Ақылды түлкі: Бен Джонсонның комедиясы

Кіріспе

Бен Джонсонның комедиялық пьесасы, жарысқа қатысатын жылқы. Өзін "Биг Фокс" деп таныстыратын станция.

Volpone (volˈpoːne, италия тілінде "ақылды түлкі" деген мағынаны білдіреді) – ағылшын драматургы Бен Джонсонның 1605–1606 жылдары сахнаға қойылған комедиялық пьесасы. Қалалық комедия мен жануарлар туралы әңгіме элементтерін пайдалана отырып жазылған. Ашкөздік пен құштарлықты аяусыз сынап көрсеткен бұл пьеса Джонсонның ең көп қойылатын туындысы болып табылады және Якоб дәуірінің үздік комедияларының қатарына жатады.

Қысқаша мазмұны

Вольпоне (Түлкі) – ұзақ сырқаттан кейін өлім төсегінде жатқандай болып, байлығын мұра етуге ниеттенген Вольтор (Күлкі), Корбаччо (Қараға) және Корвино (Қарға) үш адамды алдау үшін Венециялық азамат. Әрқайсысы өз кезегімен Вольпоне үйіне келіп, оның өсиетіне өзінің атын мұрагер ретінде жазуға тырысады. Вольпоненің қызметшісі, паразит Моска (Шыбын), әрбір келгенге Вольпоне байлығының мұрагері екенін ұқтыруға тырысады. Моска тіпті Корбаччионы өз ұлын Вольпонеге пайдасы үшін мұрадан айыруға көндіреді. Моска Корвиноның Селия атты әдемі әйелі бар екенін айтады. Ското Моунтбанк кейпінде киінген Вольпоне Селияны көруге барады. Корвино «Скотоны» (Вольпонені) қуа жөнелтеді, ол кейін Селияны өзіне тиесін деп талап етеді. Моска Корвиноны, егер жас әйелдің жанында төсекке жатса, өлім төсегінде жатқан Вольпоне ауруынан айығатынына сендіреді. Корвино, Вольпоне аурудан бейшара болғанына сенеді, әйелін Вольпоне қайта тірілгенде оны жалғыз мұрагері деп тануы үшін ұсынады. Корвино мен Селия Вольпоне үйіне келмес бұрын, Корбаччоның ұлы Бонарио әкесінің мұрадан айыруын ұстап алады. Моска Бонарионы жақын бөлмеге жетелесе, Вольпоне мен Селия жалғыз қалады. Вольпоне Селияны сән-салтанат пен байлық туралы әңгімелермен баурап ала алмағандықтан, зорлауға тырысады. Бонарио Селияны құтқаруға асығады. Соттағы іс-шарада, шындық Вольтордың шеберлігімен жасырылады, ол Моска, Вольпоне және басқа алдағандардың жалған куәліктері арқылы Авокаторларды сендіреді. Оқиғада ағылшын саяхатшылары Сэр мен Леди Политик Уилбэ және Перегрин де қатысады. Сэр Политик үнемі қастандықтар мен өзінің фантастикалық бизнес-жоспарлары туралы әңгімелейді, ал Леди Уилбэ Вольпонені тынбай сөйлеп шаршатады. Моска олардың арасында шатасу тудырады, бұл Перегринді, тәжірибелі саяхатшыны, ренжітеді. Ол Сэр Политиканы мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айтып, алып тасбақаның ішіне тығып қояды. Вольпоне өзін жасырып, қайтыс болғанын және байлығын Москаға қалдырғанын жариялайды, бұл Вольтор, Корбаччо және Корвиноны ашуландырады. Барлығы Вольпоненің өсиетіне дау айту үшін сотқа оралады, ол өзі мен Моска ойлап тапқан қастандықтардың ішіне тартылады. Вольпоненің жалбауларына қарамастан, Моска жаңа бай адам рөлінен бас тартудан бас тартады. Вольпоне өзін және алдауын ашады, Москаны құлату үшін. Нәтижесінде Вольтор, Корбаччо, Корвино, Моска және Вольпоне өзі жазаланады.

