Кіріспе
Президент Джордж Буш туралы негізсіз айыптаулар жазылған алты құжат. Киллиан құжаттарына қатысты дау (оны Мемогейт немесе Ратгергейт деп те атайды) 1972–73 жылдары президент Джордж Буштың Техас әуе ұлттық гвардиясындағы қызметі туралы мәлімдемелерді қамтитын алты құжатты қамтиды, олар 1973 жылы жазылғаны айтылады. Дэн Раттер 2004 жылғы президент сайлауына екі айдан кем уақыт қалғанда, 2004 жылғы 8 қыркүйекте CBS телеарнасындағы 60 минут II бағдарламасында осы құжаттардың төртеуін нақты деп көрсетті, бірақ кейіннен CBS оларды растай алмағаны анықталды. Біраз уақыттан соң бірнеше терілме машинасы және типография мамандары олардың жалған екеніне көз жеткізді. Полковник-лейтенант Билл Беркет CBS-ке құжаттарды ұсынды, бірақ ол түпнұсқаларды факспен көшірмесін жібергеннен кейін өртеп жібергенін мәлімдеді. CBS News телеарнасының продюсері Мэри Мапес Джордж Буштың әскери қызметіне қатысты дау-дамай туралы материал дайындау барысында, бұрынғы Техас армиясының ұлттық гвардиясының офицері Беркеттен көшірілген құжаттарды алды. Беркет Буштың командирі, подполковник Джерри Б. Киллиан оларды жазды деді, онда Буштың 1970-жылдардағы Гвардиядағы қызметіне қатысты сын айтылған. 60 минут бағдарламасында Раттер құжаттардың «подполковник Киллианның жеке істерінен алынғанын» және CBS-тің сарапшыларымен расталғанын жалған мәлімдеді. Құжаттардың нақтылығы бірнеше сағат ішінде интернет форумдары мен блогтарда сыналып, бастапқыда типографиядағы уақытқа қатысты қателіктерге назар аударды, ал дау осыдан кейін бұқаралық ақпарат құралдарына тез тарады. CBS және Раттер екі апта бойы құжаттардың нақтылығы мен қолданылуын қорғады, бірақ басқа жаңалықтар ұйымдары дәлелдерді зерттей берді, ал USA Today сыртқы сарапшылардан тәуелсіз сараптама алды. CBS 2004 жылғы 20 қыркүйекте құжаттарды пайдаланудан бас тартты. Раттер: «Егер мен қазір білетінді білгенде, мен бұл оқиғаны эфирге шығарған кезде жалғастырмас едім және әрине, бұл құжаттарды қолданбас едім», – деді. CBS News президенті Эндрю Хейвард: «Біздің қазіргі білімімізге сүйенсек, CBS News құжаттардың нақты екенін дәлелдей алмайды, бұл оларды баяндамада пайдалануды негіздейтін жалғыз қабылданған журналистік стандарт. Біз оларды қолданбауымыз керек еді. Бұл қателік болды, біз одан қатты өкінеміз», – деді. Бірнеше айдан кейін Дик Торнбург пен Луи Бокарди басқарған CBS тағайындаған комиссия алғашқы CBS жаңалықтарын және CBS-тің «күшті қорғанысын» сынады. CBS продюсер Мапесті жұмыстан шығарды, бірнеше жоғары жаңалықтар басшыларынан отставкаға кетуді талап етті және «Киллиан құжаттарының нақтылығына қатысты маңызды сұрақтар туындағанын» айтып, көрермендерден кешірім сұрады. Дауға қатысты оқиға 2015 жылы Джеймс Вандербильт режиссерлік еткен «Ақиқат» фильмінде бейнеленді, онда Роберт Редфорд Дэн Раттер рөлінде, ал Кейт Бланшетт Мэри Мапес рөлінде ойнады. Фильм Мапестің «Ақиқат және міндет: баспасөз, президент және билік құқығы» атты естеліктеріне негізделген. CBS-тің бұрынғы президенті және бас директоры Лес Мунвес фильмді мақұлдаудан бас тартты, ал CBS оны жарнамалаудан бас тартты. CBS өкілі фильмде «көптеген бұрмалаулар, жалғандықтар және негізсіз теориялар бар» деді.
