Кіріспе

Лингвистика және семиотика саласы

Функционалдық танымдық лингвистикада да, семиотикада да иконалық белгі – бұл белгінің (тілдік немесе өзгеше) формасы мен оның мағынасы арасындағы қабылданатын ұқсастық немесе аналогия, осылайша, кездейсоқтыққа (әдетте лингвистикаға құрылымдық, формалистік және генеративтік көзқарастарда қабылданатын) қарсы қойылады. Иконалық принципті тілдік типологиялық тәсіл де қолдайды. Иконалық принциптер:

Сандық принцип: ұғымдық күрделілік формальды күрделілікке сәйкес келеді.
Жақындық принципі: ұғымдық қашықтық тілдік қашықтыққа ұқсас болады.
Реттік принцип: сипатталатын оқиғалардың реттілігі сөйлеу тізбегінде бейнеленеді.

Саны қағидаты

Фонетикалық материалдың мөлшерін жоғары сапаны немесе мөлшерді көрсететіндей иконалық түрде қолдану, мысалы, "" сияқты сөздерді ұзарту арқылы үлкен дәреже көрсетуде байқалады. Эдвард Сапирдің айтуынша, редупликацияны да өсімі көрсету үшін жиі қолданады: «Бұл процесс, өзінен-өзі түсінілетін символикамен, тарату, көптік, қайталау, әдеттегі қызмет, көлемнің артуы, күштілік пен жалғасу сияқты ұғымдарды көрсету үшін қолданылады» (1921:79). Бұл пікірді Key (1965) және Moravcsik (1978) жүргізген салыстырмалы зерттеулер растады. Мысалы, амхар тілінде «täsäbbärä» – «бұзылған», ал «täsäbbabärä» – «ұсақтап қиратылған» деген мағынаны береді. Иконалық кодтау принциптері тілдің табиғи бейілімдері болуі мүмкін, сонымен қатар біздің танымдық және биологиялық құрамымыздың бір бөлігі болып табылады. Иконалықтың тілдің құрамына кіретіні әлі де лингвистикадағы ашық пікірталас мәселесі. Мысалы, Хаспелмат иконалық құбылыстардың көпшілігін жиілікке байланысты ауытқулармен түсіндіруге болады деп, иконалыққа қарсы пікір білдірді: себебі, тілде жиірек қолданылатын қарапайым мағыналар фонологиялық материалды жоғалтуға бейім. Ономатопея (және жалпы мимезис) иконалықтың бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ тіпті ономатопеялық дыбыстардың да белгілі бір дәрежеде еріксіздігі бар.

Тілдің дамуы

Дерек Бикертонның пікірінше, иконалық белгілер, сөздік де, қол-жестік де, адам тілінің эволюциясында шешуші роль атқарды. Бикертонның сөзіне сүйенсек, жануарлардың коммуникация жүйелері көбінесе индекстік (және кейде иконалық) белгілерден тұрады, ал адам тілінде "көптеген сөздер символдық, ал символдық сөздер болмаса тіл де болмас еді". Бикертон бұл категориялардың арасындағы айырмашылықты ығысу арқылы түсіндіреді: жануарлардың коммуникация жүйелеріндегі индекстік белгілерде ығысу қабілеті жоқ, ал адам тілінің символдық белгілеріне ол қажет. Бірақ иконалық белгілер "қалай қолданылғанына байланысты ығысуға ие болуы немесе болмауы мүмкін, сондықтан иконалық белгілер – біздің ата-бабаларымыздың тілге қадам басқан ең ықтимал жолы". Адам эволюциясын нишалық құрылым тұрғысынан қарастыра отырып, Бикертон адамның ата-бабалары өлі мегафаунаны іздеу кезінде иконалық белгілерді шақыру сигналы ретінде қолданған деп болжайды. Бұл процесс "жаңа сөздерді жасап, ескі сөздерді жаңа контексттерде пайдаланған, сөздердің жағдайлардан, ағымдағы оқиғалардан, тіпті тірі қалудан ажыратылуын одан әрі күшсіздеткен", соның нәтижесінде символдық тілдің пайда болуына жағдай жасады. "Символдық түрлер" атты еңбегінде Терренс Дикон тілге тән символдық қабілеттердің дамуы адам миының эволюциясындағы маңызды фактор болғанын, ал осы символдық қабілеттер жануарлар мен адамдардың арасындағы коммуникация, оқу процестері және ми анатомиясының айырмашылықтарын анықтауда маңызды рөл атқарады деп мәлімдейді. "Осы виртуальді әлемге кіруге бізге тек тілдің эволюциясы ғана мүмкіндік берді, себебі тіл – бұл тек коммуникация құралы ғана емес, сонымен қатар ерекше ойлау тәсілінің – символдық бейнелеудің сыртқы көрінісі".