Volpone (The Fox) is a Venetian gentleman who pretends to be on his deathbed after a long illness in order to dupe Voltore (The Vulture), Corbaccio (The Raven) and Corvino (The Crow), three men who aspire to inherit his fortune. In their turns, each man arrives to Volpone's house bearing a luxurious gift, intent upon having his name inscribed to the will of Volpone, as his heir. Mosca (The Fly), Volpone's parasite servant, encourages each of the visitors to believe that he has been named heir to Volpone's fortune. Mosca even persuades Corbaccio to disinherit his own son in favor of Volpone. To Volpone, Mosca mentions that Corvino has a beautiful wife, Celia. Disguised as Scoto the Mountebank, Volpone goes to see Celia. Corvino drives away "Scoto" (Volpone), who then becomes insistent that he must possess Celia as his own. Mosca deceives Corvino into believing that the moribund Volpone will be cured of his illness if he lies in bed beside a young woman. Believing that Volpone has been rendered impotent by his illness, Corvino offers his wife in order that, when he is revived, Volpone will recognise Corvino as his sole heir. Just before Corvino and Celia are due to arrive at Volpone's house, Corbaccio's son Bonario arrives to catch his father in the act of disinheriting him. Mosca guides Bonario to a sideroom, and Volpone and Celia are left alone. Upon failing to seduce Celia with fantastic promises of luxury and wealth, Volpone attempts to rape her. Bonario comes forward to rescue Celia. In the ensuing trial at court, the truth of the matter is well buried by Voltore, using his prowess as a lawyer to convince the Avocatori, with false evidence given by Mosca, Volpone and the other dupes. There are episodes involving the English travellers Sir and Lady Politic Would Be and Peregrine. Sir Politic constantly talks of plots and his outlandish business plans, while Lady Would Be annoys Volpone with her ceaseless talking. Mosca co ordinates a mix up between them which leaves Peregrine, a more sophisticated traveller, feeling offended. He humiliates Sir Politic by telling him he is to be arrested for sedition and making him hide inside a giant tortoise shell. Volpone insists on disguising himself and having it announced that he has died and willed his wealth to Mosca, which enrages the would be heirs Voltore, Corbaccio and Corvino, and everyone returns to court to dispute the will of Volpone, who becomes entangled in the circumstances of the plots that he and Mosca devised. Despite Volpone's pleas, Mosca refuses to relinquish his new role as a rich man. Volpone reveals himself and his deceits in order to topple the rich Mosca. In the event, Voltore, Corbaccio, Corvino, Mosca and Volpone himself finally are punished.

Мәтін

Пьеса 1607 жылдың басында Джордж Элд баспагер Томас Торп үшін басылып шықты. Кварто нұсқасында Джонсонның Оксфорд пен Кембриджге арнауы, сондай-ақ Фрэнсис Бомонт және Джон Флетчер сияқты әріптес ақындардың ағылшын және латын тілдерінде жазылған көптеген мақтау өлеңдері бар. Одан кейін пьеса 1616 жылғы фолиода қайта жарияланды, және соңғысы, болжам бойынша Джонсонның мұқият редакциялауынан өткендіктен, қазіргі заманғы көптеген басылымдардың негізі болып табылады.