The Killian documents controversy (also referred to as Memogate or Rathergate) involved six documents containing allegations about President George W. Bush's service in the Texas Air National Guard in 1972–73, allegedly typed in 1973. Dan Rather presented four of these documents as authentic in a 60 Minutes II broadcast aired by CBS on September 8, 2004, less than two months before the 2004 presidential election, but it was later found that CBS had failed to authenticate them. Several typewriter and typography experts soon concluded that they were forgeries. Lieutenant Colonel Bill Burkett provided the documents to CBS, but he claims to have burned the originals after faxing them copies. CBS News producer Mary Mapes obtained the copied documents from Burkett, a former officer in the Texas Army National Guard, while pursuing a story about the George W. Bush military service controversy. Burkett claimed that Bush's commander, Lieutenant Colonel Jerry B. Killian, wrote them, which included criticisms of Bush's service in the Guard during the 1970s. In the 60 Minutes segment, Rather stated that the documents "were taken from Lieutenant Colonel Killian's personal files", and he falsely asserted that they had been authenticated by experts retained by CBS. The authenticity of the documents was challenged within hours on Internet forums and blogs, with questions initially focused on anachronisms in the typography, and the scandal quickly spread to the mass media. CBS and Rather defended the authenticity and usage of the documents for two weeks, but other news organizations continued to scrutinize the evidence, and USA Today obtained an independent analysis from outside experts. CBS finally repudiated the use of the documents on September 20, 2004. Rather stated, "if I knew then what I know now – I would not have gone ahead with the story as it was aired, and I certainly would not have used the documents in question", and CBS News President Andrew Heyward said, "Based on what we now know, CBS News cannot prove that the documents are authentic, which is the only acceptable journalistic standard to justify using them in the report. We should not have used them. That was a mistake, which we deeply regret." Several months later, a CBS appointed panel led by Dick Thornburgh and Louis Boccardi criticized both the initial CBS news segment and CBS's "strident defense" during the aftermath. CBS fired producer Mapes, requested resignations from several senior news executives, and apologized to viewers by saying that there were "substantial questions regarding the authenticity of the Killian documents". The story of the controversy was dramatized in the 2015 film Truth starring Robert Redford as Dan Rather and Cate Blanchett as Mary Mapes, directed by James Vanderbilt. It is based on Mapes' memoir Truth and Duty: The Press, the President, and the Privilege of Power. Former CBS President and CEO Les Moonves refused to approve the film, and CBS refused to air advertisements for it. A CBS spokesman stated that it contained "too many distortions, evasions, and baseless conspiracy theories".
Негізгі деректер мен уақыт сызығы