Эндофоралық және экзофоралық

Винфрид Нот эндофоралық және экзофоралық иконалықты ажыратады, экзофоралық – мәндіктің тілдік белгілерден тыс әлеммен иконалық байланысы бар жағдай, ал эндофоралық – мәндіктің тіл ішіндегі басқа бір мәндікке иконалық байланысы бар жағдай. Эндофоралық деп ол "тривиальды" қайталануларды білдірмейді, мысалы, бір сөйлемдегі 'e' әрпінің екінші сөйлемдегі 'e' әрпімен иконалық байланысы, Нот пікірінше, олар бір-бірінің иконалық белгілері емес. Мәтіндік эндофоралық иконалықты мәтінішілік және мәтінаралық деп бөлуге болады. Мәтінішілік эндофоралық иконалыққа мысал ретінде "икона сөзінің және оның туындылары – иконалық немесе иконалықтық – әртүрлі қайталанулары" келтіріледі. Егер морфемалық икона мәтіндегі бұрынғы қайталануларына және олардың жадымыздағы іздеріне сілтеме жасайтын болса, ол иконалық белгі болып табылады. Осы морфемалардың өзара байланысты, біртұтас үлгі құрауы, ойдың тізбегін қалыптастыратын болса, ол диаграммалық икона болып табылады. Мәтінаралық иконалыққа сілтемелер, цитаталар және т.б. жатады.

Ым тілдері

Иконалық белгілер жиі қол тілінің жасалуы мен қабылдануында маңызды рөл атқарады деп есептеледі. Бейнелілікке жетудің ұсынылған жолдары – қолдардың қимыл-қозғалысы, дене білдіру, модельдеу және сурет салу. Қол тілдерінде бейнелілік көбінесе белгілердің қалыптасуымен ғана шектелген (ономатопеяға ұқсас) деп жиі айтылады. Кейбір жақтастары иконалық белгілер фонеологиялық қысқартудан өткеннен кейін және тұрақты сөздік қорының бөлігіне айналғаннан кейін белгілерді қабылдау мен жасауда нақты рөл атқармайды деп санайды. Соңғы кезде бейнеліліктің мүмкін болатын рөлі қайтадан қарастырылуда. Қол тілінің фонеологиясы саласындағы қазіргі зерттеулер кейбір аспектілердің семантикалық негіздемелі екенін мойындайды. Сонымен қатар, қол тілі белгілерінің фонеологиялық өзгерістер арқылы мағынасын өзгерту мүмкіндігіне назар аударылуда. Осылайша қол тілімен шығармашылықпен жұмыс істеу қабілеті шебер немесе туған тілдес қол тілдеушілермен байланысты. Бейнелілік қол тілдерінің грамматикалық құрылымында, яғни классификаторларда көрініс табады. Олар объектіні немесе етістікті сипаттау үшін қолданылады. Америка қол тілінде (АҚТ) қарқындылықты білдіретін грамматикалық маркер екі бөліктен тұрады: бастапқы үзіліс, одан кейін жылдам аяқталу. Бұл үлгі «жақсы» деген сөзге қосылғанда «өте жақсы» деген мағынаны береді. АҚТ-дегі «қарқындылық» маркері бейнелі, себебі көзделген мағынасы (қысымның артуы, кенеттен босатылуы) артикуляциялық формамен (үзіліс, жылдам аяқталу) сәйкес келеді. Сөйлеу тілдеріндегідей, АҚТ-дегі даму тенденциялары бейнеліліктен аулақ болып, кездейсоқтыққа басымдық береді. Бұл өзгерістер «симметрияға, ағылшын тіліне, орын ауыстыруға және ассимиляцияға» ықпал етеді. Мысалы, «біз» деген белгі бұрын сипатталатын әрбір адамның белгісін қамтыған. Сондықтан қол тілдеуші «мен + сен1 + сен2 + сен n + мен» деп белгілейтін. Қазір бұл белгі кемелдікке жеткен, екі қолмен кеудеге екі рет тигізіп, білезіктің қозғалысымен араласады. Жалпы алғанда, кейбір зерттеушілер бейнеліліктің қол тілдерінде маңызды рөл атқаратынын, ал басқалары оның рөлін азайтады. Мұның себебі сондай-ақ, ұзақ уақыт бойы табиғи тілдердің негізгі қасиеті сөздің сыртқы түрі мен оның потенциалдық мағынасы арасында байланыс болмауы деп есептелгендігінде (мысалы, «компьютер» сөзінің айтылуы мен компьютердің сыртқы түрі арасында ешқандай байланыс жоқ, сондай-ақ кездейсоқтыққа қараңыз). Табиғи тілдерде бейнелілік рөл атқармайтындығы туралы идеяны, мысалы, Чарльз Хокетт баса айтқан. Сондықтан көптеген тіл білімі мамандары қол тілдерінде бейнеліліктің рөлін азайтуға тырысты. Алайда, кейінірек көптеген сөйлеу тілдерінде де бейнеліліктің рөлі бар екендігі мойындалды (мысалы, жапон тіліндегі дыбыс символизмі). Бүгінде қол тілдерінің визуальды табиғатына байланысты сөйлеу тілдеріне қарағанда жоғары дәрежеде бейнелілікке ие екендігі жиі мойындалады. Алайда, қол тілдерінің құрылымы да бейнеліліктің дәрежесіне шектеу қояды: Шын мәнінде бейнелі тілде «күлімдеу» сияқты ұғым күлімсіреген бетті орындау арқылы білдірілуі керек. Алайда, барлық белгілі қол тілдерінде «күлімдеу» ұғымы күлімдеген бетпен емес, қол белгісімен білдіріледі.