Өндірістер

Бұл пьеса 1606 жылы көктемде Глобус театрында тұңғыш рет қойылды. Оны «Патшаның адамдары» труппасы орындады, бірақ актерлік құрамның нақтылығы белгісіз. Джон Лоуин, Джеймс Райттың «Historia Histrionica» (1699) еңбегінде осы рөлмен байланысты болғандықтан, бас рөлді сомдаған болуы мүмкін. Уильям Гиффорд Александр Кук Леди Уолд Би ролін ойнаған болуы мүмкін деген гипотеза ұсынды. Сол жазда немесе келесі жылы оба эпидемиясы Лондон театрларын жапты, сондықтан труппа пьесаны Оксфорд пен Кембриджде қойды. Джонсон осы көрермендер үшін бірінші актіге Пифагорға қатысты сатиралық көрініс қосып, өңдеген болуы мүмкін. Пьеса сол кезеңде «Патшаның адамдары» труппасының репертуарында сақталды. Ол 1624 жылы, Чарльз Уэльс ханзадасы болған кезде, 1630 жылы және 1637 жылы «Кокпит» сарайында ойнатылды. Реставрациядан кейін пьеса ұзақ уақыт бойы танымал болды: Джон Женест 1770 жылға дейін елуден астам қойылымды тіркеді. Джон Эвлин 1662 жылғы 16 қазанда Карл II сарайында ойнатылған қойылымды көрді. Театрлар қайта ашылғаннан кейін пьеса Томас Киллигрюдің «Патшаның адамдары» труппасына тиесілі болды және 1663 жылы Дрюри-Лейн театрында қойылды. Майкл Моун Харттың «Москасын» сомдады, ал Вольпоне рөлін ойнады; Кэтрин Кори Селияны, ал Ребекка Маршалл Леди Уолд Би рөлін орындады. Сол құрамды 1665 жылы Сэмюэл Пепис та көрді. Пьеса 18-шы ғасыр бойы сахнада болды. Ричард Стил 1709 жылғы «Татлер» журналында осы қойылым туралы айтқан. 18-шы ғасырдың танымал Вольпондарының қатарында Джеймс Куин, ал Моска рөлін сомдағандардың ішінде Чарльз Макклин болды. Коли Сиббер өзінің қойылымдарында Корвино рөлін ойнады, оның әйелі Кэтрин Шор Селияны, ал кейін Элизабет Инчбальд осы рөлді сомдады. Көптеген Якобин пьесалары сияқты, «Вольпоне» де 18-шы ғасырдың соңына қарай қызығушылықты жоғалтты. Бұрынғы ғасырдың сыншылары бесінші актінің ықтималсыздығына шағымданып, оны көбінесе фарсқа теңеді, сондай-ақ Джонсонның латын тіліне тән стильін сынады. Джордж Колманның жасаған жаңа нұсқасы 1771 жылы Дрюри-Лейнде сәтсіз аяқталды. Ғасырдың соңына таман бұл қарсылықтар продюсерлер үшін еңсеруге мүмкін емес болып көрінді, нәтижесінде пьеса ұмытылды. Пьеса 1921 жылы Лирик Хаммерсмит театрында «Феникс» қоғамы тарапынан қайта жаңғыртылды; В. Б. Йейтс көрермендердің арасында болды және Аллан Уэйдке жазған хатында қойылымды мақұлдады. Бірмингем репертуарлық театры пьесаны 1935 жылы Малверн фестивалінде сахналады. 1938 жылғы қойылым 20-шы ғасырдың екі маңызды элементін енгізді: Дональд Вулфиттің орындауы және жануарлар бейнесін пайдалану. Вулфиттің бас рөлдегі динамикалық орындауы келесі онжылдықтарда бірнеше рет қайталанды және «Вольпоне» пьесасының қазіргі заманғы интерпретациясының стандартын белгіледі: Политиктің сюжеті қысқартылды немесе толығымен алынып тасталды, ал Моска (1938 жылы Алан Уитли сомдаған) екінші рөлге түсірілді. Содан бері пьесаны көптеген танымал труппалар сахналады. 1952 жылы Джордж Девайн Стратфорд Мемориал театрында Энтони Куэйлді (Моска) және Ральф Ричардсонды (Вольпоне) режиссерлік етті. 1955 жылы сол театрда Эрик Портер Вольпоне рөлін ойнады. 1968 жылы сэр Тайрон Гатридің Ұлттық театрындағы қойылымы аң ертегісі мотивіне баса назар аударды; бұл қойылымда сахналық безендіруді Таня Мойсейвич жасады. Сол жылы Дэвид Рейберн Беккенхэм Бойз Грамматикасында әндерге рок музыкасын қосып, қазіргі заманғы киіммен қойылым қойды. 1972 жылы пьеса Бристольдегі «Олд Вик» театрында сахналады. 1970-ші жылдардың ең есте қаларлық қойылымы – Питер Холлдың 1974 жылы Корольдік ұлттық театрдағы қойылымы, онда Пол Скофилд Вольпоне, Бен Кингсли Моска, сэр Джон Джилгуд сэр Политик, ал Иан Чарльсон Перегрин рөлін орындады. 1971 жылы Стратфорд фестивалі Дэвид Уильямның режиссерлік еткен канадалық қойылымын ұйымдастырды, онда Уильям Хатт бас рөлде, ал Дуглас Рейн Моска рөлінде ойнады. Мэтью Уорхус 1995 жылы Корольдік ұлттық театрдағы қойылымы үшін «Оливье» сыйлығына ұсынылды, онда Майкл Гэмбон мен Саймон Расселл Биль ойнады.