1972 және 1973 жылдары жазылған деген күдік тудыратын меморандумдарды CBS News продюсері Мэри Мейпс пен тәуелсіз журналист Майкл Смит, АҚШ Ұлттық гвардиясының бұрынғы офицері, подполковник Билл Беркеттен алды. Мейпс пен Дэн Раттер, сондай-ақ көптеген басқа журналистер бірнеше жыл бойы Буштың Ұлттық гвардияға қатысты міндеттемелерін орындамауы туралы мәліметтерді зерттеді. Беркет 2000 жылы, «сол кездегі губернатор Буштың жеке іс қағаздарын жалғандаудан бас тартқаны үшін» Панамаға ауыстырылғанын айтқаннан кейін, және 2004 жылдың ақпанында Буштың Техас Әуе Ұлттық гвардиясының құжаттарын «тазалау» туралы білімі бар екенін мәлімдегеннен кейін назар аударды. Мейпс «өз сөзімен айтқанда, баспасөздің көп бөлігі Беркетті «Бушқа қарсы ынталы» деп есептейді, оның сенімділігі күмәнді болды». Мейпс және Смит тамыздың соңында Беркетпен байланысқа түсті, ал 24 тамызда Беркет өзінің иелігіндегі құжаттарды олармен бөлісу үшін кездесуге ұсыныс жасады. Кейін USA Today журналистеріне «егер телеарна Керри штабымен келісімге келсе, құжаттарды CBS-ке беруге келіскенін» айтты. Бұл Смит пен Мейпс арасындағы электрондық хаттар арқылы расталды, онда Беркет кітапты жариялауға, қауіпсіздікке және қаржылық өтемақыға көмектесу туралы қосымша талаптары көрсетілген. Тамыздың соңғы аптасында Мейпс CBS-дегі тікелей басшысы Джош Ховардтан Беркет пен Керри штабы арасында байланыс орнатуға рұқсат сұрады; Ховард пен Мейпс кейіннен мұндай рұқсат берілді ме жоқ па деген мәселеде дауласты. Беркет 2 қыркүйекте Мейпске екі құжатты, ал тағы төртеуін 2004 жылдың 5 қыркүйегінде ұсынды. Ол кезде Беркет Мейпске олардың Киллианның жеке іс қағаздарынан TexANG-тің бұрынғы мүшесі Джордж Конн арқылы алынған түпнұсқалардың көшірмелері екенін айтты. Мейпс Раттерге оқиғаның даму барысы туралы хабарлады, ол 8 қыркүйекте Техастың бұрынғы вице-губернаторы Бен Барнспен жасалған сұхбаттың фрагменттерімен бірге эфирге шығатын жоспарланған. Барнс бұл ретте Буш Ұлттық гвардияға түсу үшін артықшылық алғанын алғаш рет жариялап айтқан болар еді. Мейпс сонымен қатар тамыздың соңы мен 6 қыркүйек аралығында Керри штабымен бірнеше рет байланыста болды, ол 6 қыркүйекте Керридің жетекші кеңесшісі Джо Локхартпен дамып келе жатқан оқиға туралы сөйлесті. Локхарт кейіннен осы кезеңде Мейпске байланыс жасаудан «күдікпен қарағанын» мәлімдеді, себебі егер оқиға шын болса, оның қатысуы оның сенімділігіне нұқсан келтіруі мүмкін, ал егер жалған болса, «ол онымен байланысты болғысы келмеді». Локхарт 6 қыркүйекте Мейпс берген нөмірге қоңырау шалып, екеуі де Керридің президенттік науқанының стратегиясы туралы Беркеттің пікірін талқылағанын, бірақ құжаттардың болуын немесе осыған байланысты оқиғаны талқыламағанын мәлімдеді.
Мемолардың мазмұны
Құжаттарда Буш әскери қызметте болған кезінде бұйрықтарды орындамағаны және оның көрсеткіштерін жақсарту үшін оған қысым көрсетілгені туралы мәлімдемелер болды. Құжаттардың ішінде мыналар бар еді:
Бушты медициналық тексеруден өтуге бағытталған бұйрық. Киллиан Бушты «Әуе күштері/Техас Ұлттық гвардиясы стандарттарына сәйкес келмегені» және бұйрық бойынша медициналық тексеруден өтпегені үшін ұшудан шеттету туралы жазба. Киллиан сондай-ақ Буштың ұшу статусын жоғалту себептерін анықтау үшін регламентке сәйкес ұшу бойынша тергеу комиссиясын шақыруды сұрады. Бушпен телефон арқылы болған әңгіме туралы жазбада Буш «жаттығудан» босатылуды өтінген. Жазбада Буш Ұлттық гвардиядағы міндеттерін орындай алмайтынын, себебі оның сайлау науқаны (Алабама штатындағы Уинтон М. Блоунттың Сенатқа кандидаттығы) болғанын айтқан. Бір жазбада («CYA» – «өзіңді қорға») Киллианға жоғарыдан Бушқа оның жұмысының нәтижесінен гөрі жақсы баға беру үшін қысым көрсетілгені туралы айтылған. Киллианға жасалған жазбада Буштың өнерін «әдемілеу көрсету» сұралған. «Мен [Буш үшін] араласуға және өз жұмысымды істеуге қиналамын». USA Today да CBS қолданған төрт құжаттың көшірмелерін алды, олар туралы хабарлап, CBS бағдарламасынан кейін бір күні, екі қосымша хабарламамен бірге жариялады. USA Today тілшісі Буркеттке дереккөзді құпия ұстайтынына кепілдік берді.