Поэзия

Иконалық жиі поэзияда ономатопея қолдану арқылы пайда болады, мұны дыбыстық иконалық деп атауға болады. Кейде өлеңнің формасы өлеңнің мазмұнына ұқсап немесе оны бейнелейді, мұндай жағдайда визуалды иконалық кездеседі. Визуалды өлеңдерімен танымал, демек визуалды иконалықты шебер қолданған ақын – Э. Э. Каммингс. Визуалды иконалықтың бір саласы – кеңістіктік иконалық. Мысалы, Каммингстің "Жертесіп" ("r p o p h e s s a g r") өлеңінде "келіп" сөзі өлеңнің оң жағынан "а" әріпімен басталады, "р" әрпі өлеңнің ортасына жақын, ал сөздің қалған бөлігі өлеңнің сол жағында орналасқан. Оқырман "келу" үшін өлең бойынша үлкен қашықтықты жүзуге тиіс. Осылайша, кеңістіктік өлшем уақыт өлшемімен байланысты болуы мүмкін. Элизабет Бишоптың "Балық" және "Моос" өлеңдерінде уақыттық иконалық жұмыс істейді. "Балық" өлеңін оқуға кеткен уақыт, балықтың суда сыртында тіршілік ете алатын уақытына сәйкес келеді; сондай-ақ, "Моос" өлеңіндегі ұзақ автобус сапарының ұзақтығы өлеңнің ұзын бірінші сөйлемімен және автобустағы жолаушылардың (және оқырманның) моосқа кездескенше өтетін жиырмаға жуық шумақпен үйлеседі.

Халықтық этимология

Иконалық қасиеттер қабылдамаған фоносемантикалық сәйкестікте пайда болады. "Литвалық ашкеназдық еврейше רע דם ra dom (қ. "Елбасар" журналы, баспа. "жаман қан" (иврит тілінен רע דם ra` dam "жаман қан"). Бұл Польшадағы Радом қаласының атауы (шамамен Варшаваның оңтүстігінде) немесе оның идиш тіліндегі ródem сөзінің бейімделуінің (Uriel Weinreich 1955: 609, Paul Wexler 1991: 42 қараңыз) топонимикалық қабылдамаған фоносемантикалық сәйкестігі. Егер Радомда погром болған болса, онда оны "жаман қан" деп түсіндіруге болар еді. Әрине, кейбір яһудилер мұндай этимологиялық түсіндірмені тек сөз ойыны деп қарастырды. Дегенмен, басқалары радамның терең мағынасы бар, діни және уағыздық негіздемесі бар деп ойлаған болуы мүмкін. Барлық тілдерді Құдай жаратқан және еврей тілі – Құдайдың бастапқы тілі деген жалпы сенімді ұмытуға болмайды."

Тіл үйрену

Тілдерді оқытуда бейнелік байланыстарды пайдалану ұсынылған. Мұның екі жолы бар. Біріншісі – "көлденең бейнелік байланыс", екіншісі – дауысты дыбыстардың мөлшері мен арақатынасы. Көлденең бейнелік байланыс – мағына мен жазудың қарама-қарсылығы құбылысы. Мысалы, египет тілінде mer – оң қол, ал rem – сол қол деген мағынаны білдіреді. Адамдар көбірек есте сақтау белгілері бар нәрселерді жақсырақ есте сақтағандықтан, тілді оқыту кезінде осыған назар аудару пайдалы болуы мүмкін деп есептеледі.

Өлеңнің дауыстылар саны

Дауыс есімінің мөлшеріне қатысты байланыстар, заттың көлеміне байланысты, оның атауында , , және сияқты ашық дауыстылардың болу ықтималдығы артады; ал заттың көлемі кішкентай болса, оның атауында , , және /j//uː/ сияқты жабық дауысты дыбыстардың болу ықтималдығы артады. Ашық дауыстылар дөңгелек пішіндермен және қараңғы немесе мұңды көңіл-күйлермен байланысты, ал жабық дауыстылар өткір пішіндермен және қуанышты көңіл-күйлермен байланысты. Морфологияда, мысалы, "ұзын", "ұзақ", "ең ұзын" сияқты дәреже сапасын көрсететін сөздер ұзындықтың ең жоғарғы шегі фонемалардың саны ең көп сөзбен бейнеленгенін көрсетеді. Якобсон идеялардың табиғи ретін қайталайтын сөздердің тізбегіне мысалдар келтіреді. Шындығында, нышандық (иконалық) қасиет тілдік құрылымның көптеген деңгейлерінде маңызды фактор болып саналады.