The play premiered at the Globe Theatre in Spring 1606. It was performed by the King's Men, but casting is uncertain. John Lowin may have performed the title role, as he is associated with the role in James Wright's Historia Histrionica (1699). William Gifford hypothesized that Alexander Cooke may have played Lady Would be. Either that summer or the next, an outbreak of plague closed the London theatres, and the company performed the play at Oxford and Cambridge. Jonson may have added the first act's satire on Pythagoras for these audiences. The play certainly remained in the King's Men's repertoire throughout the period. It was performed for Charles in 1624 while he was still Prince of Wales, in 1630, and again at the Cockpit in Court in 1637. After the Restoration, the play enjoyed a lengthy prominence: John Genest records over fifty performances before 1770. John Evelyn saw it performed at the court of Charles II on 16 October 1662. When the theatres reopened, the play was owned by the King's Men of Thomas Killigrew; it was performed at Drury Lane in 1663. Michael Mohun played Volpone to Hart's Mosca; Katherine Corey played Celia, and Rebecca Marshall played Lady Would be. The same cast was seen by Samuel Pepys in 1665. The play continued in performance throughout the 18th century. Richard Steele mentions a performance in a 1709 edition of Tatler. Famous eighteenth century Volpones included James Quin; famous Moscas included Charles Macklin. Colley Cibber played Corvino in his productions; his wife Katherine Shore played Celia, as later did Elizabeth Inchbald. As with many other Jacobean plays, Volpone had lost its appeal before the end of the 18th century. Earlier in the century, critics had complained about the improbability of the fifth act, frequently likened to farce, and to Jonson's highly Latinate language. An updated version by George Colman the Elder failed at Drury Lane in 1771. By the end of the century, the objections appeared insurmountable to producers, and the play fell into disuse. The play was revived by the Phoenix Society at the Lyric Hammersmith in 1921; W. B. Yeats was in the audience and mentions the production approvingly in a letter to Allan Wade. The Birmingham Repertory Theatre staged the play at the Malvern Festival in 1935. A 1938 production introduced two of the dominant elements of twentieth century productions: the performance of Donald Wolfit and animal imagery. Wolfit's dynamic performance in the title role, repeated several times over the next decades, set the standard for modern interpretations of Volpone: Politick's plot was truncated or eliminated, and Mosca (played in 1938 by Alan Wheatley) relegated to a secondary role. The play has since been staged by a number of famous companies. In 1952, George Devine directed Anthony Quayle (Mosca) and Ralph Richardson (Volpone) at the Stratford Memorial Theatre. At the same theatre in 1955, Eric Porter played Volpone. In 1968, Sir Tyrone Guthrie's National Theatre production emphasized the beast fable motif; this production featured stage design by Tanya Moiseiwitsch. In the same year, David Raeburn directed a modern dress performance featuring rock music settings of the songs at Beckenham Boys Grammar. In 1972, the play was staged at the Bristol Old Vic. A most memorable production of the 1970s was Peter Hall's staging for the Royal National Theatre in 1974, with Paul Scofield as Volpone, Ben Kingsley as Mosca, Sir John Gielgud as Sir Politick, and Ian Charleson as Peregrine. In 1971, the Stratford Festival mounted a Canadian production directed by David William, with William Hutt in the title role and Douglas Rain as Mosca. Matthew Warchus received an Olivier Award nomination for his 1995 production at the Royal National Theatre; it featured Michael Gambon and Simon Russell Beale.