CBS-тің сегментін эфирге шығарғанға дейінгі тергеулері
Мапес пен оның әріптестері құжаттардағы ақпаратты растай алатын адамдармен сұхбаттасуды бастады, сонымен қатар төрт сот-медициналық құжат сарапшысын – Марсель Дж. Мэтли, Джеймс Дж. Пирс, Эмили Уилл және Линда Джеймсті – меморандумдардың дұрыстығын анықтау үшін шақырды. 5 қыркүйекте CBS Техас әуе ұлттық гвардиясының әкімшілік кеңсесін басқарған Киллианның досы Роберт Стронгпен сұхбаттасты. Раттер мен Мапеспен сұхбаттасқанда Стронгтан құжаттардың түпнұсқа екенін ойлайсыз ба деген сұрақ қойылды. Стронг: «Олар сол кездегі жұмыс істеу тәсілімен үйлеседі. Олар мен есімде сақтайтын Джерри Киллианға ұқсайды», – деді. Стронг бұл құжаттарды жиырма минут бұрын алғаш рет көргенін және олардың мазмұны туралы жеке білімі жоқ екенін айтты; кейін ол құжаттардың мазмұнының дұрыс екенін есептеуге кеңес берілгенін мәлімдеді. 6 қыркүйекте CBS Техас әуе ұлттық гвардиясының бұрынғы офицері және Киллианның сол кездегі тікелей бастығы генерал Роберт "Бобби" Ходжеспен сұхбаттасты. Ходжес CBS-тің камера алдында сұхбат беруден бас тартты, ал Мапес оған құжаттарды телефон арқылы оқыды – немесе, мүмкін, құжаттардың тек бір бөлігін; оның және Мапестің естеліктері өзгеше болды. Мапестің сөзінше, Ходжес CBS-тің құжаттардың түпнұсқа екендігі туралы қорытындысымен келісті, ал CBS Ходжестің «Киллиан маған сол кезде осылай айтқан» деген сөзін келтірді. Бірақ Ходжестің айтуынша, Мапес оған меморандумның бір бөлігін оқығанда ол жай ғана «егер ол оларды жазған болса, солай сезінген шығар» деді және ол құжаттардың мазмұнының дұрыстығын ешқашан растамағанын мәлімдеді. Кейін генерал Ходжес тергеу комиссиясына Киллианның, оның білуінше, ешқашан ешкімді медициналық тексеруден өтуге бұйырмағанын және лейтенант Бушқа қатысты ешқандай қысым көрсетілмегенін айтқанын мәлімдеді, бұл құжаттарда көрсетілген. Ходжес сондай-ақ CBS онымен сұхбаттасқанда, ол меморандумдардың қолмен жазылған деп ойлағанын, басылған емес екенін айтты.
8 қыркүйектегі сегмент және алғашқы реакциялар
"For the Record" деп аталатын бөлім 8 қыркүйек күні "60 минут" бағдарламасында көрсетілді. Ратер құжаттарды таныстырғаннан кейін, Матли туралы былай деді: "Біз қолжазбаны сараптап, құжаттарды зерттейтін сарапшымен кеңестік, ол материалдың нақты екеніне сенді". Бөлім лейтенант Роберт Стронгтың сұхбатын көрсетті, оны "Киллианның досы" деп сипаттады (бірақ ол бірге жұмыс істемегенін және Стронгтың TexANG-тен меморандумдарда көрсетілген мерзімге дейін кеткенін айтпады). Бөлімде Стронгтың құжаттар бизнес жүргізілу жолымен сәйкес келеді деген сөзі қолданылды, бірақ Стронгқа құжаттардың нақты екендігін жорамалдауға айтылғанын ескерту жоқ. Ратердің бір меморандум туралы баяндамасында ол Бушқа генерал Бак Стаудт тарапынан қысым көрсетілгенін айтты және Стаудтті "Техас Ұлттық гвардиясының басшысы" деп сипаттады. Стаудт меморандумдар жазылған күннен бір жарым жыл бұрын гвардиядан зейнеткерлікке шыққан. Техас палатасының бұрынғы спикері Бен Барнспен жасалған сұхбаттан алынған үзінділер "президент Бушқа Барнстың TexANG-ке кіруіне көмектескеніне еш күмән жоқ" деген ойды тудырды, себебі Барнс Буш атынан телефон соққан, бірақ Барнс өзінің соққан қоңырауы себеп болғанын дәлелдейтін ешқандай мәлімет жоқ екенін және "кейде генерал Роузға қоңырау шалудың нәтижесі болмайды" деп мойындаған. Барнстың ескертуін бөлімге қоспаған.
