналасуы тиіс бос орындар болды, олар болған жоқ. Мири Дрю Арленнің "Lucid Dreaming" концерттерінің біріне қатысқанда бұл кемшілікті жояды; олардың санасыз деңгейіне ену мүмкіндігі Суперлерге бірқатар технологиялық, медициналық және тұжырымдық жаңалықтар жасауға көмектеседі, соның ішінде Миридің дірілдеуін және сөйлеу қиындығын емдеуге мүмкіндік береді. Тілшілер Sanctuary жүйесінде қорғаныс шараларын орнатуға шешім қабылдайды, қажет болған жағдайда билікті өз қолдарына алу үшін, осы процесте Шарифти Кәсіпорындарының биоқаруын табады. Бұл организмнің үлгілері АҚШ-тың бірнеше қалаларында жасырын сақталған және бір түймемен таратылуы мүмкін. 1 қаңтар 2092 жылы Sanctuary Америка Құрама Штаттарынан тәуелсіздігін жариялайды. Ішкі кірістер қызметі 15 қаңтарда салық төлемеген жағдайда күтіп, орбиталық станцияны кепіл ретінде алуға шешім қабылдайды, бірақ одан бұрын Sanctuary осы мақсат үшін ғана сатып алынған мал шаруашылығына арналған ғарыш станциясында биоқаруын көрсетеді (барлық тұрғындар демонстрациядан бұрын шығарылды). Мири мен Тілшілер өздерінің күштерін қолданып, Sanctuary-ні тоқтатуға мәжбүрлейді, осылайша қақтығыс болдырмайды. Дженнифер Миридің Кеңестің қалған бөлігіне иммунитет берілуіне қарысылық таныту туралы ұсынысын қабылдамайды, бұл "Sanctuary-нің барлық саяси философиясы [Дженнифердің] жеке қажеттіліктеріне тоқталғандығын" дәлелдейді. Роман Мири мен Супербригтердің Нью-Мексикодағы Сьюзан Меллинг Қорының кешеніне көшіп баруымен аяқталады, ал Лейша Дженнифер Шарифтің ісінде қорғау тарапынан кеңесші болып әрекет етуге шешім қабылдайды. Әрине, Испанияда мәңгілік тілшілер жоқ.