Бейімделулер

Вольпоне 1928 жылы Жюль Роменс пен Стефан Цвейгтің қойылымында бейімделді, соңы өзгертілді, сондықтан Моска Вольпоненің ақшасымен аяқтады. Бұл нұсқаны Джордж Антейл өзінің 1953 жылғы «Вольпоне» операсында пайдаланды. 1941 жылы белгілі режиссер Морис Турнеурдің режиссерлігімен француз кино нұсқасы жарық көрді. 1938 жылы Жак де Барончелли бастаған, бірақ өндіріс қаржылық қиындықтарға байланысты тоқтатылды. Турнеур жобаны өз қолына алып, 1940 жылы түсірілімдер қайта басталды. Бұл нұсқада Роменс пен Цвейгтің бейімделуінен алынған бөліктер де қолданылды. Альфонс Сильберманның бейімделуі 1947 жылдың 3 сәуірінен 21 маусымына дейін Сиднейдегі Independent Theatre театрында көрсетілді. 1898 жылғы алтын асыру кезеңінде Юконға оқиға орнын көшірген «Фокси» атты 1964 жылғы Бродвей мюзиклі қысқа ғана уақытқа ғана сахнада болды. 1968 жылы ол Австралия теледидары үшін бейімделді. Лари Гелбарттың «Слай Фокс» атты сахналық бейімделуі Ренессанс дәуіріндегі Венециядан 19 ғасырғы Сан-Францискоға оқиға орнын ауыстырып, сатиралық стильді фарсқа өзгертті. Джозеф Л. Манкевичтің 1967 жылғы «Бал құмырасы» фильмі Вольпонеге негізделген, бірақ романтикалық желісі мен сезімталдық элементтері қосылды. Басты рөлде Рекс Харрисон, Моска рөлінде Клифф Робертсон («МакФлай»), ал сүйікті қыз рөлінде Мэгги Смит ойнады. Бастапқы пьесаның бір бөлігі Харрисонның кейіпкері үшін жеке қойылымда көрсетіледі, ол оны өзінің сүйікті пьесасы деп айтады. Францияда Стефан Цвейг пен Жюль Роменс сценарийіне негізделген Вольпоненің үш видео және DVD нұсқасы жарық көрді: 1978 жылы Жан Мейер «Мариньи театры мен Панорама» үшін «театр бульвары» стиліндегі қойылымды (Au Théâtre ce soir) режиссерлік етті, онда ол Корбаччо, Жан Ле Пулен Вольпоне, Фрэнсис Хустер Моска және Клод Джейд Коломба (Селия) рөлдерін ойнады. 2001 жылы Франсис Перрин режиссерлік еткен қойылымда Цвейг пен Ромен мәтініне ұқсас, бірақ Жан Коллетт пен Тони Чечинато псевдо-элизабет стилінде қайта жазылған сценарий пайдаланылды. Бернард Халлер Вольпоне рөлін, Фрэнсис Перрин Москаны, ал Тибо Лорайн Леди Буды ойнады. 2003 жылы пьесаны Эрик Эммануэль Шмитт теледидар үшін қайта жазды, онда Вольпоне рөлінде Жерар Депардье, ал Моска рөлінде Даниэль Прево ойнады. Фильмнің соңында Вольпоне мен Моска Корбаччионың әйелімен бірге қашып кетеді. 1974 жылы Дьердь Фехер бұл пьесаны венгр теледидары үшін «Вольпоне» деп атап бейімдеді. Вольпоне рөлін Тамаш Майор ойнады. 1988 жылы Маурицио Понци бұл фильмен итальян киносына «Il volpone» деген атпен бейімдеді. Қазіргі Лигурияда оқиға өрбіген бұл фильмде Пауло Вилладжио Уго Мария Вольпоне, ал Энрико Монтесано Бартоломео Моска рөлдерін ойнады. 2004 жылдың 24 наурызында Иан МакДиармид Питер Кавананың режиссерлігімен BBC Radio 3 бағдарламасында Вольпоне рөлін ойнады. Бұл бағдарламада Том Холландер Моска, Малкольм Синклер Корвино, Патрик Барлоу Вольтор және Джон Роу сияқты ролдерді ойнады. 2004 жылы Вирджиния штатының Вена қаласындағы Вольф Трап опера компаниясы бұл пьесаға негізделген жаңа операны тапсырып, өндірді. Музыкасын Джон Мусто, либреттосын Марк Кэмпбелл жазды. Әлемдік премьерасы 2004 жылдың 10 наурызында The Barns at Wolf Trap-та өтті. Опера 2007 жылы қайтадан Wolf Trap Opera Company компаниясы арқылы Джошуа Еремия, Джереми Литтл, Фейт Шерман және Лиза Хопкинс қатысқан жаңа актерлік құраммен қойылды. Бұл қойылым The Barns at Wolf Trap Recordings компаниясының тікелей эфирдегі жазбасы ретінде сақталды және 2010 жылы «Үздік опералық жазба» номинациясы бойынша Гремми сыйлығына ұсынылды.