Интернетке деген күмән таралуда
Бұл пікірталас блогтардағы түрлі веб-блогтарға, әсіресе Little Green Footballs және Power Line-ға жылдам тарады. Алғашқы талдау "Бакхед" атты пайдаланушының (нақты аты Гарри В. Макдугальд, Атланта қаласындағы адвокат) жазбаларында пайда болды. Макдугальд Федералистік қоғам және Оңтүстік-Шығыс құқықтық қоры сияқты консервативті ұйымдармен жұмыс істеген және президент Билл Клинтонды соттан шеттету туралы Арканзас Жоғарғы сотына ұсынылған өтінішті дайындауға көмектескен. Макдугальд құжаттардың дұрыстығына олардың типографиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып күмән келтірді, жазбалардың "пропорционалды аралықтағы қаріппен, мүмкін Palatino немесе Times New Roman" жазылғанын айтты және мұның тарихқа сай келмейтінін мәлімдеді: "Мен бұл құжаттар – жалған, оларды көнерек көрсету үшін 15 рет көшірме машинасынан өткізген. Бұл мәселені жедел түрде зерттеу керек". Келесі күні "Drudge Report" құжаттардың нақтылығына қатысты сұрақтарды жариялады, олар "Powerline" блогындағы талдауға сілтеме берді. Бұл оқиға "The Weekly Standard" журналының сайтында жарияланып, содан кейін Associated Press және ірі телеарналар сияқты бұқаралық ақпарат құралдарында тарады. National Review Online-ның Джим Герагти сияқты консервативті жазушылар да бұл мәселеге қызығушылық танытты. 9 қыркүйек күні түстен кейін Little Green Footballs-тың Чарльз Фостер Джонсон Microsoft Word бағдарламасының стандартты параметрлерін пайдаланып, құжаттардың бірін қайта жасауға тырысқан жазбасын жариялады. ABC Nightline телебағдарламасының 9 қыркүйектегі санында дау-дамай туралы айтылды, сондай-ақ ABC News веб-сайтындағы мақала да жарияланды. Бұл дау туғаннан кейін 13 күн өткен соң, ұлттық газет USA Today CBS оқиғасының хронологиясын жариялады. Fox News телеарнасына берген сұхбатында Гэри Киллиан әкесінің Бушқа жағымды пікір білдіргеніне байланысты құжаттардың нақтылығына күмән келтірді. 2006 жылы Free Republic (Rathergate) блогерлерінің бірі Гарри В. Макдугальд, "Бакхед" атты пайдаланушы, Атланта қаласындағы заңгер.
CBS-тің жауабы және бұқаралық ақпарат құралдарының кеңінен қамтылуы
Бейсенбі, 9 қыркүйек күні сағат 17:00-де CBS News мәлімдеме жасап, бұл меморандумдардың "тәуелсіз сарапшылармен мұқият тексерілгенін және олардың түпнұсқа екеніне сенімді екенімізді" айтты. Күндізгі уақытта бұл мәлімдеме осы талапты жойған басқа мәлімдемемен ауыстырылды. Құжаттарға күмән тудырған алғашқы газет мақалалары 10 қыркүйекте The Washington Post, The New York Times және Associated Press арқылы USA Today басылымдарында жарияланды. Associated Press хабарлағандай, "құжат сарапшысы Сандра Рамзи Лайнс [құжаттардың] компьютерде жасалғанына 'дәл сенімді' екенін айтты. Лайнс бұл оның сотта осы пікірін дәлелдей алатынын, яғни меморандумдар компьютерде жазылғанына күмәнсіз сенімді екенін айтты". Газетте полковник Уолтер "Бак" Стаудттың 1972 жылғы 1 наурызда әскери қызметтен құрметті босатылғаны туралы әскери жазба келтірілді, ал CBS көрсеткен меморандумда Стаудттың Буштің бағалауына кедергі келтіргені туралы мәлімет 1973 жылғы 18 тамызда жазылған". Бұл жаңалықтарға жауап ретінде CBS меморандумында бұл құжаттар "жеке қолжазба және сот-медициналық сарапшылармен ғана емес, сонымен қатар олардың мазмұнымен таныс адамдармен де расталғанын" және ішкі тергеу жүргізілмейтінін мәлімдеді. 10 қыркүйектегі CBS Evening News бағдарламасында Ратер осы оқиғаны қорғап, оның сыншыларының арасында "партиялық саяси белсенділер" бар екенін атап өтті. Ратер хабарламада Марсель Матлидің "CBS News үшін құжаттарды талдағанын" және "олардың түпнұсқа екеніне сенгенін" айтты, сондай-ақ Матлидің 6 қыркүйектегі сұхбатынан қолтаңбалардың бір көзден шыққан сияқты екендігіне келіскенін көрсетті. Бірақ Матлидің оларды "нақтысыз материал" деп атағанын, тек қолтаңбалар туралы пікір білдіргенін немесе құжаттардың түпнұсқа екенін растамағанын көрсетпеді. Ратер Роберт Стронгтың сұхбатының видеосын көрсетіп, Стронгтың "құжаттардың түпнұсқа екендігіне қатысты пікірінде тұрғанын" айтты, бірақ Стронгтың оларды растауға құқығы жоқ екенін және құжаттармен аз уақыт қана танысқанын ескермеді. Сол күні CNN арнасында сөйлеген сөзінде Ратер: "Мен бұл оқиғаның шындық екенін білемін. Мен куәгерлер мен құжаттардың түпнұсқа екеніне сенемін. Егер олар түпнұсқа болмаса, біз оны эфирге шығармаушы едік" деді. Алайда CBS тілшісі Джош Ховард Питер Тайтеллмен телефон арқылы ұзақ сөйлесіп, кейіннен бұл әңгіменің "құжаттардың түпнұсқа екендігіне сенімін күйрететін 'қобалжулы оқиға' болғанын" айтты. Продюсер Мапс Тайтеллдің алаңдауын қабылдамады. CBS News телеарнасының бұрынғы вице-президенті Джонатан Клейн блогерлердің айыптауларын жоққа шығарып, кәсіби жаңалықтар ұйымының "тексеру және тепе-теңдік" жүйесі үйде "пижамамен" отырған адамдардың жүйесінен жоғары екенін айтты.
CBS-тің қорғанысы, кешірім сұраймын
БАҚ жариялымы кеңейіп, күшейген сайын, CBS бастапқыда өз мәлімдемелерін қолдайтын қосымша дәлелдер ұсынуға тырысты. 11 қыркүйекте CBS News бағдарламасы құжат сарапшысы Филип Буффардтың құжаттардың "сол кезде қол жетімді болған IBM Selectric Composer теріске машинасында жасалған болуы мүмкін" деген пікірін келтірді. Selectric Composer 1966 жылы камераға дайын көшірмелер жасау үшін типтеуші мамандарға арналған машина ретінде ұсынылды. IBM архиві осы арнайы жабдықты былай сипаттайды: "Тікелей сол және оң жақ жиектерімен қайта өндірілетін көшірме жасау үшін оператор мәтінді бір рет теріп жазады, ал композитор жолдың негізделуі үшін қажетті бос орындар санын есептейді. Оператор мәтінді екінші рет теріп жазғанда, бос орындар автоматты түрде қосылады". Буффардтың пікірі "Бостон глобусы" газетінде "Буш құжаттарының түпнұсқалығы расталды" деген мақалада да жарияланды. Бірақ Globe газеті көп ұзамай мақала тақырыбына қатысты түзету жариялады. CBS генерал Ходжес құжаттардың түпнұсқа емес екенін айтса да, "біз генерал Ходжеске алғашқы сұхбатымызда сендік" деп мәлімдеді. CBS қайтадан: "Біз құжаттардың түпнұсқа екеніне сенеміз" деді. Rather келтірген сарапшылар мен эксперттер CBS-пен кеңескен алғашқы төртеудің арасында болған жоқ. Оның орнына Билл Гленнон мен Ричард Катцтың пікірлері ұсынылды. Гленнон, теріске машиналарды жөндеуші, бірақ осы жұмысынан басқа типтеу саласында ешқандай арнайы білімі жоқ, CBS Daily Kos және Washington Monthly журналындағы Kevin Drum блогы сияқты блогтарда меморандумдарды қорғаған бірнеше жазбадан кейін табылған. Алайда, тікелей эфирде ешбір сұхбаттасушы меморандумдардың түпнұсқа екенін мәлімдемеді. Осының салдарынан, кейбір CBS сыншылары CBS-ті сарапшыларды іздеп табумен айыптай бастады.