Volpone was adapted by Jules Romains and Stefan Zweig in their 1928 production, with the ending changed so that Mosca ends up with Volpone's money. This version was used by George Antheil in his 1953 opera Volpone. In 1941 a French film version was released, under the direction of noted filmmaker Maurice Tourneur. Begun in 1938 by Jacques de Baroncelli, the production shut down because of financial difficulties. Tourneur took over and the shooting resumed in 1940. This version also used portions of the adaptation by Romains and Zweig. An adaptation by Alphons Silbermann ran at the Independent Theatre, Sydney from 3 April to 21 June 1947. A short lived 1964 Broadway musical adaptation entitled Foxy moved the play's setting to the Yukon during the gold rush of 1898. It was adapted for Australian television in 1968. The stage adaptation Sly Fox, by Larry Gelbart, updated the setting from Renaissance Venice to 19th century San Francisco, and changed the tone from satire to farce. The Honey Pot is a 1967 film by Joseph L. Mankiewicz based on Volpone, although with a romantic subplot and sentimental trappings. It featured Rex Harrison in the main role, Cliff Robertson as Mosca ("McFly"), and Maggie Smith as the love interest. A portion of the original play is presented in private performance for Harrison's character, who states that it is his favourite. In France, there have been three further video and DVD adaptations of Volpone based on versions of the Stefan Zweig/Jules Romains script: in 1978, Jean Meyer directed a production in the 'théâtre de boulevard' style for the Théâtre de Marigny and Panorama (Au Théâtre ce soir), starring himself as Corbaccio, Jean Le Poulain as Volpone, Francis Huster as Mosca and Claude Jade as Colomba (Celia). This was followed in 2001 by a production directed by Francis Perrin with a script that resembles the Zweig/Romains text but rewritten in pseudo Elizabethan style by Jean Collette and Toni Cecchinato. Bernard Haller plays the part of Volpone, Francis Perrin plays Mosca, and Thibaut Lorain plays Lady Would Be. In 2003, the play was rewritten for television by Éric Emmanuel Schmitt for a production starring Gérard Depardieu as Volpone and Daniel Prévost as Mosca. The ending is changed to see Volpone and Mosca escaping together with Corbaccio's wife. In 1974 György Fehér adapted the play for the Hungarian Television with title Volpone. Volpone was played by Tamás Major. In 1988 the film was adapted for Italian cinema by Maurizio Ponzi, with the title Il volpone. Set in modern Liguria, it features Paolo Villaggio as Ugo Maria Volpone and Enrico Montesano as Bartolomeo Mosca. On 24 March 2004, Ian McDiarmid starred as Volpone in a BBC Radio 3 production directed by Peter Kavanagh that included Tom Hollander as Mosca, Malcolm Sinclair as Corvino, Patrick Barlow as Voltore and John Rowe as Corbacchio. In 2004 the Wolf Trap Opera Company, Vienna, Virginia, commissioned and produced a new opera based on the play. The score was written by John Musto with libretto by Mark Campbell. The world premiere took place at The Barns at Wolf Trap on 10 March 2004. The opera was produced again in 2007 by the Wolf Trap Opera Company with a new cast featuring Joshua Jeremiah, Jeremy Little, Faith Sherman, and Lisa Hopkins. This production was recorded live at The Barns at Wolf Trap for Wolf Trap Recordings and was nominated in 2010 for a Grammy Award for Best Opera Recording.